«Ես վստահ եմ, որ նոր սերունդը մեզնից լավ է պահելու այս երկիրը»

Ֆրանսիայում 1977-ին հիմնված «Երկիր և մշակույթ» համազգային կազմակերպության նպատակն է նորոգել և պահպանել հայոց պատմական հայրենիքի ավերված հուշարձանները՝ եկեղեցիներն ու վանքերը։ «Ամեն տարի տարեկան հաշվետու ժողովներ ենք հրավիրում: Այս տարի ծրագրերն անհամեմատ շատ են,- մեզ հետ զրույցում ասաց «Երկիր և մշակույթ» կազմակերպության տնօրենների խորհրդի անդամ, վերականգնող ճարտարապետ ՍՏԵՓԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆԸ:- Անցյալ տարի Լոռու մարզի Շիրակամուտ (նախկին անվանումը՝ Նալբանդ) գյուղում Չիչխանավանքը վերականգնեցինք ու վերաբացեցինք, այս տարի ներքին հարդարման, տարածքի բարեկարգման աշխատանքները պետք է վերջացնենք: Չեմ ուզում փնովել որևէ մեկին, բայց մենք սկսած գործը ավարտին ենք հասցնում: Եթե պատմական միջավայրի տարածքը չի բարեկարգվել, համարում ենք, որ գործը չի ավարտվել: Խորհրդային տարիներից մինչ օրս մեր հուշարձանները մասնակի են վերականգնվում, չեն ավարտվում աշխատանքները: Շուրջ քսան տարի է՝ Քոբայրի վանք են նորոգում, մի քանի տարի` Սանահինի վանք: Բայց երբևէ, գոնե վերջին քսան տարիներին, չգիտեմ մի դեպք, որ պատմական հուշարձանի տարածքը բարեկարգվի»:

Ի՞նչ է ենթադրում բարեկարգումը` հետաքրքրվում եմ: Զրուցակիցս հստակեցնում է, որ ցանկացած հուշարձանի տարածք ունի պատմական հարուստ շերտ` տապանաքարեր, խաչքարեր, հենապատեր, աստիճաններ և այլն: Շուռ եկած տապանաքարերը պետք է կանգնեցնել, վերադասավորել, հողից մաքրել, վնասված տապանաքարերը կպցնել, հենապատերը ամրացնել, աստիճանները կարգի բերել, տարածքը ճիմապատել, ճեմուղիներ պատրաստել, հուշարձանի շուրջը եզրամայթեր ամրակայել, որ ջուրը չթափանցի հիմքերի մեջ, ծաղիկներ տնկել: Ինչո՞ւ ոչ` ցուցանակ տեղադրել` հուշարձանը ներկայացնել հանրությանը, զբոսաշրջիկներին: Որոշ տեղեր պետք է նույնիսկ ցանկապատել, որ կենդանիները մուտք չունենան:

«Հուշարձանը ավարտուն տեսքի բերելու համար որքա՞ն ժամանակ է պահանջվում» հարցին ի պատասխան ճարտարապետն ասաց, որ աշխատանքները որոշակի կարգուկանոն են ենթադրում: Սկսում են հնագիտական աշխատանքներից, որից հետո նոր միայն ճարտարապետները մուտք են գործում հուշարձանի տարածք: Հնագիտական աշխատանքները անկանխատեսելի են, հստակ ժամանակ սահմանել հնարավոր չէ: Չիչխանավանքում, օրինակ, վեց տարի պեղումներ են արել: Արդեն սկսել են Մեղրիի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցու վերականգնման աշխատանքները: Առաջին փուլում նախատեսում են գիտահետազոտական աշխատանքներ, հնագետներն արդեն աշխատում են: Նաև տեղացիների են վերցնում աշխատանքի` վճարովի հիմունքներով: Հուլիսից կմիանան կամավորները:

Անգեղակոթ

«Երկիր և մշակույթը» ամեն տարի կամավորներ է հավաքագրում դրսից,- ասում է Ստեփան Նալբանդյանը:- Կան մարդիկ, որ ամեն տարի գալիս են: Տարիքը, մասնագիտութունը կապ չունեն, միայն անփաչահասները չեն կարող միանալ ծրագրին: Նրանք գալիս են հայրենիք, որ մասնակցեն հեռավոր գյուղերի հուշարձանների վերականգնման աշխատանքներին: Սկզբում բողոքում են պայմաններից, հետո ընտելանում են, սիրում գյուղը: Գյուղ ասելով՝ նկատի ունեմ մեր բնաշխարհը, մշակույթը, պատմությունը, կենցաղը, խոհանոցը: Շատերը սիրահարվում են, ամուսնանում: Շատերը գալիս են, էլ չեն վերադառնում: Այն էլ ասեմ, գալիս են իրենց սովորություններով` կարճ շորտերով, կարճ համազգեստով, հետո զգալով, որ սխալ են հագնված, գյուղերում ընդունված չէ, փոխում են հագուստը»:

Չիչխանավանք

Վերադառնալով ծրագրերին` ճարտարապետն ասաց, որ օգոստոս ամսին կայանալու է Կապանի Շիկահող գյուղի Սուրբ Ստեփանոս Նախավկա եկեղեցու վերաբացման ու վերաօծման արարողությունը: Համայնքը հավատքի ոչ մի օջախ չունի, պատմություն ունի, որ ավերված է: Բացի այդ, Շիկահողը Մելիք-Նուբարյանների տոհմական գյուղն է եղել: Մենք գյուղին ենք հանձնում եկեղեցին, վստահ լինելով, որ կպահեն, կպահպանեն այն:
Օգոստոսի կեսին բարձրանալու են Տանձափարախ: Շուրջ հինգ տարի է՝ ԵԿՄ կամավորականները, «Հավատք ու ժառանգություն» խմբի արշավականները, Բեխ թաղամասի բնակիչները մասնակցում են Սյունիքի մարզի Բեխի կամ Տանձափարախի անապատի բարեկարգման և մասնակի ամրակայման աշխատանքներին: Արշավախումբը ղեկավարում է Ստեփան Նալբանդյանը: Նրա խոսքով` աշխատանքներն այստեղ չեն էլ ավարտվի, միտք չունեն վերականգնելու, նպատակը ավելի շատ մաքրելն է` պատմությունը բուսածածկույթի ու հողի շերտերից ազատելը, գետնի տակից հանելը: Տանձափարախ վանական համալիրը կղմինդրապատ է եղել: Կարիք չկա պատերը շարելու, ծածկ դնելու: Անտառը հոշոտելու է այդ ամենը:

Վանական համալիրը, որի կենտրոնում գտնվում է բազիլիկ եկեղեցին, Կապան քաղաքի Բեխ թաղամասից մոտ 5 կմ հեռավորության վրա է, խիտ անտառի մեջ: Ճանապարհը դժվարամատչելի է, այնտեղ կարելի է հասնել միայն ոտքով կամ ձիով: Գյուղացիները որպես ուխտավոր են այցելում: Տարբեր վայրերից գալիս են նաև «Վարդապետի աղբյուրից» ջուր խմելու, որը, ասում են, բժշկող ուժ ունի:

Արշավախմբի ղեկավարն ասաց, որ սեղանատունը միտք ունեն կացարան դարձնել ուխտավորների և զբոսաշրջիկների համար, ինչը նաև որոշակի եկամուտ կբերի գյուղի բնակիչներին: Տանձափարախը, սակայն, ուսապարկ սիրող զբոսաշրջիկների համար չէ, ավտոճանապարհ այստեղ չկա: Միայնակ մնալը նույնպես խորհուրդ չի տրվում (կացարանը նաև այդ նպատակով են սարքում), տարածքում վայրի կենդանիներ կան` արջ, վարազ, լուսան, սկյուռ, եղնիկ:

2012-ին վերաբացվեց Գորիսի Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցին: Սակայն այստեղ դեռ անելիքներ կան: «Սկսել ենք պատմական տարածքի, եկեղեցուն կից քարայրների վերականգնման աշխատանքները, որ հնարավոր լինի հանգստանալ, սուրճ խմել, համակարգչից օգտվել, գիրք կարդալ: ՈՒղեկցողներ, լուսաբանողներ կլինեն: Շատ եմ տեսել, որ օտարերկրացիները բարձրանում են քարայրները, կուրախանան, եթե կարողանան մի բաժակ սուրճ խմել: Եկեղեցու արևելյան կողմում Մելիքի Օհանի ապարանքը, կարելի է ասել, վերաստեղծելու ենք, ամբողջովին քանդված է, նպատակ ունենք մշակութային կենտրոն դարձնել: Դա նոր ծրագիր է, ու, ինչպես միշտ, սկսելու ենք պեղումներից: Հողի տակից ինչ հնարավոր է, հանում ենք, որ իմանանք՝ ինչ անենք»:

Ստեփան Նալբանդյանը նշեց նաև, որ Անգեղակոթում կա մի կոթող, որտեղ, ըստ Մորուս Հասրաթյանի գիտական վարկածի, թաղված է Վարդան Մամիկոնյանը: Եթե հարկ լինի, հնագիտական ուսումնասիրություն կանեն, մինչ այդ գիտաժողով է հրավիրվելու: Գիտահետազոտական ու նախագծման աշխատանքներ են տարվելու նաև Արցախի Հադրութի շրջանի Մոխրենիս գյուղի մոտ գտնվող Օխտը դռան վանքում, որին կհաջորդեն վերականգնման աշխատանքները: Ծրագրերը շատ են, ճարտարապետը հավելեց նաև, որ ամեն տարի երեք-չորս օրով երիտասարդ ճամփորդականները բարեկարգում են, մաքրում պատմական որևէ տարածք՝ «Հավատք ու ժառանգություն» ծրագրի շրջանակում:
Կամավորները հայրենիքը ներսից ճանաչելու հնարավորութուն են ունենում: Նույն նպատակին են ծառայում վերջին շրջանում մեծ տարածում գտած խմբարշավները: Ստեփան Նալբանդյանը համոզված է, որ այդ ճանաչողությունը ոգևորում է, բորբոքում սերը հայրենիքի նկատմամբ, ուզում ես ապրել, աշխատել, ստեղծագործել հայրենիքում. «Երկիրը սիրելու համար նախ պետք է ճանաչել այն: Երիտասարդներն ուզում են ամեն ինչ իմանալ, սովորել, մի բան գողանալ մտքիցդ, մի բան տանել: Ես ֆեյսբուքյան իմ էջում պատմական մեր միջավայրի մասին տարբեր պատմություններ, նկարներ եմ տեղադրում: Չեք պատկերացնի՝ ինչ արձագանք է ունենում, ինչքան շնորհակալություններ են հայտնում, ասում են` տեղը սովորեցինք, վաղը գնում ենք: Լուսանկարները տարածում են: Ես ուրախանում եմ: Հենց այդ հայրենիքը սիրող, ոգևորված երիտասարդությունը այս օրերին պաշտպանեց մեր երկրի սահմանները: Ես վստահ եմ, որ երիտասարդ սերունդը մեզնից լավ է պահելու այս երկիրը»:

Արմինե ՍԱՐԳՍՅԱՆ

Լուսանկարներ

Հեղինակի նյութեր

• Պատմության վկաները
• Վերացող ծաղիկներ
• Ձեռք մեկնելու գաղափարը առաքելության վերածվեց
• «Մի նայեք, որ փոքր է մեր երկիրը, եթե արդուկով այս սարերը հարթեցնեք, Չինաստանից մեծ կլինի»
• «Բանկ օտոման» գործողությունը ժամանակին ցնցել էր ամբողջ Եվրոպան
• «Դրսից մեզ վրա կա­րող են ազ­դել միայն ներ­սի գոր­ծիք­նե­րով»
• «Ե­րե­սուն տա­րի ձգ­վեց մեր ան­կա­խու­թ­յան պատ­մու­թ­յու­նը, մենք շա­հե­ցի՞նք»
• Մշա­կույ­թը հեռ­վից հե­ռու պահ­պա­նե­լու հույ­սով
• Անի­մա­ցիան, աշ­խարհն ու մենք
• «Մեր տա­րածք­նե­րը փոք­րա­ցան, ո­րով­հետև այդ­պես էլ չհաս­կա­ցանք, որ պետք է խմենք մեր բա­ժա­կով»
• Արվեստի ուժը
• Նոր մա­տե­նա­շա­րը ներ­կայաց­նում է արևմտա­հայ և ս­փ­յուռք­յան գրող­նե­րի
• Բե­մը կեն­դա­նու­թ­յուն է ստա­նում ա­ռայժմ միայն մա­նուկ­նե­րի հա­մար
• «Գիրք սիրողների համար սա իսկական մկնդեղ է` հյութեղ ու անտանելի»
• Հա­մաշ­խար­հա­յին դա­սա­կան­նե­րի ստեղ­ծա­գոր­ծու­թ­յուն­նե­րը՝ դու­դու­կով
• «Բնակ­չու­թ­յու­նը պատ­րաստ չէ, բայց տար­վում են աշ­խա­տանք­ներ»
• Ամա­նո­րի գի­շե­րը դի­մա­վո­րե­լու են ե­կե­ղե­ցում
• «Ջա­զի մեջ զգաց­վում է ապ­րածդ ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նը»
• «Ե­թե չլի­ներ Փե­լե­շ­յա­նը, կար­ծում եմ, դեռևս գտած չէի լի­նի կի­նո­յում իմ ու­ղին»
• «Հու­շար­ձան­ներն այդ տա­րածք­նե­րի պատ­կա­նե­լու­թ­յան անձ­նագ­րերն են»

Մեկնաբանություններ