USD487.27
EUR549.69
RUB7.31
  •  Երևան 
    ... °C
  •  Գյումրի 
    ... °C
  •  Աբովյան 
    ... °C
Mariam Merabova in Armenia
 

«Գիրքը կազմելիս ինձ համար ամենամեծ դժվարությունն այն էր, որ հայրս գրեթե ոչինչ չէր պատմել իր մասին, ես շատ բանից էի անտեղյակ»

«Գիրքը կազմելիս ինձ համար ամենամեծ դժվարությունն այն էր, որ հայրս գրեթե ոչինչ չէր պատմել իր մասին, ես շատ բանից էի անտեղյակ»
14.09.2018 | 03:27

«Իրատեսի» հյուրն է դերասան, գրող, թարգմանիչ, գրականագետ, հրապարակախոս Արման Կոթիկյանի՝ «Նվագախմբի տղաները» ֆիլմի հայտնի Մաեստրոյի դուստրը՝ ՍԵԴԱ ԿՈԹԻԿՅԱՆԸ: Վերջինս Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի Ընդհանուր դաշնամուրի ամբիոնի դոցենտ է, դաշնակահարուհի, այսինքն՝ մոր՝ անվանի դաշնակահարուհի Օլգա Բաբասյանի մասնագիտական ուղին շարունակած զավակ, որը վերջերս անգին ծառայություն է մատուցել իր նշանավոր հոր հիշատակին. ի մի է բերել և բովանդակալից միհատորյակում ներկայացրել Արման Կոթիկյանի գրական ժառանգությունը, որը գրեթե ծանոթ չէ նրա կինոկերպարներով հիացող հայ հանրությանը:


-Տիկին Սեդա, ինչպե՞ս հղացաք արժեքավոր այս գիրքը հրատարակելու գաղափարը:
-Գաղափարը կար վաղուց, բայց ես չգիտեի, թե ինչ ասել է գիրք տպագրելը, թե ինչից է պետք սկսել: Այս հարցում ինձ շատ օգնեց գրքի խմբագիրը՝ Հովհաննես Պապիկյանը: Ես, իհարկե, ամեն տարի վերանայում էի հորս արխիվը, լավ գիտեի, թե ինչ նյութ ունեմ, բայց հրատարակելու հարցը հեշտացավ Պապիկյանի շնորհիվ: Իմ ձեռքի տակ եղած նյութերից բացի ես օգտագործել եմ նաև գրականության և արվեստի թանգարանում պահվող շատ նմուշներ, որոնք սիրով, պատրաստակամորեն ինձ է տրամադրել տնօրենը՝ Կարո Վարդանյանը:
-Գիրքը յուրօրինակ հուշարձան դարձավ Ձեր հոր համար, ինչի մասին գրել եք առաջաբանում. «Այս գրքով հայրիկս վերադառնում է տուն, և նրա վերադարձը ես համարում եմ Հուշարձան, որ կերտվեց հայրիկիս ժամանակակիցների, նրա արվեստը սիրող նվիրյալների և մեր ընտանիքի լավ բարեկամների ձեռամբ»:
-Այո՛:
-Արման Կոթիկյանի խոսքն եք մեջբերել առաջաբանում. «Ամեն բան անցողիկ է, աղջիկս, մնայուն է միայն մարդու անունը, մնայուն է այն հիշատակը, որ սերում է գործերից»: Ձեր հոր գործերը ակնառու են և սիրված թե՛ լայն հանրության, թե՛ մասնագետների կողմից: Սակայն ամեն մի գործի հետևում մարդն է, քաղաքացին, հայը: Ինչպիսի՞ն էր նա այս առումով:
-Այն ամենը, ինչ արել է հայրս, եղել է հայրենասիրությունից դրդված:
-Արման Կոթիկյանը շատ է կարևորել գիրը, գրողին: Դա մասնավորապես տեսնում ենք նախնի դպիրներին, Կոմիտասին, Դանիել Վարուժանին նվիրված բանաստեղծություններում: Կարևորելուն, գնահատանքին զուգահեռ՝ նա իր ցավն է արտահայտել Հայոց ցեղասպանությանը զոհ դառնալու հանգամանքի հետ կապված: Այդ ցավի կրողը լինելով՝ Արման Կոթիկյանը չափազանց լուսավոր, լավատես, զվարթ մարդ է թվում: Ինչո՞վ դա կբացատրեք:
-Նախ՝ դա բնավորության գիծ էր: Եվ բացի այդ՝ հայրս երբեք մեզ հետ Ցեղասպանության մասին չի խոսել: Մենք ընդամենը գիտենք, որ Եղեռնից հետո ինքը տեղափոխվել է Փարիզ, եղբայրը՝ Տրապիզոն: Փարիզում ընդունվել է Սորբոնի համալսարանի իրավաբանական և գրականագիտական ֆակուլտետները, ավարտել, ապա 1937 թվականին եկել-բնակվել է հայրենիքում:

-Եվ այդուհանդերձ, նրա հուշերում հույն մի կին է ներկայացվում՝ Զոյի անունով, որը փրկել է իր և Գևորգ եղբոր կյանքը Ցեղասպանության ժամանակ:
-Այո՛, նաև այդ կնոջ լուսանկարն է պահպանվել հորս մոտ, որտեղ իր փրկած երեք հայ երիտասարդներն են, իր ընտանիքը և մի կողով, որը պատահական իր չէ: 1915-ին հայրս, հորեղբայրս և նրանց ընկերը՝ Մանունց ազգանունով, որ հետագայում դարձել է դերասան, թուրքերից թաքնվել են սարերում: Զոյին տասնմեկ ամիս շարունակ այդ կողովով գաղտնի ուտելիք է տարել սարերը, ուր նա գնում էր արածեցնելու իր անասունները, և կերակրել-պահել է հայ երիտասարդներին, որոնք այդ ժամանակ 17-18 տարեկան էին: Եվ երբ համեմատաբար ապահով ժամանակներ են եկել, երիտասարդները սարերից իջել են ու լուսանկարվել Զոյիի և նրա ողջ ընտանիքի հետ: Միայն այդ ժամանակ է Զոյիի ամուսինն ասել, որ ինքը իմացել է կնոջ արարքի մասին, բայց լռել է, որ չվախեցնի նրան ու հետ չպահի հայերին օգնելու մտադրությունից: Հենց այդ ժամանակ էլ եղբայրները բաժանվել են: Հայրս մեկնել է Փարիզ (թեև որոշ տվյալներով նա մինչև Փարիզ գնալը եղել է Հյուսիսային Կովկասում, բայց սա ինձ համար անհայտ փաստ է, հայրս այդ մասին ոչինչ չի պատմել), եղբայրը՝ Տրապիզոն:
-Այդուհետ եղբայրները չե՞ն հանդիպել:
-Ո՛չ, այլևս չեն հանդիպել, բայց որոշ ժամանակ նամակագրություն են ունեցել: Եղբայրը այդպես էլ մնաց Տրապիզոնում, կազմեց ընտանիք: Վերջին նամակը հայրս ստացել է եղբոր կնոջից, որը հայտնում էր եղբոր մահվան մասին: Հորեղբայրս ուներ որդի՝ Վարդան անունով, որին հայրս կանչել էր իր մոտ՝ Փարիզ: Այստեղ նա ամուսնացել էր, իսկ 1947-ին էլ հորս հորդորով երեք երեխաների հետ տեղափոխվել է Երևան:

-Փաստորեն, Ցեղասպանություն վերապրած հայի բոլոր դեգերումներով անցել է Արման Կոթիկյանը, բայց և այնպես չի սիրել խոսել իր ապրած ցնցումների մասին, գաղտնապահ է եղել: Գուցե այդ հատկանի՞շն եք ցանկացել ակնարկել՝ գիրքը վերնագրելով «Նվագախմբի տղաներից» հայտնի խոսքով. «Չմոռանաք ի՛մ անունն էլ տալ…»:
-Խոստովանեմ, որ գիրքը կազմելիս ինձ համար ամենամեծ դժվարությունն այն էր, որ հայրս գրեթե ոչինչ չէր պատմել իր մասին, ես շատ բանից էի անտեղյակ: Չէի ասի, թե գաղտնապահ է եղել: Ուղղակի մտածում էր, որ ինքն իր գործն է անում, ու դա իրեն է միայն վերաբերում, ուրիշներին կարիք չկա պատմել այդ ամենի մասին: Մենք, օրինակ, չենք իմացել, որ նա նկարահանվում է «01-99», «Տժվժիկ» ֆիլմերում: Բայց «Նվագախմբի տղաների» մասին իմացանք, որովհետև պիտի խաղար գերմանացի դիրիժոր Շպեռլինգի դերը, որին ճանաչել էր մայրս՝ Օլգա Բաբասյանը:
-Ձեր մորի՞ց է հետաքրքրվել իր կերպարի նախատիպի մասին:
-Այո՛: Հայրս ցանկացավ ինչ-որ չափով տեղեկանալ, թե ով է եղել Շպեռլինգը, և մայրս պատմեց, որ նա աշխատել է կոնսերվատորիայում, նվագել տարբեր փողային գործիքներ, ստեղծել առաջին փողային նվագախումբը Երևանում: Մայրս շատ զարմացավ, որ հայրիկը պիտի խաղա Շպեռլինգի դերը, որովհետև Շպեռլինգը կարճահասակ, պեպենոտ մարդ է եղել, հայրս բոլորովին նման չէր նրան արտաքինով: Բայց պահպանվել է Խաչիկ Նազարեթյանի հուշը. նա պատմում է, որ Շպեռլինգի դերում երկու-երեք ամիս փորձեր է արել Դանզասը: Բայց մի օր ռեժիսորն անսպասելի հայտարարել է, որ հերթական տեսարանում պիտի փորձեն Արման Կոթիկյանին: Բոլորը սկսել են դժգոհել, նեղսրտել. «Շպեռլինգն՝ ու՜ր, Արման Կոթիկյանն՝ ու՜ր»: Բայց երբ հայրիկս ներս է մտել՝ հագնված, պատրաստված ըստ կերպարի՝ բոլորը միանգամից հասկացել են, որ հենց նա է իսկական Շպեռլինգը:
-Շպեռլինգի կերպարը շատ կարևոր շեշտադրում է մտցնում ֆիլմում, որովհետև ներկայացնում է օտար մարդու սթափ գնահատականը հայի և այն ամենի վերաբերյալ, ինչ կատարվում էր 20-րդ դարասկզբի Հայաստանում: Արման Կոթիկյանն ինչպե՞ս էր վերաբերվում այս կերպարին:
-Հայրս, ինչպես արդեն ասացի, շատ հայրենասեր էր: Եվ իհարկե, նրա համար կարևոր էր այդ կերպարը լիարժեք ներկայացնելը: Նրա հայրենասիրությունը միայն իր մասնագիտության մեջ չէր դրսևորվում: Երբ Երևանում ինչ-որ նոր կառույց էր արվում, նա անպայման գնում-հետևում էր, ուրախանում, ոգևորվում: Նրա համար մեծ նշանակություն ուներ Երևանի կյանքում կատարվող յուրաքանչյուր լավ բան:
-«Կարինե» օպերետում Արման Կոթիկյանը մարմնավորել է պոլսահայ ուսյալ արիստոկրատի կերպարը, որը շահեկանորեն տարբերվում է արհեստավորական խավի ներկայացուցիչ Հորհոր աղայից: Խորհրդային գաղափարախոսությանը բնորոշ բանվորա-գյուղացիական դասի ջատագովության պայմաններում խնդիրներ չե՞ն ծագել՝ այսքան համակրելի մեծատուն-բուրժուայի կերպար խաղալու հետ կապված:
-Խնդիրներ ծագել են, թե ոչ, ինձ հայտնի չէ, որովհետև հայրս այս դեպքում էլ մնացել է նույն գաղտնապահ կամ, ավելի ճիշտ կլինի ասել, ինքնամփոփ մարդը: Բայց որ այդ կերպարը հատուկ կարևորություն է ունեցել, ես գիտեմ հաստատ: Հորս նման ծագումով Արևմտյան Հայաստանից էր նաև կինոօպերետի ռեժիսորը՝ Արման Մանարյանը: Նա իր ֆիլմով անպայման ցանկանում էր ցույց տալ, որ Պոլսում ոչ թե պարզապես հայություն է ապրել, այլ ապրել է ուսյալ, բարձրակարգ հայ հասարակություն, մարդիկ, որոնք եղել են ժամանակի ամենալավ հաստատություններում կրթված, իրենց գործունեությամբ բարձր դիրքերի ու հարստության հասած անձնավորություններ: Եվ Տիգրան Չուխաջյանի մեծարժեք երաժշտությունն էլ արդեն շատ բան էր վկայում պոլսահայության մշակութային մակարդակի մասին:
-Այսինքն՝ Արման Կոթիկյանի մարմնավորած կերպարը դարձել է ռեժիսորի խոսափողը, որի միջոցով նա անուղղակիրեն բարձրաձայնել է այն թվերին արգելվող, վտանգավոր մի թեմա՝ Արևմտյան Հայաստանի, արևմտահայության մշակութային, գիտական, ֆինանսական ծանրակշիռ կարողությունների գոյության և դրանց հետագա փոշիացման թեման:
-Այո՛: Քանի որ հայրիկս ինքն էլ սեփական աչքերով էր տեսել այդ ամենը, կարողացավ ճշգրիտ ներկայացնել ֆիլմում: Եվ պիտի խոստովանեմ, որ Արման Կոթիկյանի համար չափազանց կարևոր էր կյանքի վերջին տարիներին ֆիլմերում նկարահանվելը: Որքան էլ որ նա թատրոնում հաջողված դերեր խաղացած լիներ, ես այսօր չէի կարողանա որևէ մեկին հավատացնել, թե Արման Կոթիկյանը տաղանդավոր դերասան է եղել, եթե խաղացած չլիներ այդ մի քանի դերը կինոյում:
-Մանավանդ, որ իր գաղտնապահության կամ ինքնամփոփության բերումով շատ բան չի էլ պատմել իր թատերական հաջողությունների մասին:
-Այո՛, իհարկե: Նա այսօր պարզապես կմնար հասարակության համար անծանոթ, անհայտ մի դերասան: Բայց կինոն կարողացավ սերունդների համար ճանաչելի ու սիրելի դարձնել Արման Կոթիկյանին: Կինոն հորս կյանքում իսկապես կարևոր դեր ունեցավ:

-Երևանում պահպանված պատմամշակութային շինությունների թիվն այնքան էլ մեծ չէ, ցավոք: Թեև զգալի փոփոխություններ կրած՝ պահպանվել է Աբովյան փողոցի 29 շենքը, որտեղ ապրել է Ձեր ընտանիքը, որտեղ անցել է Ձեր մանկությունը: Ի՞նչ եք հիշում այն ժամանակների բակից, հարևանական հարաբերություններն ինչպիսի՞ն էին միևնույն շենքում հավաքված նշանավոր մարդկանց միջև:
-Այն տարիներին մեր շենքում ապրում էին Դերենիկ Դեմիրճյանը, Վահան Միրաքյանը, կոմպոզիտոր Սպիրիդոն Մելիքյանի նկարչուհի դուստրը, Սունդուկյանի թատրոնի նշանավոր դերասան Միքայել Մանվելյանը՝ Միշոն, էլի ուրիշներ: Մանրամասները չգիտեմ, բայց ծնողներիցս լսել եմ, որ մեր բնակարանում սկզբում ապրել է գրող Ազատ Վշտունին: Թե ինչպես է նրանից տունն անցել մեզ, չեմ կարող ասել: Մեր շենքում բոլոր պատշգամբներն այն ժամանակ բաց էին, և որևէ հարևանի հանդիպելու համար հարկավոր չէր տանից դուրս գալ, բակով անցնել ու հասնել նրա բնակարան: Մարդիկ պարզապես քայլում էին պատշգամբով ու հասնում իրենց ցանկացած հարևանի բնակարանին: Այդպիսին էր շփումը, և հայրիկս ամենաջերմ հարևանությունն անում էր Միշոյի հետ: Իսկ ինչ վերաբերում է մեզ՝ երեխաներիս, բոլորս խաղում էինք շենքի առջևի կլոր բակում: Բոլորիս ծնողները այդ բաց պատշգամբից հետևում էին մեզ, ոչ մի վտանգ չկար մեզ համար: Հիմա ո՛չ բակն է այդպիսին, ո՛չ պատշգամբը: Բոլորս փակվել ենք մեր տներում, իսկ երեխաներն ընդհանրապես խաղալու տեղ չունեն: Այո՛, շատ են փոխվել մեր շենքը, նաև ամբողջ Երևանը:


Զրույցը վարեց
Կարինե ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆԸ

Լուսանկարներ

. .
Դիտվել է՝ 810

Հեղինակի նյութեր

Մեկնաբանություններ

DiplomatRadio Mao