ReAnimania 2019
 

«Ինչպիսին էլ լինեն հայաստանյան պարագաները կամ ռեժիմները, մենք մեր կապը պահում ենք հայրենիքի հետ»

«Ինչպիսին էլ լինեն հայաստանյան պարագաները կամ ռեժիմները, մենք մեր կապը պահում ենք հայրենիքի հետ»
07.06.2019 | 01:14

Մայիսի 30-31-ին Բեյրութի Հայկազյան համալսարանում, Հայկական սփյուռքի ուսումնասիրության կենտրոնի նախաձեռնությամբ և «Գալուստ Գյուլբենկյան հիմնարկության» հայկական համայնքների բաժնի աջակցությամբ, կայացավ երկօրյա գիտաժողով «Հունաստանի և Կիպրոսի հայերը» թեմայով, որին մասնակցում էին հայ և օտարազգի 29 մասնագետ Հայաստանից, Լիբանանից, Հունաստանից, Կիպրոսից, Սիրիայից, Միացյալ Թագավորությունից, Ֆրանսիայից, ԱՄՆ-ից: Գիտաժողովի մասին մանրամասներ կներկայացնենք մեր առաջիկա հրապարակումներից մեկում՝ զրուցակից ունենալով գիտաժողովի կազմակերպիչ, Հայկազյան համալսարանի Հայկական սփյուռքի ուսումնասիրության կենտրոնի տնօրեն, դոկտոր Անդրանիկ Դաքեսյանին: Իսկ այսօր մեր զրուցակիցը Հայկազյան համալսարանի նախագահ, վերապատվելի դոկտոր ՓՈԼ ՀԱՅԴՈՍՏՅԱՆՆ է:

-Վերապատվելի, Հայկազյան համալսարանի ստեղծման պատմությունը շատ հետաքրքրական է. փաստորեն, պատկառելի այս հաստատությունը ծնունդ է առել մի պարզ, գործնական նպատակից: Պատմեք, խնդրեմ, այդ մասին մեր ընթերցողին:
-Լիբանանում հայկական վարժարանները հիմնականում սկսել են հիմնադրվել 1922-23 թվականներից հետո: Մինչև 1940-50-ականները կային տասնյակ հայկական դպրոցներ: 20-րդ դարի կեսերին արդեն ակնհայտ էր, որ դպրոցների համար ուսուցիչներ պատրաստելու խնդիր կա: Մինչ այդ Կիլիկիայից եկած ուսուցիչները գիտեին իրենց անելիքը, բայց տասնամյակներ անց արդեն կար նրանց նորերով փոխարինելու բնական անհրաժեշտությունը: 1952-53 թթ. երկու Հայ ավետարանական եկեղեցի, որոնք գտնվում էին Բեյրութի կենտրոնում և Հայկազյան համալսարանին կից, հիմնել են հայ ուսուցիչ պատրաստելու երկու փոքր ծրագիր, որի շրջանակներում եկեղեցիներից յուրաքանչյուրը մեկ տարվա ընթացքում պատրաստել է 8-10 ուսուցիչ: Փորձը հաջողվել է, և որոշել են այդ հենքով ստեղծել մանկավարժական քոլեջ: Մտածել են, որ քոլեջը պիտի ունենա լուրջ ծրագիր, համապատասխանի համաշխարհային մակարդակներին, ոչ թե դառնա սոսկ ինքն իր համար մասնագետ պատրաստող հաստատություն: Եվ 1955-ի հոկտեմբերին ծնունդ է առնում Հայկազյան քոլեջը, որի հիմնական նպատակը հայկական վարժարանների համար մանկավարժներ պատրաստելն է եղել, ապա և ղեկավարներ պատրաստելը հայկական կառույցների համար: Այս տեսլականն իրականանում է շնորհիվ այն բանի, որ երկու ուժեր համախմբվում են: Մեկը Մերձավոր Արևելքի Հայ ավետարանական եկեղեցիների միությունն էր, մյուսը՝ Ամերիկահայ ավետարանչական ընկերակցությունը: Երկրորդը ապահովել է ֆինանսական կողմը, և դա արվել է ոչ թե կազմակերպության միջոցներով, այլ երկու անհատ նվիրատուների, որոնք եղել են բնիկ հաճնցիներ: 1909-ի Ադանայի կոտորածից առաջ երկու հայ պատանի մեկնել էին Ամերիկա, որպեսզի դրամ վաստակեն ու վերադառնան Երկիր: Կոտորածից հետո, իհարկե, չեն վերադարձել, մնացել են Ամերիկայում, աշխատել, հարստացել: Մեկը Ստեփան Փիլիպոսյանն էր, որ Ֆիլադելֆիայում էր ապրում, մյուսը՝ Ստեփան Մեհակյանը, որ ապրում էր Արիզոնայում: Այս երկու Ստեփաններն են եղել քոլեջի հիմնադրման առաջին նվիրատուները: Եվ քանի որ համաշխարհային գործունեության նպատակ էր դրված քոլեջի առջև, որոշել են, որ ամերիկյան կրթական համակարգին համապատասխան ծրագիր պիտի իրականացվի այստեղ՝ անգլերեն ուսուցմամբ: Եվ երբ Հայկազյանն իր դռները բացում է, հենց առաջին ամսում սովորելու են գալիս 43 ուսանող, որոնցից 15-ը՝ ոչ հայեր: Վերջիններս միայն Լիբանանից չէին, այլև Հորդանանից, Սիրիայից, Պաղեստինից: Սա պայմանավորված էր նրանով, որ ուսուցումն անգլերեն էր, և չկար լեզվական խոչընդոտ: Շատ արագ ուսումնական ծրագիրը ծավալվում է մանկավարժությունից և հայագիտությունից անդին: Ներառվում են գիտական տարբեր ուղղություններ, 10-15 տարի անց տնտեսության, բիզնեսին առնչվող ճյուղերն են ի հայտ գալիս: Եվ Հայկազյանը դառնում է ոչ մեծ չափի համալսարանական կառույց: 1960-ականների վերջը վերելքի շրջան է եղել համալսարանի համար: Նկատի ունեմ հատկապես մանկավարժության, հայագիտության, առևտրական գիտելիքերի ուղղությունները: 1960-ականներին Հայկազյանը նաև գիտական մի փորձ է անում՝ մշակելու հրթիռային ծրագիր: Ծրագիրը կոչվում էր «Հայկազյան քոլեջի հրթիռային ակումբ»: Միջին Արևելքի առաջին հրթիռային հաջող փորձը Հայկազյանի ուսանողներն են իրականացրել, հիմնականում՝ հայ ուսանողները: Դրա համար համալսարանի պարտեզում տեղադրված է այդ ծրագրի մեկ խորհրդանիշը՝ հրթիռը՝ որպես մեր ունեցած գիտական առաջադիմության վկայություն: 1975-1990 թթ. Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի պատճառով Հայկազյանը և՛ ֆիզիկապես, և՛ նյութապես ծանր վնասներ է կրում: Շրջանը վտանգված էր, և ուսանողները չէին կարողանում գալ սովորելու: Համալսարանը տեղահանվում է, հաստատվում մի փոքր շենքի մեջ՝ Բեյրութի մեկ ուրիշ կողմում: Համալսարանի այս գաղթականությունը շարունակվում է մինչև 1996 թվականը, մինչև որ Բեյրութի կենտրոնում նորոգվում է այս շքեղ շենքը, և 1997-ից սկսած Հայկազյանն ապրում է իր վերազարթոնքը: 1981-84 թթ.՝ պատերազմի օրերին ես եղել եմ Հայկազյանի ուսանող և անձնապես գիտեմ, թե ինչ վիճակում էր համալսարանն այդ ընթացքում: 2002-ի սեպտեմբերից ի վեր դարձել եմ Հայկազյան համալսարանի նախագահը և ղեկավարում եմ այն:

-Հասկանալի է, որ հայագիտությունը Հայկազյան համալսարանի կրթական ծրագրի անքակտելի բաղկացուցիչն է, բայց համաշխարհային չափանիշներին համապատասխանելու հրամայականը, ինչպես նշեցիք, համալսարանական ծրագրերում ներառել է նաև այլ ճյուղեր: Ի՞նչ հարաբերակցության մեջ են ուսուցման այդ երկու բաղադրիչները՝ հայագիտականը և ոչ հայագիտականը:
-Ի սկզբանե Հայկազյանը չի ստեղծվել որպես հայագիտական կենտրոն միայն: Եթե նպատակը մանկավարժ պատրաստելն էր, ապա մանկավարժության մեջ կան զանազան առարկաներ, որոնք ուսուցանելու համար պետք էր տիրապետել զանազան գիտությունների: Եվ որպես ոչ միայն հայկական, այլև լիբանանյան, ամերիկյան տիպի համալսարան՝ պիտի համապատասխաներ ընդունված չափանիշներին: Օրինակ, ըստ լիբանանյան կրթական օրենքի, որևէ հաստատություն չի կարող համալսարան կոչվել, եթե երեք ֆակուլտետ չունի: Մենք ունենք ավելին՝ չորսը: Սակայն հայագիտական առարկաների մասով գործում է հատուկ սկզբունք: Անկախ ֆակուլտետից՝ մեր հայ ուսանողներն ունեն պարտավորություն՝ որոշակի ծավալի հայագիտական նյութեր ընտրելու և ուսումնասիրելու իրենց կրթական ծրագրի շրջանակներում: Թեմաները տարբեր են՝ հայ գրականություն, հայոց պատմություն, հայ բանահյուսություն, Հայաստանի իրականություն, Արցախի հարց, Հայոց ցեղասպանություն և այլն: Այն հայ ուսանողը, որի կրթության ենթահողը հայկական չի եղել, և նա չգիտի հայերեն, կարող է հայագիտական նյութը ուսանել անգլերեն: Մենք ունենք նաև անգլերեն հայագիտական նյութեր, և դրանցից օգտվելու հնարավորություն ունեն նաև ոչ հայ ուսանողները:
-Կա՞ն այդպիսիք, որոնք, չլինելով հայ, հայագիտական ուսումնասիրություններ են կատարում:
-Այո՛, կան այդպիսիք: Ամեն տարի մոտ 200 ուսանող, որոնց մեծ մասը, իհարկե, հայեր են, մեր գրադարանի հայագիտական նյութերից են օգտվում: Թվում է, թե մենք սփյուռքում ենք, Հայաստանից հեռու ենք, կտրված, բայց իրական պատկերը սա է. մենք մեր ուսանողների մեջ կարողանում ենք հետաքրքրություն արթնացնել հայագիտության նկատմամբ: ՈՒսումնական ծրագրին զուգահեռ պետք է յուրահատուկ գնահատանքի արժանացնել նաև մեր հայագիտական գրադարանը: Այն գործում է առաջին տարիներից սկսած, դրանից օգտվում են ոչ միայն մեր ուսանողները, այլև շատ հետազոտողներ: Այսօր այն կոչվում է «Տերյան հայագիտական գրադարան»: Համալսարանի գործունեության մի կարևոր բաղկացուցիչ է 1970-ից տպագրվող «Հայկազյան հայագիտական հանդեսը», որի համբավը շատ բարձր է ու տարածված աշխարհով մեկ: Երկրորդ այդպիսի հայագիտական հանդես դժվար է գտնել, որը հրատարակվում և խմբագրվում է սփյուռքում: Կան, թերևս, մեկ-երկու նման օրինակներ, բայց դրանք հետզհետե փոխադրվում են Հայաստան: Մենք ունենք խմբագրական կազմ, որի անդամները խմբագրում են արևմտահայերեն կամ, անհրաժեշտության դեպքում, այլ լեզուներով՝ արևելահայերեն, անգլերեն, ֆրանսերեն: Իսկ մեր ձեռքբերումների վերջին ճոխ հավելումն այն եղավ, որ 2011-ից սկսած գործում է Հայկազյան համալսարանի Հայկական սփյուռքի ուսումնասիրության կենտրոնը: Այնպես որ, մեր հայագիտական ծրագիրը բազմակողմանի է, համալսարանական բուն ծրագրից դուրս ունենում ենք գիտաժողովներ, դասախոսություններ:

-Հայագիտական ցանկացած ձեռնարկի մայր երակը Հայաստանն է՝ ըստ իս: Հայկազյան համալսարանը գործել է Խորհրդային Հայաստանի, ապա՝ անկախ Հայաստանի ժամանակներում, նաև վերջին հեղափոխության ականատեսն եք դարձել: Ի՞նչ կերպ են անդրադառնում հայրենիքում կատարված փոփոխությունները համալսարանի կյանքի վրա:
-Սկսեմ Խորհրդային Միության օրերից: Ես՝ որպես Հայկազյանի ուսանող, հիշում եմ, որ Լիբանանում կար որոշակի մոտիկություն և հեռավորություն Հայաստանի հանդեպ, կային այցելողներ և չայցելողներ, ընդունվածներ և չընդունվածներ Հայաստանում: Ես ուսանում էի հոգեբանություն, բայց հայագիտական բազմաթիվ դասաժամերի էի մասնակցում, շատ հայագիտական նյութեր ուսումնասիրում: Հայկազյանի մեր փորձառության մեջ մեզ համար շատ հստակ էր, որ հայրենի գրական դեմքերը, գիտնականները, նրանց հրատարակությունները, մամուլը մեզ համար կարևոր են: Ես գիտեի, որ իմ ուսումնառությունից շատ տարիներ առաջ Մորուս Հասրաթյանը Հայաստանից հրավիրվել էր և դասավանդել այստեղ ամիսներ շարունակ: Իմ տարիներին այստեղ հրավիրվել է և դասավանդել պրոֆեսոր Լևոն Հախվերդյանը: Այսինքն՝ պարբերաբար Հայկազյանում ապահովվել է հայաստանյան ներկայություն՝ առանց քաղաքական դրսևորումների: Հայկազյանը ջանում էր չեզոք, զուտ գիտական մոտեցում ցուցաբերել: Հայաստանի անկախացումից հետո Հայկազյան համալսարանն ունեցել է երեք արագ անդրադարձ: Առաջին. Հայկազյանը հիմնել է մասնաճյուղ Երևանում՝ որպես բիզնեսի դպրոց, որը գործել է երկու տարի, բայց հետո չի շարունակվել: Պարզապես ծրագիրն է սխալ եղել երևի, բայց Հայկազյանը միշտ ջանացել է երկրի վերաշինության գործի մեջ իր բաժինն ունենալ: Երկրորդ. անկախության հենց առաջին տարիներին՝ 1991-92-ին, Հայկազյանը, Ավետարանչական ընկերակցության աջակցությամբ, հայրենիքի նորաստեղծ արտգործնախարարության մեկամյա մի ծրագիր է հովանավորել, որի շրջանակներում պատրաստվել են դիվանագետներ Հայաստանի համար: Վեց հոգի են մասնակցել ծրագրին, որոնցից չորսը դարձան դիվանագետ և աշխատեցին որպես Հայաստանի դեսպաններ: Երկու տարի անց գերազանցիկ աշակերտների համար ¥հատկապես՝ բիզնեսի և քաղաքագիտության ոլորտի¤ հատուկ ծրագիր է հովանավորվել, որի շրջանակներում որոշ ուսանողներ եկել են Բեյրութ, սովորել և ավարտել են Հայկազյան համալսարանը, ապա կա՛մ վերադարձել են Հայաստան, կա՛մ մեկնել տարբեր երկրներ: 2011 թվականից հետո վերապատրաստության, պրակտիկայի մի շարք ծրագրեր են մշակվել Հայկազյանում՝ Սփյուռքի նախարարության աշխատակիցների համար: Երեք անգամ իրականացվել է ծրագիրը, որի ընթացքում նախարարությունից վեց հոգի վերապատրաստվել է մեզ մոտ: Նույն տարում մենք հուշագրեր ենք ստորագրել մի շարք գործընկերների հետ՝ Երևանի պետական համալսարանի, Գիտությունների ազգային ակադեմիայի, կառավարման պետական ակադեմիայի, Հայաստանի ազգային գրադարանի, Արցախի պետական համալսարանի, «Նորավանք» հիմնադրամի: Իսկ Հայաստանի ամերիկյան համալսարանի հետ մինչ այդ արդեն կար համագործակցություն, որովհետև, ինչպես ասացի, մենք կրթական նույն համակարգին ենք պատկանում: Միշտ լինում են փոխհրավերներ, միացյալ գիտաժողովներ, այսինքն, Հայկազյանը միշտ մտածել է, որ ինքը տալիք ունի Հայաստանին և համագործակցել է ամեն կերպ:
-Փաստորեն, բոլոր պայմաններում Հայկազյանը հայրենիքի հետ համագործակցության ձևերը գտնում է, այո՞:
-Այո՛: Ինչպիսին էլ լինեն հայաստանյան պարագաները կամ ռեժիմները, մենք մեր կապը պահում ենք հայրենիքի հետ: Արդեն մեկ տարի է, որ Հայաստանն ապրում է նոր մթնոլորտի մեջ: Այս պայմաններում ուսման, կրթական գործի փոփոխությունները տակավին հստակ չեն մեզ համար, ուստի չեմ կարող ասել, թե ինչպես մենք կկարողանանք համագործակցել հայրենիքի կրթական հաստատությունների հետ: Բայց մենք միշտ պատրաստ ենք հայրենիքի մակարդակի կերտման, բարձրացման հարցում ունենալու մեր ներդրումը, համագործակցելու բոլոր պատկան կառույցների և դրանց ներկայացուցիչների հետ: Մեզանից ավելի ուրախը չպիտի լինի, եթե Հայաստանը զարգանա բոլոր ուղղություններով՝ կենսամակարդակով, գիտությամբ, օրենքով, պետականությամբ, թափանցիկությամբ: Այս ամենը մեր երազանքն է, մեր տեսիլքն է, և մենք ամեն ինչով պատրաստ ենք նպաստելու դրան:

Զրույցը վարեց
Կարինե ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆԸ

Դիտվել է՝ 1785

Հեղինակի նյութեր

Մեկնաբանություններ

DiplomatRadio Mao