Ո՞վ կառուցեց ապագա հակառակորդներին

Մաս 1

Երկու թշնամական համակարգ՝ նույն տնտեսական աղբյուրից

1941 թվականի հունիսի 22-ին նացիստական Գերմանիան հարձակվեց Խորհրդային Միության վրա։ Սկսվեց պատմության ամենաարյունալի պատերազմներից մեկը։

Գերմանական և խորհրդային բանակները միմյանց դեմ դուրս եկան հսկայական ռազմական ու արդյունաբերական կարողություններով։

Բայց այս պատմության մեջ կա մի հանգամանք, որի մասին համեմատաբար քիչ է խոսվում։

Երկու պետությունների արդյունաբերական հզորացման գործում էլ նշանակալի դեր էր ունեցել արևմտյան, առաջին հերթին՝ ամերիկյան կապիտալը, տեխնոլոգիաներն ու ինժեներական փորձը։

Եվ այստեղից սկսվում են շատ ավելի հետաքրքիր հարցերը։

1924 թվականին, Առաջին համաշխարհային պատերազմում պարտությունից հետո, Գերմանիայի տնտեսությունը վերականգնելու նպատակով գործարկվեց Դաուեսի ծրագիրը։

Դրա շրջանակում կազմակերպվեց 800 միլիոն ոսկե մարկի միջազգային փոխառություն, որի ամերիկյան տեղաբաշխման գործում առանցքային դեր ուներ J. P. Morgan & Co. բանկային տունը։

Հետագա տարիներին Գերմանիա հոսեցին ամերիկյան և միջազգային վարկեր, որոնք նպաստեցին արդյունաբերության վերականգնմանը։

Մի քանի տարի անց՝ 1928 թվականից, Խորհրդային Միությունը սկսեց իր առաջին հնգամյա ծրագիրը։

Ստալինի արդյունաբերականացման համար անհրաժեշտ էին գործարաններ, հաստոցներ, ինժեներներ, տեխնոլոգիաներ և արտադրության կազմակերպման ժամանակակից մեթոդներ։

Եվ այդ ամենի զգալի մասը ԽՍՀՄ-ը ձեռք բերեց կապիտալիստական Արևմուտքից։

Ամերիկյան Ford-ը մասնակցեց խորհրդային ավտոմոբիլաշինության ստեղծմանը։

Ալբերտ Կանի ինժեներական ընկերությունը կարևոր դեր ունեցավ խորհրդային արդյունաբերական ձեռնարկությունների նախագծման գործում։

General Electric-ը և արևմտյան այլ ընկերություններ մատակարարում էին սարքավորումներ ու տեխնոլոգիաներ։

Սակայն ամենահետաքրքիրը սա չէ։

Նույն ժամանակաշրջանում ամերիկյան խոշոր ընկերությունները տնտեսական շահեր ունեին նաև Գերմանիայում։

General Motors-ը ձեռք բերեց գերմանական Opel-ը։

Ford-ն ուներ գերմանական արտադրական ձեռնարկություն։

Standard Oil of New Jersey-ն տեխնոլոգիական համագործակցություն էր զարգացնում գերմանական IG Farben քիմիական կոնցեռնի հետ։

Այդ արդյունաբերական կարողությունների մի մասը հետագայում ներգրավվեց Գերմանիայի ռազմական տնտեսության մեջ։

Այսպիսով, 1920–1930-ական թվականներին ձևավորվեց ուշագրավ իրավիճակ։

Մի կողմից՝ արևմտյան ֆինանսական և արդյունաբերական կապիտալը մասնակցում էր Գերմանիայի տնտեսական վերականգնմանը։

Մյուս կողմից՝ արևմտյան տեխնոլոգիաներն ու առևտրային ֆինանսավորումը նպաստում էին Խորհրդային Միության արագ արդյունաբերականացմանը։

Իսկ 1941 թվականին այդ երկու պետությունները միմյանց դեմ դուրս եկան որպես հզոր ռազմական տերություններ։

Իհարկե, սա չի նշանակում, թե Արևմուտքը միայնակ ստեղծեց նրանց արդյունաբերությունը։ Գերմանիան ուներ սեփական հզոր գիտատեխնիկական դպրոց, իսկ ԽՍՀՄ-ի արդյունաբերականացումը իրականացվեց նաև խորհրդային բնակչության աշխատանքի, ներքին ռեսուրսների կենտրոնացման և ահռելի զոհողությունների հաշվին։

Բայց արևմտյան մասնակցության փաստը դրանից չի վերանում։

Եվ այստեղ պետք է տարբերակել երկու բան։

Այն, որ արևմտյան ընկերությունները շահույթ էին ստանում Գերմանիայի և ԽՍՀՄ-ի հետ համագործակցությունից, պատմական իրողություն է։

Իսկ այն, թե արդյոք որոշ ֆինանսական շրջանակներ այդ գործընթացներում տեսնում էին ավելի հեռահար աշխարհաքաղաքական հնարավորություններ, արդեն առանձին ուսումնասիրության հարց է։

Պատմությունը հասկանալու համար բավարար չէ իմանալ, թե ով ում դեմ պատերազմեց։

Պետք է հասկանալ նաև՝ ով ում վարկավորեց, ով վաճառեց տեխնոլոգիաները, ով վերահսկեց արտադրական ակտիվները և ով շահեց այդ գործընթացներից։

Որովհետև պետությունների քաղաքական թշնամությունը միշտ չէ, որ նշանակում է նրանց հետևում գործող տնտեսական շահերի հակադրություն։

Հաջորդ մասում կանդրադառնանք 1924 թվականի Դաուեսի ծրագրին և կտեսնենք, թե ինչպես ամերիկյան ֆինանսական կապիտալը մասնակցեց Գերմանիայի վերականգնմանը, ինչպես էին շրջանառվում ռազմատուգանքներն ու պարտքերը, և ինչ դեր ուներ այդ համակարգում Ուոլ Սթրիթը։

Շարունակելի

Սերգեյ Ղարագյոզյան

Մեկնաբանություններ