ՈՒկրաինայի նախագահ Վլադիմիր Զելենսկին հայտարարել է, որ 2027 թվականին երկրի պաշտպանության, սպառազինության և կայունության ապահովման համար Եվրամիությունից կպահանջվի առնվազն 70 միլիարդ եվրոյի լրացուցիչ աջակցություն։ «Հենց մեր ուկրաինական ուժը, մեր բանակը, մեր տեխնոլոգիաներն են օգնում երաշխավորել նաև եվրոպական անվտանգությունը, ձեր անվտանգությունը»,- ԵՄ առաջնորդների հետ հանդիպմանը ասել է Զելենսկին։

Նորություններ » Հայ-վրացական համագործակցության միջնադարյան փորձը. ռազմաքաղաքական դաշինքից մինչև մշակութային համադրում

Հայ-վրացական համագործակցության միջնադարյան փորձը. ռազմաքաղաքական դաշինքից մինչև մշակութային համադրում

17.10.2026 | 11:19

Հայ-վրացական հարաբերությունների պատմությունը պետք է դիտարկել ոչ միայն երկու հարևան ժողովուրդների մշակութային կապերի, այլև Հարավային Կովկասի քաղաքական հավասարակշռության, տարածաշրջանային անվտանգության և քրիստոնեական քաղաքակրթության պահպանության տեսանկյունից։ Այս խնդիրը հատկապես արդիական է այսօր, երբ տարածաշրջանում պատմական ժառանգությունը հաճախ դառնում է քաղաքական հակադրությունների առարկա, իսկ հայկական քրիստոնեական հուշարձանների պահպանության հարցը դուրս է գալիս զուտ մշակութային քաղաքականության շրջանակներից։

Այս համատեքստում առանձնահատուկ նշանակություն ունի 12-րդ դարի վերջի և 13-րդ դարի սկզբի պատմական փորձը, երբ հայ-վրացական համագործակցությունը դարձավ տարածաշրջանային քաղաքականության կարևոր գործոն։ Զաքարյան եղբայրների՝ Զաքարեի և Իվանեի գործունեությունը, Մխիթար Գոշի իրավական ու մտավոր ժառանգությունը և Ախթալայի Սուրբ Աստվածածին վանքի մշակութային նշանակությունը հնարավորություն են տալիս վերանայելու այն հարցը, թե ինչպիսի պատմական հիմքերի վրա կարող է կառուցվել հայ-վրացական արդի համագործակցությունը։

Զաքարյանների դարաշրջանը. Ռազմաքաղաքական համագործակցություն և շահերի համադրում

12-րդ դարի վերջին Հարավային Կովկասում ձևավորվել էր ռազմաքաղաքական մի իրավիճակ, որը Հայաստանի և Վրաստանի իշխանություններից պահանջում էր համատեղ գործողություններ։ Սելջուկյան տիրապետության թուլացման պայմաններում Վրաստանի թագավորության հզորացումը և հայ իշխանական տների ռազմական ու քաղաքական ներուժը փոխլրացնող դեր ստացան։

Զաքարե և Իվանե Զաքարյանները՝ վրացական արքունիքում մեծ ազդեցություն ունեցող հայազգի գործիչներ, դարձան այդ համագործակցության առանցքային դեմքերից։ Զաքարեն գլխավորում էր հայ-վրացական զորքերը, իսկ Իվանեն կարևոր պաշտոն էր զբաղեցնում վրացական արքունիքում։ Նրանց գործունեության արդյունքում ազատագրված հայկական տարածքներում հնարավոր դարձավ վարչական, եկեղեցական և մշակութային կյանքի վերակազմակերպումը։

Այս իրողությունը կարևոր է ոչ միայն ռազմական պատմության համար։ Այն ցույց է տալիս, որ միջնադարյան Հարավային Կովկասում քաղաքական արդյունավետությունը մեծապես կախված էր տարբեր իշխանական և եկեղեցական միջավայրերի միջև համագործակցություն հաստատելու կարողությունից։

Այդ համագործակցությունը, իհարկե, զերծ չէր հակասություններից։ Հայկական և վրացական եկեղեցիների դավանաբանական տարբերությունները, իշխանական շահերը և տարածաշրջանային մրցակցությունը շարունակեցին գոյություն ունենալ։ Հետևաբար, պատմական փորձը չպետք է ներկայացնել որպես լիակատար միասնության իդեալական պատկեր։ Դրա իրական արժեքն այն է, որ տարբերություններն առկա լինելու պայմաններում նույնպես հնարավոր էր ձևավորել ընդհանուր քաղաքական շահերի շուրջ համագործակցություն։

Այսօր էլ Հայաստանի և Վրաստանի հարաբերությունների ռազմավարական նշանակությունը բխում է հենց այս իրողությունից։ Երկու երկրների աշխարհագրական դիրքը, հաղորդակցային ուղիները, տնտեսական փոխկապակցվածությունը և տարածաշրջանային անվտանգության խնդիրները պահանջում են ոչ թե պատմական հակասությունների քաղաքականացում, այլ փոխադարձ շահերի գիտակցում և երկարաժամկետ համագործակցություն։

Մխիթար Գոշի ժառանգությունը. Իրավական միտքը՝ որպես պետականության հենասյուն

Մխիթար Գոշի պատմական դերը պետք է դիտարկել նույն ժամանակաշրջանի ավելի լայն մտավոր ու հասարակական վերելքի համատեքստում։ Նրա «Դատաստանագիրքը» հայ իրավական մտքի հիմնարար հուշարձաններից է, իսկ գրական և առակագրական ժառանգությունը ներկայացնում է արդարության, իշխանության սահմանների, հասարակական պատասխանատվության և բարոյական վարքի վերաբերյալ խորքային պատկերացումներ։

Գոշի ժառանգությունը չի կարելի հանգեցնել միայն հայ-վրացական քաղաքական համագործակցության տեսությանը։ Սակայն նրա գործունեությունը վկայում է մի կարևոր հանգամանքի մասին․ քաղաքական վերելքը կայուն արդյունք է տալիս այն ժամանակ, երբ դրան զուգահեռ զարգանում են իրավական միտքը, կրթությունը, հասարակական ինստիտուտները և բարոյական պատասխանատվությունը։

Այս առումով՝ Զաքարյանների քաղաքական գործունեությունն ու Մխիթար Գոշի մտավոր ժառանգությունը կարելի է դիտարկել որպես նույն պատմական ժամանակաշրջանի փոխլրացնող երևույթներ։ Մեկը ներկայացնում էր քաղաքական և ռազմական կազմակերպման հնարավորությունները, մյուսը՝ հասարակության իրավական ու բարոյական կազմակերպման անհրաժեշտությունը։

Ժամանակակից Հայաստանի համար այստեղ առկա է կարևոր դաս. պետական անվտանգությունը միայն ռազմական կարողությունների հարց չէ։ Այն ենթադրում է նաև ամուր ինստիտուտներ, կանխատեսելի իրավական համակարգ, զարգացած կրթություն և հարևանների հետ հաշվարկված հարաբերություններ։

Ախթալայի Սուրբ Աստվածածին վանքը. Մշակութային համադրում և պատմական անաչառություն

Հայ-վրացական պատմական համագործակցության նյութական և գաղափարական արտահայտություններից մեկը Ախթալայի Սուրբ Աստվածածին վանքն է՝ պատմական Պղնձահանքը։

13-րդ դարի սկզբին, Իվանե Զաքարյանի հովանավորությամբ, վանքի գլխավոր եկեղեցում իրականացվեց որմնանկարների մեծածավալ ծրագիր, որը թվագրվում է մոտավորապես 1205–1216 թվականներին։ Ախթալայի որմնանկարները հայ քաղկեդոնական արվեստի կարևորագույն հուշարձաններից են և համադրում են հայկական, վրացական ու բյուզանդական գեղարվեստական ավանդույթները։ Այս փաստը կարևոր է մի պատճառով․ Ախթալայի մշակութային ժառանգությունը հնարավոր չէ ամբողջությամբ բացատրել միայն մեկ ազգային կամ մեկ գեղարվեստական ավանդույթի շրջանակում։ Այն ձևավորվել է պատմական մի միջավայրում, որտեղ հայկական ծագումը, վրացական եկեղեցական կապերը և բյուզանդական պատկերագրական ավանդույթները փոխազդել են միմյանց հետ։

Իվանե Զաքարյանի եկեղեցական կողմնորոշումը կապված էր վրացական արքունիքի և քաղկեդոնական քրիստոնեության միջավայրի հետ։ Այդ հանգամանքը կարևոր է Ախթալայի վանքի պատմությունը հասկանալու համար։ Միժամանակ, այն չի վերացնում հուշարձանի հայկական պատմական արմատները, ճարտարապետական առանձնահատկությունները և հայ միջնադարյան մշակույթի հետ ունեցած կապերը։

Հետևաբար, Ախթալայի պատմությունը պետք է ուսումնասիրել ոչ թե սեփականաշնորհման կամ բացառիկ պատկանելության մրցակցության տրամաբանությամբ, այլ պատմական գիտության չափանիշներով՝ հաշվի առնելով հուշարձանի ստեղծման միջավայրը, հովանավորությունը, պատկերագրությունը, արձանագրությունները և եկեղեցական գործառույթները։

Սա հատկապես կարևոր է մի տարածաշրջանում, որտեղ պատմության քաղաքական մեկնաբանությունները հաճախ ծառայում են ներկա տարածքային և ազգային խնդիրներին։

Որմնանկարների պատկերագրությունը. Քրիստոնեական ընդհանուր ժառանգության համադրում

Ախթալայի Սուրբ Աստվածածին վանքի ամենակարևոր առանձնահատկություններից մեկը նրա որմնանկարների պատկերագրական ծրագիրն է։ Եկեղեցու ներսում ներկայացված են Հին և Նոր Կտակարանների տեսարաններ, Քրիստոսի երկրային կյանքի ու փրկագործության դրվագներ, Աստվածամոր պատկերներ, առաքյալներ և տարբեր քրիստոնեական ավանդույթներում հարգված սրբեր։ Պատկերագրական ծրագրում հանդիպում են այնպիսի սրբերի կերպարներ, ինչպիսիք են Գրիգոր Լուսավորիչը, Հովհան Ոսկեբերանը, Բարսեղ Կեսարացին և այլ եկեղեցական հայրեր, ինչպես նաև Հռոմի Սիլվեստր պապը։

Այս հանգամանքը պահանջում է աստվածաբանական ճշգրտություն։ Պատմականորեն Հայ առաքելական, Բյուզանդական ուղղափառ, Վրաց ուղղափառ և Կաթոլիկ եկեղեցիների միջև գոյություն ունեն դավանաբանական և եկեղեցական կանոնակարգի տարբերություններ։ Հետևաբար, չի կարելի պնդել, թե Ախթալայի որմնանկարներում ներկայացված բոլոր սրբերը բոլոր այդ եկեղեցիներում ունեն նույն կարգավիճակն ու նույն ծիսական պաշտամունքը։

Սակայն հնարավոր է և անհրաժեշտ է արձանագրել մեկ այլ՝ ավելի հիմնարար իրողություն. Ախթալայի պատկերագրական ծրագիրը ներառում է քրիստոնեական ընդհանուր ժառանգության բազմաթիվ տարրեր և վկայում տարբեր եկեղեցական ավանդույթների պատմական փոխազդեցության մասին։ Այստեղ է հուշարձանի առանձնահատուկ աստվածաբանական արժեքը։ Այն ցույց է տալիս, որ եկեղեցական տարբերությունները չեն վերացրել քրիստոնեական ընդհանուր պատմության, աստվածաշնչյան հիմքերի, առաքելական ավանդության և բազմաթիվ սրբերի հանդեպ հարգանքի նշանակությունը։

Սա չի նշանակում, որ դավանաբանական տարբերությունները երկրորդական են կամ կարող են անտեսվել։ Ընդհակառակը՝ դրանց գիտական և աստվածաբանական ուսումնասիրությունն անհրաժեշտ է։ Բայց տարբերությունների ճանաչումը չպետք է խոչընդոտի ընդհանուր քրիստոնեական ժառանգության պահպանությանը։ Ախթալայի որմնանկարների կարևորագույն ուղերձն այն է, որ պատմականորեն տարբեր եկեղեցական միջավայրերը կարող են թողնել փոխկապակցված, համադրելի և համամարդկային արժեք ունեցող մշակութային ժառանգություն։

Հենց այս պատճառով Ախթալան կարող է դառնալ հայ-վրացական միջեկեղեցական ու մշակութային երկխոսության արդյունավետ հարթակ։ Ոչ թե այն պատճառով, որ այստեղ վերացել են պատմական տարբերությունները, այլ որովհետև դրանք արտահայտվել են մեկ պատմական հուշարձանի մեջ՝ ստեղծելով ուսումնասիրության, փոխըմբռնման և համագործակցության իրական հնարավորություն։

Մշակութային դիվանագիտությունը փոփոխվող աշխարհաքաղաքական համատեքստում

Այսօր Հայաստանի և Վրաստանի հարաբերությունները պետք է դիտարկել Հարավային Կովկասի փոփոխվող աշխարհաքաղաքական միջավայրում։ Տարածաշրջանում հաղորդակցությունների ապաշրջափակման, տնտեսական կապերի, էներգետիկ անվտանգության, տարանցիկ ուղիների և արտաքին քաղաքական հավասարակշռության հարցերը երկու երկրների համար ունեն երկարաժամկետ նշանակություն։

Հայաստանի համար Վրաստանը կարևոր հարևան է և արտաքին աշխարհի հետ հաղորդակցության հիմնական ցամաքային ուղիներից մեկն ապահովող երկիրը։ Վրաստանի համար Հայաստանը հարևան պետություն է, որի հետ կայուն հարաբերությունները նպաստում են տարածաշրջանային կանխատեսելիությանն ու տնտեսական համագործակցությանը։

Այս պայմաններում հայ-վրացական հարաբերությունների ամրապնդումը չի կարող սահմանափակվել պաշտոնական հանդիպումներով կամ տնտեսական համաձայնագրերով։ Այն պահանջում է նաև հասարակական կապերի, կրթական ծրագրերի, պատմագիտական համագործակցության և մշակութային դիվանագիտության զարգացում։ Այստեղ պատմությունը կարող է ծառայել որպես քաղաքական ռեսուրս՝ ոչ թե անցյալը ներկայի նկատմամբ տարածքային պահանջների գործիք դարձնելու, այլ ընդհանուր շահերը բացահայտելու համար։

Զաքարյանների ժամանակաշրջանը հիշեցնում է, որ տարածաշրջանային համագործակցությունը կարող է նպաստել քաղաքական և մշակութային զարգացմանը։ Ախթալայի վանքը տալիս է այդ համագործակցության տեսանելի, նյութական ապացույցը։ Իհարկե, 13-րդ դարի քաղաքական համակարգը նույնական չէ ժամանակակից պետությունների համակարգին, ուստի պատմական զուգահեռները պետք է օգտագործել ոչ թե որպես պատրաստի քաղաքական ծրագիր, այլ որպես փորձի և ռազմավարական մտածողության աղբյուր։

Այս տեսանկյունից՝ Ախթալան կարող է դառնալ հայ-վրացական հարաբերությունների նոր մշակութային օրակարգի կենտրոններից մեկը՝ միավորելով պատմաբաններին, աստվածաբաններին, արվեստաբաններին, հնագետներին, պահպանության մասնագետներին և երկու երկրների երիտասարդ սերնդին։

Մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը՝ համընդհանուր սկզբունք

Արցախում հայկական քրիստոնեական ժառանգության վնասման, ոչնչացման և պատմական ինքնության հետքերի վերացման վերաբերյալ մտահոգությունները, ինչպես նաև Ադրբեջանի տարածքում հայկական պատմական հուշարձանների պահպանության հարցերը պահանջում են միջազգային մասնագիտական դիտարկում և հետևողական աշխատանք։ Կումրուկի Սուրբ Գևորգ եկեղեցու և Դավիթ Գարեջայի վանական համալիրի շուրջ առաջացող հարցերը ևս պետք է քննարկվեն պատմական փաստերի, հուշարձանների վիճակի, իրավական կարգավիճակի և պահպանության միջազգային սկզբունքների հիման վրա։ Յուրաքանչյուր հուշարձանի կոնկրետ վիճակի վերաբերյալ պնդումները պետք է հիմնվեն ստուգելի տվյալների վրա, սակայն մշակութային ժառանգության պահպանության սկզբունքը պետք է լինի համընդհանուր։

Քրիստոնեական սրբավայրերի պաշտպանությունը չպետք է կախված լինի այն հանգամանքից, թե տվյալ հուշարձանը որ պետության սահմաններում է գտնվում կամ որ եկեղեցական ավանդույթին է պատկանում։ Հուշարձանների դիտավորյալ ոչնչացումը, պատմական արձանագրությունների վերացումը և մշակութային ժառանգության քաղաքականացված յուրացումը վնաս են հասցնում ոչ միայն տվյալ ժողովրդին, այլև տարածաշրջանի պատմական հիշողությանը։

Այստեղ հայ-վրացական համագործակցությունը կարող է ունենալ գործնական նշանակություն։ Երկու երկրների գիտական և մշակութային հաստատությունները կարող են նախաձեռնել համատեղ ուսումնասիրություններ, հուշարձանների թվային փաստագրում, մասնագիտական համաժողովներ, երիտասարդ հետազոտողների փոխանակման ծրագրեր և միջազգային կազմակերպությունների հետ համագործակցություն։ Ախթալան կարող է ծառայել որպես այդ աշխատանքի խորհրդանշական կենտրոն, որտեղ պատմական նյութը, միջնադարյան արվեստը և քրիստոնեական ընդհանուր ժառանգությունը հնարավորություն են տալիս քննարկելու ոչ միայն անցյալի, այլև ներկայի խնդիրները։

Եզրակացություն

Իվանե և Զաքարե Զաքարյանների քաղաքական գործունեությունը, Մխիթար Գոշի իրավական ու մտավոր ժառանգությունը և Ախթալայի Սուրբ Աստվածածին վանքի մշակութային նշանակությունը ներկայացնում են պատմական մի ժամանակաշրջան, երբ հայ-վրացական համագործակցությունը նպաստեց տարածաշրջանի քաղաքական ու մշակութային զարգացմանը։

Այս պատմությունից չի կարելի բխեցնել, թե երկու ժողովուրդները երբևէ չեն ունեցել տարաձայնություններ կամ որ նրանց եկեղեցիների միջև գոյություն չունեն դավանաբանական տարբերություններ։ Սակայն կարելի է կատարել ավելի կարևոր եզրակացություն․ պատմական տարբերությունները չեն բացառում ռազմավարական համագործակցությունը, իսկ մշակութային ու հոգևոր ընդհանրությունները կարող են դառնալ այդ համագործակցության ամուր հիմքերից մեկը։

Ախթալայի Սուրբ Աստվածածին վանքը հենց այդպիսի կենտրոն է։ Նրա պատմությունը միավորում է հայկական միջավայրի, վրացական եկեղեցական ավանդույթի և բյուզանդական արվեստի տարրերը։ Նրա որմնանկարները հնարավորություն են տալիս գիտականորեն ուսումնասիրելու քրիստոնեական ընդհանրություններն ու տարբերությունները՝ առանց պատմական իրողությունները պարզունակ ազգային հակադրությունների վերածելու։

Այսօր անհրաժեշտ է Ախթալան դիտարկել ոչ միայն որպես հայկական մշակութային ժառանգության կարևոր հուշարձան, այլև որպես հայ-վրացական պատմագիտական, աստվածաբանական և մշակութային համագործակցության հնարավոր կենտրոն։ Եթե 13-րդ դարում տարածաշրջանի քաղաքական իրողությունները հայ և վրաց գործիչներին մղում էին համագործակցության, ապա այսօր այդ անհրաժեշտությունը նոր բովանդակություն է ստացել։ Տարածաշրջանային անվտանգությունը, տնտեսական փոխկապակցվածությունը, քրիստոնեական ժառանգության պահպանությունը և պատմական հիշողության պաշտպանությունը պահանջում են պատասխանատու ու հեռատես քաղաքականություն։

Ուստի Ախթալայի վանքի նշանակությունը միայն նրա անցյալով չի սահմանափակվում։ Այն կարող է նպաստել այնպիսի ապագայի ձևավորմանը, որտեղ պատմությունը կդառնա համագործակցության հիմք, իսկ մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը՝ տարածաշրջանային պատասխանատվության ընդհանուր սկզբունք։ Ախթալայի Սուրբ Աստվածածին վանքը կարող է դառնալ այն վայրը, որտեղ հայ-վրացական պատմական փորձը կվերածվի արդի երկխոսության, իսկ քրիստոնեական ընդհանուր ժառանգության ուսումնասիրությունը՝ փոխըմբռնման և գործնական համագործակցության։

Տեր Հեթում քահանա ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ