Փող եք շինում, դա ձեր գործն է, բայց քթներդ չխոթեք մեծ քաղաքականության մեջ

Չեմ կարծում, թե բանտից Ռուսաստանի նախկին օլիգարխ Միխայիլ Խոդորկովսկու ազատումը և առհասարակ նրա հետ կապված իրադարձությունները կարող են առանձնապես հուզել իր խնդիրների մեջ խրված հայ մարդուն: Մանավանդ որ հայաստանցիներն էլ բացասական վերաբերմունք ունեն սեփական օլիգարխների նկատմամբ: Ի դեպ, եթե ռուսաստանցիները, մեղմ ասած, չեն սիրում իրենց հաստաքսակներին, ապա հայաստանցիները նաև չեն թաքցնում իրենց արհամարհանքը` կասկածի տակ առնելով վերջիններիս ինտելեկտուալ ու բարոյակրթական պաշարը:

Ինչևէ, Ռուսաստանի լիբերալ լրատվամիջոցներն արդեն 10 տարի ծամում են Խոդորկովսկու թեման` բանտարկյալի մեջ տեսնելով պուտինյան անարդարությունների զոհ, մարդու իրավունքների բիրտ խախտման օրինակ և այլն, և այլն: Նրա ազատումն էլ նույն լրատվամիջոցները մեկնաբանեցին իբրև արդարության վերականգնում և առիթը բաց չթողեցին կրկին արտահայտելու պետության ղեկավարի հանդեպ իրենց կայուն անհամակրությունը:
Մինչդեռ Խոդորկովսկու պատմությունը զգալի հետաքրքրություն է ներկայացնում հետելցինյան Ռուսաստանի հատկապես ներքին քաղաքական կյանքի, իրադարձությունների հետագա զարգացման ու ձևավորման իմաստով: Ինչ-որ տեղ սա յուրօրինակ քաղաքավավերական դետեկտիվ է հիշեցնում:
Շատ ծանր ժառանգություն թողեց Բորիս Ելցինն իր հետնորդին: Արդեն տևական ժամանակ ինֆարկտից, ինսուլտից ու ալկոհոլից դեգրադացիայի ենթարկված նախագահը փաստորեն պետության կառավարումը հանձնել էր մի խումբ հրեա օլիգարխների, որոնց մեջ ամենահզորը «գորշ կարդինալ» Բորիս Բերեզովսկին էր: Էկոնոմիկան քայքայված էր ու թալանված, մարդիկ ծայրահեղ հուսահատված, վերջնական խնդիր էր դրված, ռուսական գործոնը հասցնելով նվազագույնի, Ռուսաստանին վիճակել Խորհրդային Միության բախտը: Եվ օլիգարխները հետևողականորեն ու մանրախնդրորեն փնտրում էին, ինչպես կոմունիստներն էին ասում, արդեն Բրեժնևի օրն ընկած ղեկավարի փոխարինողին: Բերեզովսկին երեք անգամ գահն առաջարկել է (պատկերացրեք նրա իշխանության մասշտաբները) Անվտանգության դաշնային ծառայության ղեկավարին` Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ Պուտինին, սակայն վերջինս հրաժարվել է: Բայց, ի վերջո, ռուսական պետության գաղտնի կառավարչի համառությունը տվել է իր արդյունքը:
Ինչո՞ւ էր ընտրությունը կանգ առել առանձնակի ճանաչում չունեցող հենց այս քաղաքագետի վրա: Բանն այն է, որ հրեա օլիգարխները, փնտրելով անհրաժեշտ անձին, ունեին իրենց ընդգծված «նախասիրությունները». նա պետք է լիներ Ելցինի «գործի» հավատարիմ շարունակողը, լուռումունջ պիտի կատարեր այդ մեծահարուստների ու անդրօվկիանոսյան հրամանատարների հրահանգներն ու ցանկությունները: Ասել է` շարունակեր իրագործել Ռուսաստանի հետագա քայքայման, կործանման ու առանձին պետությունների բաժանման չարագուշակ պլանը:
Եվ ի՞նչ: Ոչի՛նչ: Հսկայական իշխանությամբ ու նյութական անասելի հարստությամբ օժտված օլիգարխիական բանդան (նույնպես կոմունիստների արտահայտությամբ) կատարյալ պարտություն կրեց Պուտինի դեմ կենաց ու մահու գոտեմարտում: Այստեղ եկեք ուշադրություն դարձնենք ռուս նացիոնալիստների մի դիտարկման վրա: Ժամանակին Ստալինը ևս քաղաքական բարձրագույն ասպարեզ դուրս եկավ աննկատելիորեն: Հոկտեմբերյան հեղաշրջման շնորհիվ իշխանությունը զավթած հրեական կոհորտան լուրջ չէր ընդունում «բռի» վրացուն: Սակայն անցյալ դարի 30-ական թվականների վերջերին այդ նույն Ստալինը բռնությամբ վերացրեց այդ վերնախավը և ի չիք դարձրեց Ռուսաստանն ու աշխարհը նվաճելու նրանց ծրագրերը: Նույնքան աննկատ իշխանության գլուխ եկավ Վլադիմիր Պուտինը և անմիջապես բախվեց նույն նենգ խաղին, սակայն «դեմոկրատիայի» պայմաններում նա չէր կարող գործել ստալինյան մեթոդներով:
Սկզբում Պուտինին պետք էր շահել ժողովրդի համակրանքը: Եվ նա դրան հասավ, ձեռնարկելով ու շահելով երկրորդ չեչենական պատերազմը: Խաղաղեցնելով արյան հոտն առած տարածաշրջանը, նա նոր միայն ձեռնամուխ եղավ օլիգարխների խաղաղեցմանը, ինչը թերևս շատ ավելի ծանր հակամարտություն էր իշխանության համար մղվող պայքարում: Եվ հենց այս անողոք մթնոլորտում հառնեց Միխայիլ Խոդորկովսկու համառ ու ագրեսիվ ֆիգուրան: Բանն այն է, որ Պուտինը երկրից վռնդեց Բերեզովսկուն ու Գուսինսկուն, դրանով իսկ միաժամանակ պետության վերահսկողության տակ առնելով նրանց առավել ազդեցիկ լրատվամիջոցները և առաջին հերթին հեռուստատեսությունը: Այլ կերպ վճռվեց Խոդորկովսկու ճակատագիրը:
Այն տարիներին Ռուսաստանի թիվ մեկ միլիարդատիրոջ պլաններն այլ էին, և նա բնավ էլ չէր պատրաստվում փոխելու բնակության վայրը: Ավելին, նա սկսեց շռայլորեն ֆինանսավորել Պուտինի քաղաքական հակառակորդներին, այդ թվում` կոմունիստներին, նպատակ դնելով իրականացնել «խաղաղ» հեղաշրջման գործողություն: Այսինքն, նրա կողմից կաշառված Պետդուման ուղղում է մտցնում Սահմանադրության մեջ և պետությունը նախագահականից վերածելով խորհրդարանականի, նրան ընտրում է վարչապետի` պետության ղեկավարի պաշտոնում: Հերթական մի խորհրդակցության ժամանակ Խոդորկովսկին անհաշտ կոնֆլիկտի մեջ է մտնում Պուտինի հետ: Պատմում են, որ այդ միջադեպից անմիջապես հետո Խոդորկովսկին, հանդիպելով ռուս օլիգարխ Վլադիմիր Պոտանինին, գերինքնավստահ հայտարարում է` գրողի ծոցը Պուտինը, ես կդառնամ վարչապետ, դու` նախագահ:
Պուտինն ընդունեց ամենաանհնազանդի մարտահրավեր-ձեռնոցը: Շուտով Խոդորկովսկու «Յուկոս» կորպորացիայում երևացին իրավապահ մարմինների ներկայացուցիչները և բացահայտելով բազմաքանակ օրինազանցումներ, կալանավորեցին նրան, ինչն էլ ձգվեց 10 տարի: Եվ կշարունակվեր այդ «էպոպեան», եթե «խղճի կալանավորը» ներման խնդրանքով անձամբ չդիմեր իր ոխերիմ թշնամուն (արդեն կարևոր չէր, որ նա դրանով ընդունում է իր մեղավորությունը): Ամենայն հավանականությամբ, Խոդորկովսկուն վախեցրել էր իր գլխին կախված նոր սպառնալիքը` իրավապահների կողմից պատրաստվող հերթական` երրորդ շարք մեղադրանքները:
Պուտինը, հնազանդեցնելով հրեա օլիգարխներին (և ոչ միայն նրանց), բոլորին զգուշացրեց` ձեր նյութական հարստությունները չպիտի վերածվեն քաղաքականության: Փող եք շինում, դա ձեր գործն է, բայց քթներդ չխոթեք մեծ քաղաքականության մեջ: Չի կարելի ասել, որ հրեական գործոնը ներկայումս էական դեր չի խաղում երկրի կյանքում, սակայն 90-ականների համեմատ, անսանձ, լպիրշ ու մասշտաբային չէ:

Ռուբեն ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ
Մոսկվա

Մեկնաբանություններ