Կարպ Խաչվանքյան

Այսօր կդառնար 103 տարեկան

Կարպ Խաչվանքյանի արվեստը երբեք պարզապես ծիծաղի մասին չէր։ Այն ծիծաղի ներսում ապրող ցավի մասին էր։ Այդ ցավը չէր ճչում, չէր ողբում, չէր պահանջում կարեկցանք։ Այն լուռ էր, խտացված, գիտակից։ Եվ հենց այդ պատճառով՝ ազդեցիկ։ Խաչվանքյանը հասկանում էր այն պարզ, բայց հաճախ մոռացված ճշմարտությունը, որ ծիծաղը կարող է լինել ոչ թե փախուստ իրականությունից, այլ՝ վերադարձ դեպի այն։

«Խորին համոզմունքս է, որ մարդուն մարդ դարձնելու պայքարում չկա ավելի զորեղ և միաժամանակ ավելի գրավիչ, հաճելի զենք, քան ծիծաղը»,— ասում էր նա։ Այս խոսքը կարելի է կարդալ որպես գեղագիտական հայտարարություն, բայց իրականում այն բարոյական դիրքորոշում է։ Խաչվանքյանի համար ծիծաղը զվարճանք չէր։ Այն պայքար էր՝ մարդու մեջ մարդը չկորցնելու համար։ Եվ գուցե հենց այդ պատճառով էր, որ նա խոստովանում էր․ «Կյանքում ես մռայլ, անհետաքրքիր մարդ եմ…»։ Այդ մռայլությունը ոչ թե թերություն էր, այլ խորություն։ Ով շատ է տեսել, նա հազվադեպ է թեթև ծիծաղում։

Բեմում, սակայն, այդ մռայլ մարդը փոխակերպվում էր։ Նա դառնում էր այն կատակերգակը, որը չի վախենում հանդիսատեսին անհարմար վիճակի մեջ դնելուց։ Նրա կատակն ու ծիծաղը միշտ ունեին երկրորդ շերտ՝ երբեմն դառը, երբեմն ցավոտ, բայց երբեք դատարկ։ Խաչվանքյանի Պարոնյանը բեմում չէր վերածվում թանգարանային հիշատակի։ Նա կենդանի էր, ժամանակակից, ճանաչելի։ Նրա կերպարներում մենք տեսնում էինք ոչ միայն անցյալը, այլ ներկան՝ մեր թերություններով, մեր կեղծ բարեպաշտությամբ, մեր բարոյական հարմարավետությամբ։

Խաչվանքյանը գիտեր, որ կատակերգությունը հեշտ ժանր չէ։ Այն պահանջում է չափ, ճշգրտություն և ներքին խստություն։ Կատակերգակը, նրա պատկերացմամբ, չի կարող թույլ տալ ավելորդություն, որովհետև յուրաքանչյուր ավելորդ ծիծաղ սպառնում է ճշմարտությանը։ Այդ պատճառով նրա խաղը երբեք աղմկոտ չէր։ Նա ընտրում էր լռությունը, դադարները, հայացքը։ Երբեմն մեկ դադարն ավելի շատ էր ասում, քան երկար մենախոսությունը։

Կինոյում նա ևս նույն սկզբունքներով էր ներկայանում։ «Պատվի համար» ֆիլմում Խաչվանքյանը մարմնավորում է կերպար, որը չի փորձում դուր գալ։ Դա բացասական կերպար է, բայց ոչ պարզունակ չարիք։ Այն ավելի վտանգավոր է, որովհետև իրական է։ Խաչվանքյանը նրան խաղում է զուսպ, սառը, գրեթե անզգացմունք։ Եվ հենց այդ անզգացմունքն է բացահայտում կերպարի բարոյական դատարկությունը։ Սա դեր է, որը հիշվում է ոչ բարձր հույզերով, այլ թողած ներքին անհանգստությամբ։

Նա երբեք չէր մեղադրում հանդիսատեսին։ Նրա համար հանդիսատեսը մտածող էակ էր, ոչ թե վերահսկվող զանգված։ «Վատ հանդիսատես չի լինում, լինում է վատ դերասան, վատ ներկայացում»,— ասում էր նա։ Այս միտքը ոչ միայն գնահատական է, այլ նաև պատասխանատվության պահանջ արվեստագետի նկատմամբ։ Խաչվանքյանի համար բեմը սրբավայր չէր, բայց պարտականություն էր։ Պարտականություն՝ չստել, չկեղծել, չիջեցնել նշաձողը։

Այսօր Կարպ Խաչվանքյանի ծննդյան 103-ամյակն է։ Նրա հումորը վաղուց վերածվել է հիշողության, չափանիշի, ներքին ձայնի։ Այն հիշեցնում է, որ ծիծաղը կարող է լինել ազնիվ, պահանջկոտ և խիստ։ Նրա ձայնը դեռ հնչում է այնտեղ, որտեղ ծիծաղը հանկարծ դադարում է լինել թեթև և դառնում է մտածելու առիթ։ Նրա հայացքը դեռ ներկա է մեր մշակույթի խղճի մեջ՝ որպես լուռ հարց․ արդյո՞ք մենք դեռ պատրաստ ենք լսել ճշմարտությունը, եթե այն հնչում է ծիծաղի ձևով։

Նա գնաց, բայց չլռեց։

Որովհետև այն արվեստագետները, որոնք ճշմարտությունը ասում են ծիծաղով, ժամանակին չեն պատկանում։

Մարի ԳՐԳՈՋԱՅԱՆ

Մեկնաբանություններ