Սկսվել է ազդեցության գոտիների նոր վերաբաշխման ժամանակաշրջանը

Եթե այսօր աշխարհի տարբեր կետերում տեղի ունեցող իրադարձությունները դիտարկենք ոչ թե առանձին ճգնաժամերի, այլ մեկ ընդհանուր գործընթացի մաս, ապա կարելի է նկատել, որ ավարտին է մոտենում այն աշխարհակարգը, որի հիմքերը դրվել էին ավելի քան մեկ դար առաջ՝ Սայքս-Պիկոյի համաձայնագրով։ 1916 թվականին, երբ Առաջին համաշխարհային պատերազմը դեռ շարունակվում էր, Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, Ռուսական կայսրությունը, իսկ հետագայում նաև Իտալիան, գաղտնի պայմանավորվեցին, թե ինչպես պետք է բաժանվեն Օսմանյան կայսրության արաբական տիրույթները պատերազմի ավարտից հետո։ Այդ համաձայնագիրը ոչ միայն քարտեզի վրա գծեց նոր սահմաններ, այլև դարձավ ամբողջ Մերձավոր Արևելքի քաղաքական ճարտարապետության հիմքը։

Այդ սահմանների մեծ մասը ձևավորվել էր ոչ թե ժողովուրդների ինքնորոշման, պատմական կամ կրոնական իրողությունների հիման վրա, այլ եվրոպական տերությունների ռազմավարական շահերից ելնելով։ Հենց այդ պատճառով Սիրիան, Իրաքը, Լիբանանը, Հորդանանը և տարածաշրջանի մի շարք այլ պետություններ երկար տարիներ կրում էին իրենց ստեղծման ներքին հակասությունները։ Դրանք սառեցված էին այնքան ժամանակ, քանի դեռ արտաքին ուժերը կարողանում էին պահպանել իրենց ազդեցությունն ու վերահսկողությունը։

Սակայն վերջին երկու տասնամյակների զարգացումները ցույց տվեցին, որ այդ համակարգն աստիճանաբար քայքայվում է։ Իրաքի պատերազմը, «արաբական գարունը», Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմը, «Իսլամական պետության» վերելքն ու անկումը, Իրանի ազդեցության ընդլայնումը, Թուրքիայի ավելի ակտիվ արտաքին քաղաքականությունը, Իսրայելի անվտանգության նոր ռազմավարությունը և վերջին տարիների լայնածավալ պատերազմները վկայում են, որ տարածաշրջանը մտել է նոր վերաձևավորման փուլ։ Այսօր արդեն քննարկվում է ոչ միայն իշխանությունների փոփոխությունը, այլև պետական սահմանների, ազդեցության գոտիների և անվտանգության ամբողջ ճարտարապետության ապագան։

Հատկանշական է, որ միջազգային քաղաքականության գլխավոր դերակատարները նույնպես այլևս չեն առաջնորդվում այն տրամաբանությամբ, որը ձևավորվել էր մեկ դար առաջ։ Եթե Սայքս-Պիկոյի դարաշրջանում եվրոպական կայսրություններն էին որոշում տարածաշրջանի ճակատագիրը, ապա այսօր հիմնական խաղացողներն են ԱՄՆ-ը, Չինաստանը, Թուրքիան, Ռուսաստանը, Իրանը և տարածաշրջանային այլ ուժեր, որոնց մրցակցությունն արդեն դուրս է եկել դասական ազդեցության գոտիների սահմաններից։ Խոսքը միայն տարածքների մասին չէ. պայքարը ընթանում է նաև էներգետիկ ուղիների, տրանսպորտային միջանցքների, տեխնոլոգիական գերազանցության և ռազմավարական հաղորդակցությունների վերահսկողության համար։

Այս իմաստով «Սայքս-Պիկոյի ավարտ» արտահայտությունը պետք չէ հասկանալ որպես պարզապես պատմական համաձայնագրի ուժի կորուստ։ Ավարտվում է մի ամբողջ դարաշրջան, որտեղ պետությունների սահմաններն ու տարածաշրջանային հավասարակշռությունը համարվում էին գրեթե անփոփոխ։ Դրա փոխարեն ձևավորվում է ավելի անկայուն աշխարհ, որտեղ ուժերի հարաբերակցությունը կարող է փոխվել շատ ավելի արագ, իսկ ազդեցությունը որոշվում է ոչ միայն ռազմական կարողություններով, այլև տնտեսական, տեխնոլոգիական և աշխարհագրական առավելություններով։

Հենց այս համատեքստում պետք է դիտարկել նաև Հարավային Կովկասում տեղի ունեցող գործընթացները։ Տրանսպորտային միջանցքների շուրջ մրցակցությունը, մեծ տերությունների աճող հետաքրքրությունը տարածաշրջանի նկատմամբ և հաղորդակցությունների վերահսկողության համար պայքարը մեկ ընդհանուր շղթայի օղակներ են։ Եթե մեկ դար առաջ քարտեզները գծվում էին գաղտնի բանակցությունների սեղանների շուրջ, ապա այսօր դրանք վերաիմաստավորվում են տնտեսական նախագծերի, անվտանգության նոր համակարգերի և աշխարհաքաղաքական մրցակցության միջոցով։

Պատմությունը, իհարկե, բառացիորեն չի կրկնվում, բայց հաճախ կրկնում է իր տրամաբանությունը։ Սայքս-Պիկոյի դարաշրջանի ավարտը չի նշանակում, որ աշխարհը հրաժարվել է ազդեցության գոտիներից։ Այն պարզապես նշանակում է, որ սկսվել է դրանց նոր վերաբաշխման ժամանակաշրջանը, որի արդյունքները կարող են ոչ պակաս խորքային լինել, քան այն որոշումները, որոնք ավելի քան հարյուր տարի առաջ ընդունվեցին Լոնդոնի և Փարիզի փակ աշխատասենյակներում։

Արմեն Հովասափյան

Մեկնաբանություններ