Բեսլան․ երեք օր, 334 զոհ և չպատասխանված հարցեր
04.09.2026 | 13:05
2004 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Ռուսաստանի Հյուսիսային Օսիայի Բեսլան քաղաքում զինված խմբավորումը գրավեց թիվ 1 դպրոցի շենքը և պատանդ վերցրեց ավելի քան հազար մարդու։ Պատանդների թվում մեծ թվով երեխաներ էին։
Պատանդառությունը տևեց երեք օր և ավարտվեց 2004 թվականի սեպտեմբերի 3-ին՝ հարյուրավոր մարդկանց մահվամբ։ Պաշտոնական տվյալներով՝ զոհվեց 334 մարդ, այդ թվում՝ 186 երեխա։
Սա Ռուսաստանի նորագույն պատմության ամենածանր ահաբեկչական հարձակումներից մեկն էր։
Բայց Բեսլանի պատմությունը չի ավարտվում ահաբեկիչների հանցագործության արձանագրմամբ։
Տարիներ անց էլ շարունակում են մնալ ծանր և սկզբունքային հարցեր՝ կապված բանակցությունների, ուժային գործողության կազմակերպման, դպրոցի գրոհի ընթացքի և զոհերի մեծ թվի պատճառների հետ։
Ի՞ՆՉ Է ՊԱՀԱՆՋԵԼ ՊԱՏԱՆԴԱՌՈՒ ԽՈՒՄԲԸ
Ռուսաստանի իշխանությունների պաշտոնական դիրքորոշումը պատանդառության առաջին օրերին և հետագա քննությունների ընթացքում ներկայացվել է տարբեր ձևակերպումներով։
Միևնույն ժամանակ հրապարակային աղբյուրներում և տարբեր վկայություններում նշվել է, որ պատանդառուների պահանջների շարքում եղել է ռուսական դաշնային զորքերի դուրսբերումը Չեչնիայից։
Այս երկու տեսակետները պետք է տարանջատել։
Չի կարելի որևէ պնդում ներկայացնել որպես անվիճելի փաստ, եթե դրա վերաբերյալ կան հակասական վկայություններ կամ փաստաթղթային ապացույցները հանրությանը լիարժեք հասանելի չեն։
Սակայն հենց այդ պատճառով էլ հարցը պետք է մնա բաց՝ ի՞նչ էին պահանջում պատանդառուները, և ինչպիսի՞ բանակցային հնարավորություններ իրականում գոյություն ունեին։
ՄԱՍԽԱԴՈՎԻ ՄԻՋՆՈՐԴՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԸ
Հետագայում լայնորեն քննարկվեց Չեչնիայի նախկին նախագահ Ասլան Մասխադովի կողմից միջնորդություն իրականացնելու առաջարկը։
Հետագայում լայնորեն քննարկվեց Չեչնիայի նախկին նախագահ Ասլան Մասխադովի կողմից միջնորդություն իրականացնելու առաջարկը։
Եթե պետության առջև կանգնած է հարյուրավոր երեխաների և խաղաղ բնակիչների կյանքը փրկելու հնարավորություն, այդ հնարավորության ընդունման կամ մերժման որոշումը պետք է ենթարկվի առավելագույն հանրային և իրավական վերահսկողության։
Այստեղ գլխավոր հարցը ոչ թե քաղաքական համակրանքն է Մասխադովի նկատմամբ, այլ՝
արդյո՞ք գոյություն ուներ իրական բանակցային հնարավորություն, որը կարող էր նվազեցնել զոհերի թիվը, և ինչո՞ւ այն չօգտագործվեց։
Ի՞ՆՉ ՊԱՏԱՀԵՑ ԴՊՐՈՑԻ ԳՐՈՀԻ ԺԱՄԱՆԱԿ
Ռուսաստանի իշխանությունները պնդել են, որ ուժային գործողության ակտիվ փուլը սկսվել է դպրոցի ներսում տեղի ունեցած պայթյուններից հետո։
Մինչդեռ նախկին պատանդների և այլ ականատեսների մի մասը ներկայացրել է այլ վարկածներ՝ պնդելով, որ ուժային գործողությունների ընթացքում կիրառվել է ծանր զինատեսակ, և որ հենց այդ գործողությունները կարող էին նպաստել զոհերի թվի աճին։
Այս պնդումները չի կարելի առանց ապացույցների վերածել վերջնական փաստի։
Բայց նույնքան անընդունելի է դրանք պարզապես անտեսելը։
Այստեղ պահանջվում է պարզ պատասխան՝ ո՞ր զինատեսակներն են կիրառվել, ո՞վ է հրամայել դրանց կիրառումը, ի՞նչ պահի են դրանք կիրառվել և արդյո՞ք դրանց օգտագործումը համապատասխանել է գործող իրավական և օպերատիվ կանոններին։
Եթե այդ հարցերի պատասխանները կան, դրանք պետք է ներկայացվեն հանրությանը։
ԱՌԱՋԻՆ ՊԱՅԹՅՈՒՆԻ ՀԱՆԳԱՄԱՆՔՆԵՐԸ
Պաշտոնական վարկածի և առանձին վկաների պատմությունների միջև տարաձայնություններ են եղել նաև առաջին պայթյունի պատճառների վերաբերյալ։
Որոշ վկայություններում պնդվել է, որ պայթյունը տեղի է ունեցել պատանդառուների գործողության հետևանքով, իսկ այլ վկայություններում ներկայացվել են տարբեր հանգամանքներ։
Հետևաբար լրագրողականորեն ճիշտ է արձանագրել ոչ թե՝ «պայթյունը հաստատ առաջացրել է այս կամ այն կողմը», այլ՝
առաջին պայթյունի ստույգ պատճառների և դրան հաջորդած իրադարձությունների վերաբերյալ տարբեր վկայություններ և վարկածներ են շրջանառվել։
Այդ հանգամանքը հատկապես կարևոր է, քանի որ առաջին պայթյունից հետո տեղի ունեցած իրադարձությունները անմիջականորեն կապված էին փրկարարական և ուժային գործողությունների զարգացման հետ։
ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ՍԱՀՄԱՆԸ
Ահաբեկիչների պատասխանատվությունը խաղաղ բնակիչներին պատանդ վերցնելու և նրանց սպանության համար չի վերանում նույնիսկ այն դեպքում, եթե պետական ուժերի գործողությունների վերաբերյալ հետագայում առաջանում են լուրջ հարցեր։
Սակայն հակառակն էլ է ճիշտ։
Ահաբեկչության փաստը ինքնին չի ազատում պետական մարմիններին իրենց գործողությունների իրավաչափության և արդյունավետության քննությունից։
Պետությունն ունի երկու պարտականություն՝
պաշտպանել քաղաքացիներին և հաշվետու լինել նրանց պաշտպանելու ընթացքում իր ընդունած որոշումների համար։
Եթե գործողությունները եղել են անհրաժեշտ և համաչափ՝ դա պետք է հիմնավորվի փաստերով։
Եթե եղել են սխալներ՝ դրանք պետք է բացահայտվեն։
Եթե եղել են իրավական խախտումներ՝ պատասխանատուները պետք է ենթարկվեն օրենքով նախատեսված պատասխանատվության։
ԶՈՀԵՐԻ ԸՆՏԱՆԻՔՆԵՐԸ ԻՐԱՎՈՒՆՔ ՈՒՆԵՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆՆԵՐԻ
Բեսլանի զոհերի հարազատների և իշխանությունների միջև հետագա հարաբերությունների վերաբերյալ նույնպես եղել են լուրջ վեճեր և մեղադրանքներ։
Այստեղ ևս պետք է խուսափել չապացուցված ընդհանրացումներից։
Բայց մեկ բան անվիճելի է․ զոհերի ընտանիքները իրավունք ունեն ստանալու ամբողջական, անկախ և հիմնավորված պատասխաններ իրենց հարազատների մահվան հանգամանքների վերաբերյալ։
Ճշմարտության պահանջը քաղաքական պահանջ չէ։
Այն մարդու հիմնարար պահանջն է, ով կորցրել է իր երեխային, ծնողին, եղբորը կամ քրոջը։
ԲԵՍԼԱՆԻ ԳԼԽԱՎՈՐ ԴԱՍԸ
Բեսլանի ողբերգության վերաբերյալ վերջնական գնահատականը պետք է հիմնվի ոչ թե քաղաքական հայտարարությունների, ոչ թե քարոզչության և ոչ թե կողմերից որևէ մեկի պատմության վրա։
Այն պետք է հիմնվի՝
փաստաթղթերի, դատաբժշկական տվյալների, անկախ փորձաքննությունների, տեսագրությունների, ականատեսների ցուցմունքների և ստուգելի ապացույցների վրա։
Ահաբեկիչների հանցագործությունը պետք է անվանել իր անունով։
Բայց եթե պետական մարմինների գործողությունների վերաբերյալ հիմնավոր հարցեր կան, դրանք նույնպես պետք է անվանել իրենց անունով։
Հանցագործությունը չի արդարացնում հնարավոր պետական սխալը։
Պետական սխալը չի արդարացնում ահաբեկչությունը։
Եվ ոչ մեկը չի կարող արդարացնել ճշմարտության թաքցնումը։
Բեսլանի 186 երեխաների հիշատակի հանդեպ ամենամեծ հարգանքը ոչ թե հերթական քաղաքական հայտարարությունն է, այլ այնպիսի քննություն և հանրային պատասխանատվություն, որի արդյունքում որևէ ընտանիք այլևս ստիպված չի լինի տասնամյակներ շարունակ պայքարել՝ հասկանալու համար, թե իրականում ինչ տեղի ունեցավ։
Բեսլանը պետք է հիշվի ոչ միայն որպես ահաբեկչության զոհերի ողբերգություն, այլև որպես նախազգուշացում, որ մարդկային կյանքը երբեք չպետք է ստորադասվի քաղաքական նպատակներին, պետական հեղինակությանը կամ գաղտնիությանը։
Երեխաների հիշատակը պահանջում է ոչ թե լռություն, այլ ճշմարտություն։
Ոչ թե վրեժ, այլ արդարություն։
Ոչ թե քարոզչություն, այլ պատասխանատվություն։
Եվ ոչ թե նոր պատերազմներ, այլ խաղաղություն։
Նարեկ ՊԱՊՈՆՑ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ
Համաշխարհային խաղաղության դեսպան
Համաշխարհային խաղաղության դեսպան
Մեկնաբանություններ
Ասում են...
.
.
-
Ասում են… Հայաստանում կրկին հակառուսական կեղծ և Արևմուտքի կողմից կառավարելի ալիք է ստեղծվել, թե ՀԱՊԿ-ը մեզ չօգնեց, և ՀԱՊԿ-ից պետք է դուրս գանք։ Նշում են նաև, թե Ռուսաստանը Հայաստանին անհուսալի դաշնակից է
-
Ասում են… Նա Ռուսաստանի բացահայտ թշնամի է, որը, մինչև որոշակի պահը, իշխանության գալով ստիպված էր քողարկել իր մտադրությունները, իր նպատակները։ Մենք թույլ տվեցինք մեզ «մոլորեցնել» հույսերով, թե ինչ-որ կերպ դա կանցնի-կգնա, բայց այդպես չեղավ
-
Ասում են… Հայաստանն իսկապես կատարել է իր աշխարհաքաղաքական ընտրությունը՝ դեմքով շրջվելու դեպի Եվրոպա։ Մենք չենք կարող գործել այնպես, կարծես դա գոյություն չունի։ Մենք՝ ֆրանսիացիներս, պետք է ընդունենք այդ ընտրությունը և հավատարիմ լինենք դրան
-
Ասում են… Զարմանալի է՝ Թրամփն ասաց, որ ոչ ոք իրեն չի ասել՝ Իրանը կարող է փակել Հորմուզի նեղուցը։
Յուրաքանչյուր ռազմական խաղային տեսության ժամանակ, որին ես մասնակցել եմ, առաջին բանը, որ մենք ենթադրել ենք, այն էր, որ Իրանը դա կանի
-
Ասում են… Հնարավոր չէ որևէ գերտերության թիկունքում գործարքներ կնքել, որոնց մասին ամենայն մանրամասնությամբ տեղյակ չլինեն մյուս գերտերությունները: Բոլոր գերտերություններն էլ տիրապետում են հետախուզական այնպիսի հզոր հնարավորությունների, որ փոքր երկրները հազիվ թե կարողանան նրանցից որևէ գաղտնիք թաքցնել
-
Ասում են… Ի տարբերություն Արևմուտքի, որը կոչ է անում Հայաստանին կրճատել Ռուսաստանի հետ իր հարաբերությունները, մենք չենք խոչընդոտում Հայաստանի առևտրատնտեսական կապերի զարգացմանը այլ երկրների, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի հետ
-
Ասում են… Պետք է անկեղծորեն խոստովանել, որ ընդդիմադիր կուսակցությունների միջև ամիսներ շարունակ ընթացող բանակցությունները ոչ մի համաձայնության չեն հանգեցրել: Այդ պարագայում, պառակտված ընդդիմությանը միավորելու միակ կարող ուժը Սամվել Կարապետյանն է
-
Ասում են… Իրանի հետ հարաբերությունները Հայաստանի համար այլընտրանք չունեն այդ հարաբերությունները կենսական նշանակություն ունեն թե՛ Հայաստանի, թե՛ Իրանի համար, և այս իրողությունը պետք է հասկացնել արևմտյան գործընկերներին
-
Ասում են… Բաքուն դատապարտեց Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության ինքնորոշման իրավունքը, որը դրսևորվեց Խորհրդային Միության փլուզման ժամանակ։ Դա բռնություն էր, դատաստան, ոչ թե դատավարություն
-
Ասում են… Վստահ ենք, որ Հարավային Կովկասի երկրները, այդ թվում՝ Հայաստանը, հասկանում են, որ Բրյուսելի և Վաշինգտոնի ենթադրաբար բարի մտադրությունների հետևում թաքնված են սառը հաշվարկներ
-
Ասում են… Իրանի ուրանի պաշարների ոչնչացման և զրոյական հարստացմանն անցնելու ԱՄՆ պահանջներն անիրատեսական են։ Հրթիռային ծրագրի և դաշնակիցներին սատարելու վերաբերյալ պայմանները քննարկման ենթակա չեն։
Իրանը չի ենթարկվի դրսից պարտադրված թելադրանքին։ Մենք անկախ երկիր ենք և ինքներս ենք որոշում մեր ուղին
-
Ասում են… Մեզ բացարձակապես չի վերաբերում այն, ինչ կատարվում է Գրենլանդիայի հետ։ Բայց մենք Միացյալ Նահանգների հետ նմանատիպ հարցեր լուծելու փորձ ունենք:
19-րդ դարում, կարծեմ՝ 1867 թվականին, ինչպես գիտենք, Ռուսաստանը վաճառեց Միացյալ Նահանգներին, իսկ Միացյալ Նահանգները մեզնից գնեց Ալյասկան
-
Ասում են Մենք գիտեինք, որ կանոնների վրա հիմնված միջազգային կարգի պատմությունը մասամբ կեղծ էր։ Որ ուժեղագույններն իրենց կազատեն պարտավորություններից այն ժամանակ, երբ ճիշտ համարեն։ Որ առևտրային կանոնները կիրառվում էին անհամաչափորեն։ Եվ որ միջազգային իրավունքը կիրառվում էր տարբեր խստությամբ՝ կախված մեղադրյալի կամ զոհի ինքնությունից
-
Ասում են… Այս պահին մենք ապրում ենք մեր պատմության ամենածանր փուլերից մեկը: ՈՒկրաինայի վրա ճնշումը հիմա առավելագույնն է։ ՈՒկրաինան կարող է կանգնել չափազանց բարդ ընտրության առաջ` կա՛մ արժանապատվության կորուստ, կա՛մ հիմնական գործընկերոջ հնարավոր կորուստ։ Կա՛մ բարդ 28 կետերի ընդունում, կա՛մ անչափ ծանր ձմեռ
-
Ասում են… Ինչո՞ւ մենք 2020 թվականին այդ պատերազմը չկանխեցինք։ Չէ՞ որ կարող էինք կոշտ զգուշացնել Ադրբեջանին, որ ուժային լուծում թույլ չենք տա։ Եվ ոչինչ էլ չէր լինի
Տարածաշրջանային
