Կովկասյան փակուղի. Անդրկովկասյան սեյմի վերելքն ու անկումը
02.10.2026 | 12:30
Ընթերցողս՝ Նատալիա Գրիգորյանը, խնդրել էր պատմել Անդրկովկասյան սեյմի մասին։ Խոստացել էի, բայց օրեր շարունակ հետաձգեցի պատասխանը՝ ավելի կարևոր նյութերի պատճառով։ Այսօր կարծես փոքրիկ «պատուհան» կա դրա համար։
Եվ այսպես, 1918-ի փետրվարին կազմավորվեց Անդրկովկասյան սեյմը, որը երկրամասի երեք հիմնական ժողովուրդների՝ հայերի, վրացիների և ադրբեջանցիների դաշնային հանրապետություն էր։ Ու չնայած պետականակերտման այս գործընթացները տեղի էին ունենում ազգամիջյան սուր բախումների պայմաններում, հայերը, երկարատև մաքառումներից կարծես հոգնած, նրա կազմում հույս ունեին խաղաղ ճանապարհով աստիճանաբար լուծել իրենց հարցերը։ Բայց ընդամենը երկուսուկես ամիս հետո Անդրկովկասյան սեյմը լուծարվեց։ Պատճառը անդամակցած երեք ազգային կուսակցությունների՝ վրաց մենշևիկների, հայ դաշնակցականների ու ադրբեջանցի մուսավաթների տարբեր մոտեցումներն էին Գերմանիայի հետ ռուս բոլշևիկների կնքած Բրեստի պայմանագրին։ Վրացիները, չցանկանալով մնալ «գերմանա-խորհրդային պրոտեկտորատի» կազմում, հայերից գաղտնի բանակցություններ էին սկսել գերմանացիների և թուրքերի հետ՝ Վրաստանը անդրկովկասյան դաշնությունից դուրս անկախ պետություն հռչակելու համար։
Անդրկովկասյան սեյմի կազմավորումից երկու շաբաթ առաջ թուրքերը, օգտվելով կովկասյան ճակատում ռուսական ուժերի թուլացումից, խախտեցին 1917-ի դեկտեմբերին կնքած զինադադարի համաձայնագիրը և արագընթաց գրոհով վերագրավեցին գրեթե ողջ Արևմտյան Հայաստանը։ Վերջնական կործանման եզրին էր նաև Արևելահայաստանը, և, ելնելով դրանից, դաշնակցական ֆրակցիան առաջարկում էր Անդրկովկասը թողնել Ռուսաստանի կազմում՝ առանձին ազգային ավտոնոմիաների կարգավիճակով։
Դե իսկ ադրբեջանական «Մուսավաթն» էլ, ոգևորված թուրքերի առաջխաղացումից, չէր թաքցնում Թուրքիայի հետ «համաթուրքական դաշնություն» կազմելու իր մտադրությունը։
Նախ Տրապիզոնում, ապա Բաթումում Թուրքիայի հետ Կովկասյան դաշնության բանակցությունների ընթացքում, մինչ հայ պատվիրակները կենաց-մահու խնդիրներ էին լուծում, վրացիներն ու ադրբեջանցիները զուգընթաց, գաղտնի բանակցությունների միջոցով կարողացան իրենց հարցերը կարգավորել։ Գերմանիան երաշխավորեց Վրաստանին անկախություն շնորհել, թուրքերն էլ ադրբեջանցիներին առանց մեծ ջանքերի համոզեցին լքել հայերի հետ անհեռանկար պետականության մեջ մնալու գաղափարը։
Մայիսի 26-ին գումարվեց Անդրկովկասյան սեյմի վերջին նիստը։
Կովկասյան Հանրապետության գոյության վերջին օրը այսպես է ներկայացնում պրոֆեսոր Աստվածատուր Խաչատրյանը՝ Հայաստանի Հանրապետության առաջին վարչապետ Ալեքսանդր Խատիսյանի պատվերով 1920 թվականին գրած իր «Արևելահայ և թուրք դիվանագիտական հարաբերությունները» գրքում.
«Մայիսի 26-ի օրը արևի առաջին ճառագայթները դեռ կ’ողջունէին Կովկասեան Հանրապետութեան դրօշակը, իսկ նոյն երեկոյեան արևը կ’երթար հաղորդելու արևմտեան ազգերուն մէկ նորաստեղծ հանրապետութեան` Վրաստանի ծնունդը, որուն պիտի հետևէին Ադրբեջանն ու Հայաստանը…
Դրացի ազգերէն իւրաքանչիւրն իր ապագան ապահովեր էր և պատեհ րոպէի կսպասէր գործադրելու իր ազգային ծրագիրը: Վերջնագրէն դեռ օր մը առաջ վրաց ներկայացուցիչ Ժօրդանիան ամենայն պաղարիւնութեամբ ահա թէ ինչ կ’ըսէր Խատիսեանին, երբ սա վրդովուած վրացիներու անջատման պատճառով կըսէր. «Լաւ բան մը չէ ընկերը լքել դժբախտութեան մէջ», միւսը կը պատասխանէր. «Բարի է այն միայն, ինչ որ օգտակար է ազգին, և թէ` եթէ դուք կը տառապէք, մենք պարտաւոր չենք ձեզի հետ միասին տառապելու, թէ Վրաստան սովոր չէ կենալու թուրքի իշխանութեան տակ, մինչ դեռ հայերը վարժուած են, և եթէ իսլամները կանջատուին Կովկասէն, այն ատեն Վրաստանը կը հետևի անոնց»: Այս կապարի պէս ծանր խօսքերը մէկ անգամ ընդմիշտ կը բնորոշեն մեր դրացի միակ քրիստոնեայ ժողովուրդի նկարագիրը և անոր քաղաքականութիւնը»:
Անդրկովկասյան սեյմը գոյություն ունեցավ ընդամենը 105 օր՝ փետրվարի 10-ից մինչև մայիսի 26-ը։ Աշխարհաքաղաքական նույն փակուղում հայտնված անդրկովկասյան երեք ժողովուրդների անվտանգության երաշխիքների ապահովմանն ու ընդհանուր շահերի մեկտեղմանը կոչված կառույցը փաստորեն երևան հանեց մի ընդհանուր պետական կառույցում նրանց համատեղ գոյակցության անհնարինությունը։
Այս պայմաններում ի՞նչ էր մնում աննել Թիֆլիսի Հայոց ազգային խորհրդին, եթե ոչ Հայաստանը նույնպես հռչակել անկախ հանրապետություն։ Դա մայիսի 28-ին էր։
Հուսահատական պայմաններում Հայաստանի կառավարությունը, որ դեռևս Թիֆլիսում էր, ստիպված էր անկախ երկիր կառուցելու գործը սկսել գրեթե զրոյից։ Թուրքական աղետալի վտանգին արդեն գումարվել էին երեկվա դաշնակիցների՝ վրացիների և ադրբեջանցիների անսքող թշնամական քայլերը։ Նրանք ձգտում էին բաժանել Հայաստանը իրար միջև։
Առավել նախընտրելի վիճակում, անշուշտ, գտնվում էին վրացիները։ «Վրացիները շատ վարպետորեն (ավելացնեմ՝ նաև ցինիկաբար) օգտվում էին հայ-թուրքական և հայ-ադրբեջանական հակասություններից՝ իրենց արտոնյալ դիրքը ամրապնդելու համար»,- գրում է Հայաստանի Հանրապետության առաջին վարչապետ Հովհաննես Քաջազնունին։
Անկախ Հայաստանի խորհրդարանի անդամ, դաշնակցական Ռուբեն Տեր-Մինասյանը (տեքստում՝ Տեր Սիմոնյան) դառնությամբ հիշում է. «Զույգ ժողովուրդներին սպառնացող վտանգի ժամուն, վրացիները օգտուեցին մեր ինկած վիճակից եւ շահագործեցին այդքան խիստ կերպով իրենց աշխարհագրական դիրքը` մեր ժողովրդեան թե’ արժանապատուութիւնը և թե’ կենսական արդար իրաւունքները ոտնահարելով»։
Հայկ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ
Լուսանկարում՝ Անդրկովկասյան սեյմի պատգամավորների ժողովը Թիֆլիսի Փոխարքայի պալատում (1918 թ.): Կառույց, որը կոչված էր միավորելու տարածաշրջանի երեք ժողովուրդներին, սակայն գոյատևեց ընդամենը 105 օր:
Մեկնաբանություններ
Ասում են...
.
.
-
Ասում են… Հայաստանում կրկին հակառուսական կեղծ և Արևմուտքի կողմից կառավարելի ալիք է ստեղծվել, թե ՀԱՊԿ-ը մեզ չօգնեց, և ՀԱՊԿ-ից պետք է դուրս գանք։ Նշում են նաև, թե Ռուսաստանը Հայաստանին անհուսալի դաշնակից է
-
Ասում են… Նա Ռուսաստանի բացահայտ թշնամի է, որը, մինչև որոշակի պահը, իշխանության գալով ստիպված էր քողարկել իր մտադրությունները, իր նպատակները։ Մենք թույլ տվեցինք մեզ «մոլորեցնել» հույսերով, թե ինչ-որ կերպ դա կանցնի-կգնա, բայց այդպես չեղավ
-
Ասում են… Հայաստանն իսկապես կատարել է իր աշխարհաքաղաքական ընտրությունը՝ դեմքով շրջվելու դեպի Եվրոպա։ Մենք չենք կարող գործել այնպես, կարծես դա գոյություն չունի։ Մենք՝ ֆրանսիացիներս, պետք է ընդունենք այդ ընտրությունը և հավատարիմ լինենք դրան
-
Ասում են… Զարմանալի է՝ Թրամփն ասաց, որ ոչ ոք իրեն չի ասել՝ Իրանը կարող է փակել Հորմուզի նեղուցը։
Յուրաքանչյուր ռազմական խաղային տեսության ժամանակ, որին ես մասնակցել եմ, առաջին բանը, որ մենք ենթադրել ենք, այն էր, որ Իրանը դա կանի
-
Ասում են… Հնարավոր չէ որևէ գերտերության թիկունքում գործարքներ կնքել, որոնց մասին ամենայն մանրամասնությամբ տեղյակ չլինեն մյուս գերտերությունները: Բոլոր գերտերություններն էլ տիրապետում են հետախուզական այնպիսի հզոր հնարավորությունների, որ փոքր երկրները հազիվ թե կարողանան նրանցից որևէ գաղտնիք թաքցնել
-
Ասում են… Ի տարբերություն Արևմուտքի, որը կոչ է անում Հայաստանին կրճատել Ռուսաստանի հետ իր հարաբերությունները, մենք չենք խոչընդոտում Հայաստանի առևտրատնտեսական կապերի զարգացմանը այլ երկրների, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի հետ
-
Ասում են… Պետք է անկեղծորեն խոստովանել, որ ընդդիմադիր կուսակցությունների միջև ամիսներ շարունակ ընթացող բանակցությունները ոչ մի համաձայնության չեն հանգեցրել: Այդ պարագայում, պառակտված ընդդիմությանը միավորելու միակ կարող ուժը Սամվել Կարապետյանն է
-
Ասում են… Իրանի հետ հարաբերությունները Հայաստանի համար այլընտրանք չունեն այդ հարաբերությունները կենսական նշանակություն ունեն թե՛ Հայաստանի, թե՛ Իրանի համար, և այս իրողությունը պետք է հասկացնել արևմտյան գործընկերներին
-
Ասում են… Բաքուն դատապարտեց Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության ինքնորոշման իրավունքը, որը դրսևորվեց Խորհրդային Միության փլուզման ժամանակ։ Դա բռնություն էր, դատաստան, ոչ թե դատավարություն
-
Ասում են… Վստահ ենք, որ Հարավային Կովկասի երկրները, այդ թվում՝ Հայաստանը, հասկանում են, որ Բրյուսելի և Վաշինգտոնի ենթադրաբար բարի մտադրությունների հետևում թաքնված են սառը հաշվարկներ
-
Ասում են… Իրանի ուրանի պաշարների ոչնչացման և զրոյական հարստացմանն անցնելու ԱՄՆ պահանջներն անիրատեսական են։ Հրթիռային ծրագրի և դաշնակիցներին սատարելու վերաբերյալ պայմանները քննարկման ենթակա չեն։
Իրանը չի ենթարկվի դրսից պարտադրված թելադրանքին։ Մենք անկախ երկիր ենք և ինքներս ենք որոշում մեր ուղին
-
Ասում են… Մեզ բացարձակապես չի վերաբերում այն, ինչ կատարվում է Գրենլանդիայի հետ։ Բայց մենք Միացյալ Նահանգների հետ նմանատիպ հարցեր լուծելու փորձ ունենք:
19-րդ դարում, կարծեմ՝ 1867 թվականին, ինչպես գիտենք, Ռուսաստանը վաճառեց Միացյալ Նահանգներին, իսկ Միացյալ Նահանգները մեզնից գնեց Ալյասկան
-
Ասում են Մենք գիտեինք, որ կանոնների վրա հիմնված միջազգային կարգի պատմությունը մասամբ կեղծ էր։ Որ ուժեղագույններն իրենց կազատեն պարտավորություններից այն ժամանակ, երբ ճիշտ համարեն։ Որ առևտրային կանոնները կիրառվում էին անհամաչափորեն։ Եվ որ միջազգային իրավունքը կիրառվում էր տարբեր խստությամբ՝ կախված մեղադրյալի կամ զոհի ինքնությունից
-
Ասում են… Այս պահին մենք ապրում ենք մեր պատմության ամենածանր փուլերից մեկը: ՈՒկրաինայի վրա ճնշումը հիմա առավելագույնն է։ ՈՒկրաինան կարող է կանգնել չափազանց բարդ ընտրության առաջ` կա՛մ արժանապատվության կորուստ, կա՛մ հիմնական գործընկերոջ հնարավոր կորուստ։ Կա՛մ բարդ 28 կետերի ընդունում, կա՛մ անչափ ծանր ձմեռ
-
Ասում են… Ինչո՞ւ մենք 2020 թվականին այդ պատերազմը չկանխեցինք։ Չէ՞ որ կարող էինք կոշտ զգուշացնել Ադրբեջանին, որ ուժային լուծում թույլ չենք տա։ Եվ ոչինչ էլ չէր լինի
Տարածաշրջանային
Ինչու՞ է Սյունիքը հայտնվել բազմաբևեռ աշխարհաքաղաքական խաղի կենտրոնում
Մերձավոր Արևելքում ԱՄՆ ռազմական բազաների կրճատումը՝ Պարսից Ծոցից մինչև Կովկաս փոխում է ուժերի հավասարակշռությունը։ Ամերիկյան գերիշխանությանն աստիճանաբար փոխարինելու է գալիս Իրանի, Ռուսաստանի և Թուրքիայի մրցակցությունը: Իսկ Իսրայելը դառնում է կարևոր դերակատար։Եթե այս միտումը պահպանվի, առաջիկա տասնամյակի ընթացքում Իրանը կկարողանա ընդլայնել իր ազդեցությունը Իրաքի տարածքով դեպի Կովկաս, Թուրքիան կփորձի ընդլայնվել Ադրբեջանի և Կենտրոնական Ասիայի ուղղությամբ, իսկ Ռուսաստանը, բնականաբար, ձգտելու է պահպանել իր անվտանգության հարավային գոտին...
