Ո՞վ կառուցեց ապագա հակառակորդներին. 7

Սկիզբը՝ այստեղ

Մաս 7

Պատերազմից վեր կանգնած ֆինանսական համակարգը

1940 թվական։

Եվրոպայում արդեն պատերազմ էր։

Գերմանիան գրավել էր Լեհաստանը, Դանիան, Նորվեգիան, Նիդերլանդները, Բելգիան և Ֆրանսիան։

Մեծ Բրիտանիան պատերազմում էր նացիստական Գերմանիայի դեմ։

Բայց Շվեյցարիայի Բազել քաղաքում շարունակում էր գործել մի ֆինանսական հաստատություն, որի կառավարման համակարգում ներկայացված էին պատերազմող երկրների կենտրոնական բանկերի ղեկավարները։

Միջազգային հաշվարկների բանկը՝ BIS-ը (Bank for International Settlements)։

Այս կառույցի պատմությունը կարևոր է ոչ միայն այն պատճառով, որ այն գոյատևեց պատերազմի ընթացքում։

Այն թույլ է տալիս հասկանալ մի սկզբունքային հանգամանք։

Պետությունները կարող են պատերազմել միմյանց դեմ, մինչդեռ միջազգային ֆինանսական համակարգի որոշ ինստիտուտներ շարունակում են գործել պետական հակամարտություններից անկախ տրամաբանությամբ։

ԻՆՉՈ՞Ւ ՍՏԵՂԾՎԵՑ BIS-Ը

1930 թվականին ստեղծված Միջազգային հաշվարկների բանկի սկզբնական խնդիրներից մեկը Գերմանիայի՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո սահմանված փոխհատուցումների ֆինանսական հաշվարկների կազմակերպումն էր։

Բայց դրա նշանակությունը դրանով չէր սահմանափակվում։

BIS-ը դարձավ կենտրոնական բանկերի համագործակցության միջազգային հարթակ։

Այստեղ առնչվում էին եվրոպական և ամերիկյան ֆինանսական համակարգերի շահերը։

Կարևոր է հասկանալ տարբերությունը։

Սովորական առևտրային բանկը հիմնականում սպասարկում է ընկերությունների և քաղաքացիների ֆինանսական գործարքները։

Իսկ BIS-ը ստեղծվել էր կենտրոնական բանկերի միջև համագործակցության և միջազգային ֆինանսական հաշվարկների համար։

Այսինքն՝ խոսքը ֆինանսական համակարգի շատ ավելի բարձր մակարդակի մասին էր։

ՉԵԽՈՍԼՈՎԱԿԻԱՅԻ ՈՍԿԻՆ. 1939 ԹՎԱԿԱՆ

1939 թվականի մարտին Գերմանիան գրավեց Չեխիայի տարածքները։

Այդ իրադարձություններից հետո տեղի ունեցավ մի ֆինանսական գործարք, որը դարձավ BIS-ի պատմության ամենավիճահարույց դրվագներից մեկը։

Չեխոսլովակիայի ազգային բանկի՝ BIS-ի միջոցով պահվող ոսկու նկատմամբ պահանջը գերմանական Ռայխսբանկի օգտին փոխանցելու հրահանգներ կատարվեցին Անգլիայի բանկում։

Խոսքը մոտավորապես 23 տոննա ոսկու մասին էր։

Այստեղ կարևոր է մեխանիզմը։

Գերմանական ռազմական և քաղաքական ճնշման հետևանքով վերահսկողության տակ հայտնված ակտիվների նկատմամբ պահանջը փոխվեց միջազգային բանկային հաշվարկների միջոցով։

Գործարքի շուրջ հետագայում առաջացան լուրջ վեճեր՝ հատկապես այն հարցի վերաբերյալ, թե որքանով էր թույլատրելի նման փոխանցման կատարումը օկուպացիայի պայմաններում։

Բայց մեզ համար առավել կարևոր է մեկ այլ հանգամանք։

Տարածքի ռազմական գրավումը և ֆինանսական ակտիվների նկատմամբ վերահսկողության փոփոխությունը կարող էին կապվել միջազգային բանկային համակարգի միջոցով։

Այսինքն՝ ռազմական ուժը և ֆինանսական ենթակառուցվածքը գործում էին փոխկապակցված աշխարհում։

ԻՍԿ Ի՞ՆՉ ԵՂԱՎ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ԸՆԹԱՑՔՈՒՄ

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում BIS-ը չլուծարվեց։

Այն շարունակեց գոյություն ունենալ և որոշ ֆինանսական գործառնություններ իրականացնել՝ չնայած պատերազմող երկրների միջև հարաբերությունների խզմանը։

Բանկի ղեկավարության կազմում տարբեր ժամանակներում կային Գերմանիայի, Մեծ Բրիտանիայի, ԱՄՆ-ի և այլ երկրների ֆինանսական համակարգերի ներկայացուցիչներ։

Սակայն սա չի նշանակում, որ բոլոր այդ երկրների կառավարությունները միասնական քաղաքական նպատակ էին հետապնդում։

Այն նշանակում է, որ միջազգային ֆինանսական հաստատության շարունակականությունը կարող էր պահպանվել նույնիսկ ծայրահեղ քաղաքական և ռազմական հակամարտության պայմաններում։

1944 թվականին Բրետոն Վուդսի միջազգային համաժողովում նույնիսկ առաջարկվեց BIS-ի լուծարումը։

Սակայն այդ որոշումը հետագայում չիրագործվեց։

Բանկը պահպանվեց և հետպատերազմյան տասնամյակներում վերածվեց կենտրոնական բանկերի համագործակցության կարևոր հաստատության։

Հարց է առաջանում։

Ինչո՞ւ այն ֆինանսական համակարգը, որը ստեղծվել էր Գերմանիայի հետպատերազմյան հաշվարկները կազմակերպելու համար, պահպանվեց նաև այն ժամանակ, երբ Գերմանիան նորից պատերազմում էր Եվրոպայի դեմ։

Պատասխանի մի մասը ֆինանսական ինստիտուտների շարունակականության շահն էր։

Բայց այս պատմությունը մեզ տանում է նաև աշխարհաքաղաքական ավելի մեծ հարցի։

ԲՐԻՏԱՆԱԿԱՆ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԵՎՐՈՊԱՅԻ ՈՒԺԵՐԻ ՀԱՎԱՍԱՐԱԿՇՌՈՒԹՅՈՒՆԸ

Դեռևս XIX դարի վերջում և XX դարի սկզբում բրիտանական ռազմավարական մտածողության մեջ կարևոր տեղ ուներ մայրցամաքային Եվրոպայում մեկ գերիշխող տերության առաջացումը կանխելու խնդիրը։

1904 թվականին բրիտանացի աշխարհագրագետ Հելֆորդ Մաքինդերը ներկայացրեց իր հայտնի աշխարհաքաղաքական մոտեցումը՝ ուշադրությունը կենտրոնացնելով Եվրասիայի ներքին տարածքների ռազմավարական նշանակության վրա։

Այդ տրամաբանության մեջ գերմանական արդյունաբերական կարողությունների և ռուսական հսկայական տարածքների ու բնական պաշարների հնարավոր համադրությունը կարող էր փոխել ուժերի համաշխարհային հարաբերակցությունը։

Գերմանիան ուներ զարգացած արդյունաբերություն, ինժեներական դպրոց և կազմակերպչական ներուժ։

Ռուսաստանը՝ տարածք, բնակչություն, բնական պաշարներ և ռազմավարական խորություն։

Նրանց երկարաժամկետ համագործակցությունը տեսականորեն կարող էր ստեղծել այնպիսի մայրցամաքային կենտրոն, որի հետ մրցակցելը ծովային տերությունների համար շատ ավելի դժվար կլիներ։

Իսկ նրանց փոխադարձ պատերազմը կարող էր բերել հակառակ արդյունքին։

Երկու տերությունները կսպառեին իրենց ռազմական, մարդկային և տնտեսական ռեսուրսները։

Այստեղից էլ առաջանում է մեր հետազոտության ամենակարևոր վարկածներից մեկը։

Իսկ եթե Գերմանիայի և ԽՍՀՄ-ի ապագա բախումը որոշ ազդեցիկ շրջանակների համար դիտարկվում էր ոչ թե որպես վտանգ, որը պետք էր ամեն գնով կանխել, այլ որպես մայրցամաքային ուժերի հավասարակշռությունը փոխելու հնարավորություն։

Սակայն այս հարցում պետք է տարբերակել երեք հանգամանք։

Մեկը՝ որոշ ուժեր կարող էին շահագրգռված լինել Գերմանիայի և ԽՍՀՄ-ի փոխադարձ թուլացմամբ։

Երկրորդը՝ նրանք կարող էին իրենց քաղաքական որոշումներով նպաստել այդպիսի բախման հավանականության աճին։

Երրորդը՝ նրանք կարող էին ի սկզբանե մշակած լինել պատերազմը կազմակերպելու միասնական ծրագիր։

Սրանք տարբեր պնդումներ են, և յուրաքանչյուրի համար անհրաժեշտ են տարբեր ապացույցներ։

1938–1941. ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐ, ՈՐՈՆՔ ՓՈԽԵՑԻՆ ԵՎՐՈՊԱՆ

1938 թվականին Մյունխենի համաձայնագրով Մեծ Բրիտանիան և Ֆրանսիան համաձայնեցին Չեխոսլովակիայի Սուդետյան տարածքների փոխանցմանը Գերմանիային։

1939 թվականին Գերմանիան և ԽՍՀՄ-ը կնքեցին Մոլոտով–Ռիբենտրոպ պայմանագիրը, որի գաղտնի արձանագրությունները նախատեսում էին Արևելյան Եվրոպայում ազդեցության ոլորտների բաժանում։

Նույն թվականի սեպտեմբերին Գերմանիան հարձակվեց Լեհաստանի վրա, և Մեծ Բրիտանիան ու Ֆրանսիան պատերազմ հայտարարեցին Գերմանիային։

1941 թվականի հունիսի 22-ին Գերմանիան հարձակվեց ԽՍՀՄ-ի վրա։

Այս իրադարձությունները ցույց են տալիս, որ եվրոպական ուժային հավասարակշռությունը փոխվում էր ոչ միայն տնտեսական գործարքներով, այլև կոնկրետ քաղաքական և ռազմական որոշումներով։

Մյունխենի համաձայնագիրը կարելի է դիտարկել նաև Գերմանիայի ագրեսիան զսպելու ձախողման համատեքստում։

Բայց այն ինքնին չի ապացուցում, որ բրիտանական կառավարությունը ծրագրել էր Գերմանիայի հարձակումը ԽՍՀՄ-ի վրա։

Ավելին՝ 1939 թվականին Մեծ Բրիտանիան ինքն էլ պատերազմի մեջ մտավ Գերմանիայի դեմ և կրեց ծանր կորուստներ։

Հետևաբար, եթե քննարկում ենք պատերազմի կանխամտածված ուղղորդման վարկածը, պետք է առանձնացնենք բրիտանական պետության շահերը, առանձին քաղաքական գործիչների հաշվարկները և միջազգային ֆինանսական շրջանակների հնարավոր շահերը։

Դրանք միշտ չէ, որ նույնական էին։

ԵՎ ԱՅՍՏԵՂ ՄԻԱՆՈՒՄ ԵՆ ՄԵՐ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅԱՆ ԲՈԼՈՐ ԹԵԼԵՐԸ

Ամերիկյան ֆինանսական կապիտալը մասնակցում էր Գերմանիայի տնտեսական վերականգնմանը։

Արևմտյան տեխնոլոգիաները նպաստում էին ԽՍՀՄ-ի արդյունաբերականացմանը։

Գերմանական ծանր արդյունաբերությունը կապված էր միջազգային ֆինանսական ցանցերի հետ։

Իսկ միջազգային ֆինանսական համակարգի որոշ կառույցներ պահպանեցին իրենց գործունեությունը նույնիսկ պատերազմի ընթացքում։

Այս ամենը դեռ չի ապացուցում միասնական գաղտնի ծրագրի գոյությունը։

Բայց ցույց է տալիս, որ պատերազմող պետությունների տնտեսական համակարգերը շատ ավելի փոխկապակցված էին, քան կարելի է ենթադրել միայն նրանց քաղաքական հայտարարություններից։

Եվ այստեղ մեր հետազոտության գլխավոր հարցն արդեն ձևակերպվում է ամբողջությամբ։

Եթե Գերմանիայի և ԽՍՀՄ-ի փոխադարձ հյուծումը կարող էր փոխել համաշխարհային ուժերի հավասարակշռությունը, ապա ո՞վ էր շահելու այդ արդյունքից։

Ո՞ր պետություններն էին ուժեղանալու։

Ո՞ր ֆինանսական կենտրոններն էին ամրապնդելու իրենց դիրքերը։

Ո՞ւմ ձեռքում էին հայտնվելու միջազգային առևտրի, վարկավորման և հետպատերազմյան վերակառուցման հիմնական լծակները։

Եվ ամենակարևորը՝ արդյո՞ք պատերազմի իրական արդյունքները համապատասխանում էին այն շահերին, որոնք հնարավոր էր կանխատեսել դեռևս 1920–1930-ական թվականներին։

Հաջորդ՝ եզրափակիչ մասում կհամադրենք ամբողջ պատկերը։

Շարունակելի

Սերգեյ Ղարագյոզյան

Մեկնաբանություններ