Երբ սոցիալական պահանջները չեն ստանում քաղաքական համոզիչ պատասխան, առանձին ցույցերը կարող են միավորվել ավելի լայն շարժման մեջ

Ֆրանսիայի ներկայիս քաղաքական իրավիճակը հասկանալու համար անհրաժեշտ է դիտարկել ոչ միայն փողոցային ցույցերը, այլև դրանց խորքում կուտակված սոցիալական, տնտեսական և ինստիտուցիոնալ խնդիրները։ Ֆրանսիական հասարակության մի հատվածի դժգոհությունն ուղղված է պետական քաղաքականության, կենսապահովման ծախսերի, հարկաբյուջետային խնայողությունների և իշխանության կողմից քաղաքացիների պահանջներին արձագանքելու ձևի դեմ։ Այս իրողությունները Ֆրանսիան դարձրել են եվրոպական այն երկրներից մեկը, որտեղ փողոցային բողոքը շարունակում է մնալ քաղաքական պայքարի ազդեցիկ միջոց։ Սակայն կարևոր է տարբերակել տարբեր շարժումները․ Ֆրանսիայում ոչ բոլոր ցույցերն ունեն նույն կազմակերպիչները, պահանջները կամ քաղաքական նպատակը, և յուրաքանչյուր բողոքի ալիք անհրաժեշտ է դիտարկել իր կոնկրետ համատեքստում։

Քաղաքական ճգնաժամի խորքայինպատճառները 2026 թվականի հոկտեմբերի դրությամբ

Ֆրանսիայի ներքաղաքական լարվածության կենտրոնում երեք փոխկապակցված խնդիր է՝ կյանքի թանկացումը, պետական ծախսերի կրճատման քաղաքականությունը և իշխանության նկատմամբ վստահության թուլացումը։ Սեբաստիան Լըկորնյուի կառավարությունը 2027 թվականի բյուջեի շրջանակում նախատեսում է շուրջ 54 միլիարդ եվրոյի խնայողություններ՝ պետական բյուջեի դեֆիցիտը սահմանափակելու նպատակով։ Իշխանությունները դա ներկայացնում են որպես պետական ֆինանսների կայունացման անհրաժեշտ քայլ, մինչդեռ արհմիություններն ու ընդդիմադիր ուժերը մտահոգություն են հայտնում, որ նման քաղաքականությունը կարող է ծանրացնել աշխատողների, կենսաթոշակառուների և սոցիալապես խոցելի խմբերի վիճակը։ Լարվածությունն ավելի է խորանում վառելիքի գների բարձրացման և տնային տնտեսությունների ծախսերի աճի պայմաններում։ Հետևաբար, բողոքի հիմքում միայն մեկ հարկային կամ բյուջետային որոշման մերժումը չէ, այլ ավելի լայն հարց՝ ո՞վ պետք է կրի տնտեսական դժվարությունների հիմնական բեռը՝ շարքային քաղաքացինե՞րը, թե՞ առավել ապահովված խավերը։

Քաղաքական ճգնաժամի մյուս կարևոր բաղադրիչը պետական կառավարման բարդություններն են։ 2024 թվականի արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններից հետո Ֆրանսիայի Ազգային ժողովում ձևավորվեց ուժերի մասնատված դասավորություն, և կառավարությունը դժվարությունների առաջ կանգնեց կայուն խորհրդարանական աջակցություն ապահովելու հարցում։ Բյուջետային տարաձայնությունները դարձան կառավարական անկայունության կարևոր պատճառներից մեկը, իսկ քաղաքական ճամբարների միջև խորացած հակասությունները սահմանափակեցին փոխզիջումների հնարավորությունը։ Այս իրավիճակում հասարակության մի մասի համար փողոց դուրս գալը ոչ միայն սոցիալական պահանջներ ներկայացնելու, այլև քաղաքական որոշումների վրա ազդելու միջոց է։ Հոկտեմբերյան բողոքի շարժմանը լրացուցիչ ազդակ հաղորդեցին հանրակրթական դպրոցներում ուսուցիչների պակասի, շենքերի վատ պայմանների և կրթության որակի վերաբերյալ դժգոհությունները։ Այսպիսով, կրթական ոլորտում սկսված պայքարը վերածվեց ավելի լայն շարժման, որն արտահայտում է նաև հանրային ծառայությունների վիճակի, սոցիալական անհավասարության և պետության առաջնահերթությունների շուրջ առկա դժգոհությունը։

Ֆրանսիայում ներկայիս բողոքի շարժումը չունի մեկ միասնական ղեկավար կամ կենտրոնական կազմակերպիչ։ Այն միավորում է տարբեր շահեր և քաղաքական հայացքներ ունեցող խմբերի, որոնց պահանջները համընկնում են որոշ հարցերում, բայց կարող են էապես տարբերվել մյուսներում։

- Ուսանողներն ու աշակերտները շարժման կարևոր մասն են։ Նրանց հիմնական պահանջներն են բավարար թվով ուսուցիչների ապահովումը, դպրոցական շենքերի պայմանների բարելավումը, դասարանների գերծանրաբեռնվածության նվազեցումը և կրթության ֆինանսավորման ավելացումը։

- Արհմիությունները, հատկապես CGT-ն և հանրային հատվածի աշխատողների կազմակերպությունները բողոքի օրակարգ են բերում աշխատավարձերի, գնաճի, աշխատանքային պայմանների և սոցիալական իրավունքների պաշտպանության հարցերը։ Նրանց նպատակներից է թույլ չտալ, որ բյուջետային խնայողությունների հիմնական հետևանքներն ընկնեն աշխատողների և հանրային ծառայությունների վրա։ Արհմիությունների մասնակցությունը շարժմանը հնարավորություն է տալիս առանձին խմբերի դժգոհությունները վերածել համազգային գործադուլների և կազմակերպված ցույցերի։

- «Դեղին բաճկոնների» շարժման ակտիվիստները՝ 2018 թվականին վառելիքի հարկերի բարձրացման դեմ սկսված շարժման մասնակիցների մի մասը, շարունակում են հանդես գալ տնտեսական անհավասարության, կենսապահովման ծախսերի և կենտրոնական իշխանության քաղաքականության դեմ։ Նրանց վերադարձը փողոցային պայքարին վկայում է, որ տարիներ առաջ առաջացած սոցիալական դժգոհությունների մի մասը չի վերացել։ Նրանց նպատակը միայն առանձին որոշումների փոփոխությունը չէ․ նրանք պահանջում են, որ պետական քաղաքականությունն ավելի զգայուն լինի սովորական քաղաքացիների տնտեսական դժվարությունների նկատմամբ։

- Ձախակողմյան քաղաքական ուժերը, այդ թվում՝ Ժան-Լյուկ Մելանշոնի «Անհնազանդ Ֆրանսիա» կուսակցությունը, աջակցել են բողոքների մի մասին և քննադատել կառավարության սոցիալ-տնտեսական քաղաքականությունը։ Միաժամանակ, կառավարությանն առնչվող աղբյուրները ուսանողական ցույցերի կազմակերպման մեջ մեղադրել են այդ կուսակցության և ծայրահեղ ձախ խմբերի ներկայացուցիչներին։ Այդ մեղադրանքները պետք է տարբերակել հաստատված փաստերից․ տարբեր խմբերի մասնակցությունը դեռ չի նշանակում, որ ամբողջ շարժումը կառավարվում է մեկ կուսակցության կողմից։ Բողոքի սկզբնական կոչերի տարածման վերաբերյալ Euronews-ի հետաքննությունն էլ ցույց էր տալիս, որ շարժման ձևավորման գործում դեր են ունեցել առցանց նախաձեռնություններ, որոնք հետագայում աջակցություն են ստացել տարբեր քաղաքական շրջանակներից։

Շարժման հիմնական նպատակները, հետևաբար, կարելի է ամփոփել հետևյալ կերպ՝ թանկացման հետևանքների մեղմացում, աշխատավարձերի և կենսաթոշակների գնողունակության պաշտպանություն, կրթության ու հանրային ծառայությունների ֆինանսավորման ավելացում, սոցիալական անհավասարության նվազեցում և կառավարության տնտեսական քաղաքականության վերանայում։ Որոշ մասնակիցների համար կարևոր է նաև քաղաքական համակարգի փոփոխությունը և քաղաքացիների մասնակցության ընդլայնումը որոշումների ընդունման գործընթացում։ Սակայն բոլոր ցուցարարները չեն կիսում նույն քաղաքական ծրագիրը, իսկ որոշ ընդդիմադիր կուսակցությունների նպատակները կարող են ավելի լայն լինել, քան բուն բողոքների սոցիալական պահանջները։

Անհնազանդությո՞ւն, թե՞անկարգություններ․ ինչպե՞ս է արձագանքում իշխանությունը

Հոկտեմբերյան բողոքի ալիքի ընթացքում հանրային դժգոհությունն արտահայտվել է ցույցերով, դպրոցների շրջափակումներով, գործադուլներով և ճանապարհների փակմամբ։ Հոկտեմբերի 17-ի համազգային ցույցերի վերաբերյալ Al Jazeera-ի հրապարակման համաձայն՝ Ֆրանսիայի ՆԳՆ-ն հաղորդել էր շուրջ 550 հազար մասնակցի մասին։ Ցույցերի մեծ մասն անցել էր խաղաղ, սակայն առանձին վայրերում արձանագրվել էին բախումներ ոստիկանության հետ, խանութների թալան և հանրային շենքերի վնասման դեպքեր։ Սա կարևոր տարբերակում է. խաղաղ հավաքները և քաղաքացիական անհնազանդության ձևերը նույնական չեն բռնության կամ գույքի դիտավորյալ ոչնչացման հետ։

Իշխանությունների համար ստեղծված իրավիճակը երկակի մարտահրավեր է։ Մի կողմից՝ նրանք պարտավոր են ապահովել հասարակական կարգը և պաշտպանել քաղաքացիներին ու հանրային սեփականությունը, մյուս կողմից՝ չեն կարող անտեսել այն սոցիալական պատճառները, որոնք մարդկանց դուրս են բերել փողոց։ Նախագահ Էմանուել Մակրոնը դատապարտել է բռնությունն ու հանրապետական կարգը խաթարելու փորձերը, իսկ կառավարությունը շեշտել է իրավախախտումների համար պատասխանատվության անհրաժեշտությունը։ Ընդդիմադիր որոշ ուժեր, իրենց հերթին, քննադատել են իշխանություններին՝ սոցիալական պահանջներին անբավարար արձագանքելու և բողոքների նկատմամբ չափազանց կոշտ մոտեցում ցուցաբերելու համար։ Այս հակասությունը Ֆրանսիայում վերածվել է ավելի լայն բանավեճի՝ ինչպես համատեղել հասարակական կարգի պահպանումը քաղաքացիների բողոքի իրավունքի հետ։

Ֆրանսիայում տեղի ունեցող իրադարձությունները ցույց են տալիս, որ տնտեսական դժվարությունները կարող են վերածվել քաղաքական ճգնաժամի, երբ քաղաքացիների մի մասը զգում է, որ պետական որոշումները բավարար չափով չեն արտացոլում իրենց առօրյա խնդիրները։ Դպրոցականների պահանջները, աշխատողների գործադուլները և «դեղին բաճկոնների» վերադարձը տարբեր երևույթներ են, բայց դրանք հատվում են մեկ ընդհանուր հարցում՝ ինչպիսի՞ սոցիալական պետություն պետք է լինի Ֆրանսիան, և ինչպե՞ս պետք է բաշխվեն տնտեսական դժվարությունների հետևանքները։

Կառավարությունը կանգնած է բարդ ընտրության առաջ․ բյուջետային դեֆիցիտի կրճատումը պահանջում է ֆինանսական կարգապահություն, սակայն չափազանց ցավոտ խնայողությունները կարող են խորացնել սոցիալական դժգոհությունը։ Հակառակ դեպքում, պետական ծախսերի ավելացումը նույնպես պետք է համադրվի երկրի ֆինանսական հնարավորությունների հետ։ Այսպիսով, խնդիրը միայն իշխանության և ցուցարարների առճակատումը չէ, այլ տնտեսական կայունության, սոցիալական արդարության և ժողովրդավարական ներկայացվածության միջև հավասարակշռություն գտնելը։

Ֆրանսիական փորձը հիշեցնում է, որ փողոցային բողոքը հաճախ ավելի խորքային խնդիրների արտահայտություն է, քան առաջին հայացքից կարող է թվալ։ Երբ սոցիալական պահանջները չեն ստանում քաղաքական համոզիչ պատասխան, առանձին ցույցերը կարող են միավորվել ավելի լայն շարժման մեջ։ Իսկ թե արդյոք ներկայիս ճգնաժամը կհանգեցնի՞ քաղաքական զիջումների, կառավարության քաղաքականության փոփոխության կամ հասարակական հակասությունների խորացման, կախված կլինի ոչ միայն իշխանությունների քայլերից, այլև տարբեր բողոքային խմբերի միջև համագործակցության և փոխզիջման հնարավորություններից։

Ակնարկ Քաղաքականություն

Մեկնաբանություններ