Ինչպես ձախողված հեղաշրջումը Էրդողանի համար դարձավ իշխանությունն ամրապնդելու հնարավորություն

2016 թվականի հուլիսի 15-ի գիշերը Թուրքիան կանգնեց իր նորագույն պատմության ամենավտանգավոր ճգնաժամերից մեկի առաջ։ Երկրի մայրաքաղաք Անկարայում ռմբակոծվում էր խորհրդարանի շենքը, Ստամբուլի կամուրջները փակվել էին տանկերով, ռազմական ուղղաթիռները կրակում էին փողոցներում, իսկ հեռուստատեսությամբ զինվորականները հայտարարում էին, որ վերցրել են իշխանությունը։ Երկար տարիներ ՆԱՏՕ-ի անդամ, տարածաշրջանի ամենահզոր բանակներից մեկն ունեցող Թուրքիան հանկարծ հայտնվեց քաղաքացիական պատերազմի իրական վտանգի առաջ։

Բայց հեղաշրջումը ձախողվեց։ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը պահպանեց իշխանությունը, իսկ հաջորդող տարիներին տեղի ունեցավ մի գործընթաց, որն ավելի խորքային էր, քան պարզապես հեղաշրջման կազմակերպիչների ձերբակալությունը։ Թուրքիան աստիճանաբար հեռացավ խորհրդարանական կառավարման ավանդական մոդելից և վերածվեց նախագահակենտրոն համակարգի, որտեղ երկրի նախագահի ձեռքում կենտրոնացան գործադիր իշխանության առանցքային լծակները։

Այս պատմությունը հասկանալու համար պետք է վերադառնալ ոչ միայն 2016 թվականի հուլիսի 15-ին, այլև դրան նախորդած տարիներին, երբ Էրդողանի և թուրքական զինվորական վերնախավի, ինչպես նաև նրա նախկին դաշնակիցների միջև հարաբերությունները վերածվեցին իշխանության համար պայքարի։

Ինչո՞ւ էր թուրքական բանակը նախկինում իրեն պետության պահապանը համարում

Թուրքիայի քաղաքական պատմությունը հասկանալու համար անհրաժեշտ է հիշել մի առանձնահատկություն․ հանրապետության հիմնադրումից ի վեր բանակը ոչ միայն երկրի պաշտպանական կառույցն էր, այլև իրեն համարում էր թուրքական պետականության և աշխարհիկ կարգի երաշխավորը։

1923 թվականին Օսմանյան կայսրության փլուզումից հետո Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը հիմնադրեց Թուրքիայի Հանրապետությունը՝ այն կառուցելով աշխարհիկության, ազգայնականության և արևմտյան մոդելով արդիականացման սկզբունքների վրա։ Բանակը դարձավ այդ համակարգի կարևորագույն հենասյուներից մեկը։

Երբ զինվորական ղեկավարությունը կարծում էր, որ երկրի քաղաքական զարգացումը վտանգում է հանրապետության հիմնարար սկզբունքները, միջամտում էր քաղաքականությանը։ Այդ միջամտությունները պարզապես սպառնալիքներ չէին․ դրանք մի քանի անգամ հանգեցրել էին իշխանափոխության։

1. 1960 թվական – զինվորականները տապալեցին վարչապետ Ադնան Մենդերեսի կառավարությունը։

2. 1971 թվական – բանակը հուշագրով ստիպեց վարչապետ Սուլեյման Դեմիրելին հրաժարական տալ։

3. 1980 թվական – գեներալ Քենան Էվրենի գլխավորությամբ տեղի ունեցավ ռազմական հեղաշրջում։ Խորհրդարանը լուծարվեց, քաղաքական կուսակցություններն արգելվեցին, հազարավոր մարդիկ ձերբակալվեցին։

4. 1997 թվական – զինվորականների ճնշման արդյունքում հրաժարական տվեց վարչապետ Նեջմեթթին Էրբաքանը։ Այս միջամտությունը հայտնի դարձավ որպես «հետմոդեռն հեղաշրջում»։

Այսպիսով, մինչև 2000-ական թվականները Թուրքիայում ձևավորվել էր մի յուրահատուկ քաղաքական իրականություն․ ժողովուրդն ընտրում էր իշխանություններին, սակայն բանակը շարունակում էր մնալ մի կառույց, որն իրեն իրավունք էր վերապահում որոշելու՝ արդյոք այդ իշխանությունները չեն շեղվում պետության հիմնադիր սկզբունքներից։

Էրդողանի իշխանության գալը և բանակի ազդեցության թուլացումը

Էրդողանի քաղաքական վերելքի սկզբնական շրջանում նրա կառավարությունը ներկայացնում էր իրեն որպես բարեփոխումների և ժողովրդավարացման ուժ։ Թուրքիան փորձում էր արագացնել Եվրամիությանն անդամակցության գործընթացը, ընդունվում էին բարեփոխումներ, սահմանափակվում էին զինվորականների քաղաքական լիազորությունները։ Սակայն այս պատմության մեջ կարևոր դեր խաղաց ևս մեկ անձ՝ Ֆեթուլլահ Գյուլենը։

Գյուլենը իսլամական քարոզիչ էր, որի շուրջ ձևավորվել էր կրթական հաստատությունների, բիզնես կառույցների, լրատվամիջոցների և պետական համակարգում ազդեցություն ունեցող հետևորդների լայն ցանց։ Նրա շարժումը տարիներ շարունակ մրցակցում էր թուրքական աշխարհիկ վերնախավի հետ։

Սկզբնական շրջանում Էրդողանի և Գյուլենի կողմնակիցները ընդհանուր շահեր ունեին։ Երկուսն էլ ցանկանում էին սահմանափակել բանակի և աշխարհիկ պետական էլիտայի քաղաքական ազդեցությունը։ Նրանց համագործակցությունը նպաստեց զինվորականների դիրքերի թուլացմանը։

Սակայն դաշնակցությունը երկար չտևեց։

2013 թվականին Թուրքիայում տեղի ունեցավ խոշոր քաղաքական ճգնաժամ։ Դեկտեմբերի 17-ին սկսվեցին կոռուպցիոն հետաքննություններ, որոնց շրջանակում ձերբակալվեցին գործարարներ, պաշտոնյաներ և նախարարների ընտանիքների հետ կապ ունեցող անձինք։ Գործը հասավ նաև Էրդողանի մերձավոր շրջապատին։

Էրդողանը կատարվածը ներկայացրեց որպես իր իշխանությունը տապալելու նպատակով կազմակերպված դավադրություն՝ մեղադրելով Գյուլենի շարժման հետ կապված դատավորներին և ոստիկաններին։ Գյուլենի կողմնակիցներն էլ հերքում էին իշխանության մեղադրանքները։ Այս պահից նախկին դաշնակիցները վերածվեցին բացահայտ հակառակորդների։

Հետագա տարիներին Էրդողանի կառավարությունը սկսեց հեռացնել Գյուլենի շարժման հետ կապ ունենալու մեջ կասկածվող անձանց պետական կառույցներից։ Նույնիսկ թուրքական զինված ուժերում այս հակամարտությունը խորանում էր։

Այստեղ կարևոր է մի հանգամանք․ Գյուլենի շարժման ազդեցությունը պետական կառույցներում միայն Էրդողանի հայտարարությունների արդյունքը չէր։ Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովի ուսումնասիրություններն ու Վենետիկի հանձնաժողովի փաստաթղթերը նույնպես անդրադարձել են այդ ցանցի՝ դատական համակարգում և պետական կառույցներում ազդեցություն ձեռք բերելու մեթոդներին։ Սակայն սա ինքնին դեռ չի ապացուցում, որ շարժման բոլոր անդամները մասնակցել են հեղաշրջմանը։

2016 թվականի հուլիսի 15-ի երեկոյան թուրքական զինված ուժերի մի խումբ զինվորականներ սկսեցին իշխանությունը զավթելու գործողությունը։ Նրանք իրենց հայտարարեցին «Հայրենիքի խաղաղության խորհուրդ»՝ փորձելով ներկայացնել հեղաշրջումը որպես երկրի սահմանադրական կարգը վերականգնելու գործողություն։

Հեղաշրջման կազմակերպիչները փորձեցին վերահսկողություն հաստատել ռազմավարական նշանակության կառույցների նկատմամբ։

Ստամբուլում զինվորականները փակեցին Բոսֆորի կամուրջները՝ սահմանափակելով քաղաքի եվրոպական և ասիական հատվածների միջև երթևեկությունը։ Փողոցներում հայտնվեցին տանկեր և զրահամեքենաներ։

Անկարայում ռազմական ինքնաթիռներն ու ուղղաթիռները հարվածներ հասցրին մի շարք պետական կառույցների։ Ռմբակոծվեց նաև Թուրքիայի խորհրդարանի շենքը, այն ժամանակ, երբ այնտեղ պատգամավորներ էին հավաքվել։

Հեղաշրջման մասնակիցները գրավեցին պետական հեռուստաընկերության շենքը և հաղորդավարի միջոցով հայտարարեցին, որ իշխանությունը փոխանցվել է իրենց ստեղծած ռազմական խորհրդին։ Նրանք պնդում էին, որ կառավարությունը չի կարողացել ապահովել սահմանադրական կարգը և երկրի անվտանգությունը։

Սակայն հեղաշրջման կազմակերպիչները թույլ տվեցին մի քանի ճակատագրական սխալ։

Առաջին՝ նրանք չկարողացան ձերբակալել կամ չեզոքացնել երկրի գլխավոր քաղաքական ղեկավարներին։ Էրդողանը գտնվում էր Մարմարիսում՝ երկրի հարավ-արևմուտքում։ Հեղաշրջման մասնակիցների գործողությունների մասին տեղեկանալուց հետո նա կարողացավ հեռանալ այնտեղից և մեկնել Ստամբուլ։

Երկրորդ՝ հեղաշրջման կազմակերպիչները չկարողացան իրենց կողմը գրավել բանակի ամբողջ ղեկավարությանը։ Թուրքիայի զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետ Հուլուսի Աքարը և մի շարք այլ բարձրաստիճան հրամանատարներ չաջակցեցին հեղաշրջմանը։ Աքարն ինքը գերի էր ընկել հեղաշրջման մասնակիցների ձեռքում։

Երրորդ՝ հեղաշրջման մասնակիցները չկարողացան վերահսկել ամբողջ տեղեկատվական դաշտը։ Էրդողանը CNN Türk հեռուստաալիքի ուղիղ եթերում՝ լրագրողի հեռախոսով տեսազանգի միջոցով, կոչ արեց քաղաքացիներին դուրս գալ փողոց և դիմադրել զինվորականներին։

Սա դարձավ այդ գիշերվա ամենախորհրդանշական դրվագներից մեկը։ Երկրի նախագահը, որը մի քանի ժամ առաջ կարծես կորցրել էր վերահսկողությունը իրավիճակի նկատմամբ, հեռախոսով դիմում էր ժողովրդին և փորձում վերականգնել իր իշխանությունը։

Մզկիթների բարձրախոսներով նույնպես հնչում էին մարդկանց փողոց դուրս գալու կոչեր։ Հազարավոր քաղաքացիներ դուրս եկան փողոցներ, կանգնեցին տանկերի դիմաց, իսկ ոստիկանությունը և կառավարությանը հավատարիմ զինվորականները սկսեցին դիմադրել հեղաշրջման մասնակիցներին։

Այդ գիշեր Էրդողանի դեմ դուրս եկան ոչ միայն նրա կողմնակիցները, այլև ընդդիմադիր քաղաքական ուժերը։ Թուրքիայի հիմնական խորհրդարանական կուսակցությունները դատապարտեցին ռազմական միջամտությունը։ Սա հատկապես կարևոր էր, որովհետև ցույց տվեց՝ նույնիսկ Էրդողանի քաղաքական հակառակորդները չէին ցանկանում իշխանության գալ ռազմական հեղաշրջման միջոցով։

Հուլիսի 16-ի առավոտյան հեղաշրջման փորձը հիմնականում ճնշվել էր։ Հակամարտության հետևանքով զոհվեց ավելի քան 240 մարդ, հազարավոր մարդիկ վիրավորվեցին։ Տարբեր պաշտոնական և միջազգային աղբյուրներում զոհերի թվերը փոքր-ինչ տարբերվում են՝ կախված հաշվարկման մեթոդից։

Թուրքիայի իշխանությունները հեղաշրջման կազմակերպման գլխավոր պատասխանատու հայտարարեցին Ֆեթուլլահ Գյուլենին և նրա շարժումը, որը պաշտոնական Անկարան անվանեց FETÖ՝ «Ֆեթուլլահական ահաբեկչական կազմակերպություն»։

Գյուլենն այդ ժամանակ բնակվում էր ԱՄՆ Փենսիլվանիա նահանգում։ Նա կտրականապես հերքեց հեղաշրջման կազմակերպմանը մասնակցությունը և դատապարտեց ռազմական իշխանազավթման փորձը։

Թուրքիայի կառավարությունը Գյուլենի շարժումը համարում է հեղաշրջման կազմակերպիչը։ Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովի զեկույցները նույնպես արձանագրել են շարժման ներթափանցումը պետական կառույցներ և որոշ անդամների անօրինական գործողությունները։ Բայց միջազգային հետազոտություններում և քաղաքական վերլուծություններում շարունակում են քննարկվել հեղաշրջման կազմակերպման ամբողջական մեխանիզմները, մասնակիցների իրական շրջանակը և նրանց շարժառիթները։

Հեղաշրջումից հետո Էրդողանի կառավարությունը բազմիցս պահանջեց ԱՄՆ-ից արտահանձնել Գյուլենին՝ նրան համարելով պետական հեղաշրջման գլխավոր կազմակերպիչ։

Սակայն Վաշինգտոնը չբավարարեց այդ պահանջը։ ԱՄՆ-ի դիրքորոշումն այն էր, որ արտահանձնման համար անհրաժեշտ են իրավական հիմքեր և բավարար ապացույցներ, որոնք պետք է գնահատվեն ամերիկյան դատական ընթացակարգերով։

Այս հարցը լուրջ լարվածություն առաջացրեց ՆԱՏՕ-ի երկու անդամների՝ Թուրքիայի և ԱՄՆ-ի հարաբերություններում։

Էրդողանի համար սա նաև քաղաքական խնդիր էր․ նա համոզված էր, որ իր երկրի դեմ գործողությունների կազմակերպիչը գտնվում է մի պետությունում, որն իրեն ներկայացնում է որպես Թուրքիայի ռազմավարական դաշնակից։

Հետագայում Գյուլենը շարունակեց ապրել ԱՄՆ-ում և մահացավ 2024 թվականի հոկտեմբերի 20-ին։ Սակայն նրա մահը չավարտեց թուրքական իշխանությունների պայքարը շարժման ցանցերի դեմ։

Հեղաշրջման ձախողումից հետո Էրդողանը հայտնվեց քաղաքականապես բացառիկ ուժեղ դիրքում։ Նրա դեմ դուրս եկած զինվորականները պարտվել էին, հասարակության զգալի մասը հրապարակավ աջակցել էր ընտրված իշխանությանը, իսկ ընդդիմությունն էլ դատապարտել էր հեղաշրջումը։

Հուլիսի 20-ին Թուրքիայում հայտարարվեց արտակարգ դրություն, որը հետագայում մի քանի անգամ երկարաձգվեց և շարունակվեց մինչև 2018 թվականի հուլիսը։

Սկսվեց պետական համակարգի լայնածավալ վերակազմավորում։ Ձերբակալվեցին կամ աշխատանքից հեռացվեցին տասնյակ հազարավոր զինվորականներ, դատավորներ, դատախազներ, ոստիկաններ, ուսուցիչներ և պետական ծառայողներ։ Փակվեցին բազմաթիվ դպրոցներ, համալսարաններ, լրատվամիջոցներ և կազմակերպություններ, որոնք իշխանությունները կապում էին Գյուլենի շարժման հետ։

Սակայն մաքրումները չսահմանափակվեցին միայն զինվորականներով կամ Գյուլենի ենթադրյալ հետևորդներով։ Հետապնդումների ենթարկվեցին նաև քրդամետ քաղաքական ուժերի ներկայացուցիչներ, ընդդիմադիր գործիչներ և լրագրողներ։

Օրինակ՝ 2016 թվականի նոյեմբերին ձերբակալվեցին քրդամետ Ժողովուրդների դեմոկրատական կուսակցության (HDP) համանախագահներ Սելահաթթին Դեմիրթաշը և Ֆիգեն Յուքսեքդաղը։

Այս իրադարձությունը ցույց տվեց, որ հեղաշրջման փորձից հետո ձևավորված արտակարգ քաղաքական իրավիճակը հնարավորություն էր տալիս իշխանություններին ոչ միայն չեզոքացնել ռազմական սպառնալիքը, այլև ընդլայնել վերահսկողությունը քաղաքական դաշտի նկատմամբ։

Ակնարկ Քաղաքականություն

Մեկնաբանություններ