Թունդիր-թոնդիր-թոնիր՝ tonir tundir tandir pur phur-փ-հուր- փուռ -(բրբռ): Կարմիր կավից թրծված գետնափոր թոնդիրի նախատիպն է Հայկական Ծաղկանց լեռներից արեւելք գտնվող Թոնդրակ հրաբխային լեռնազանգվածը: Շրջանաձեւ հիմքով բազմածին գործող հրաբուխ է, Թոնդրակկոնաձեւ գագաթով,հատակին՝ լիճ: Թոնդրի հատակից սկիզբ է առնում թոնդրի ակը, որից ներս մտնող օդը թեժացնում է կրակը:

Մեր դարդն ու ցավը, իհարկե, ո՛չ Տոնոյանն է, ո՛չ էլ նրա ուշացած, պղծաբարո արդարացումները: Կարծում եմ՝ էլի զբաղեցնում, շեղում են: Մենք սարի պես դարդ Արցախ ու արնաքամ լինող 120 հազար ժողովուրդ ունենք, ծայրագույն վտանգված երկիր, խորապես թքած ունենք իր ու իրպեսների նողկալի ստերի վրա. լսելն էլ հանցանք է:

Աչքի անցկացրի վարչապետ կոչեցյալի «Եվրանյուզ»-ին տված հարցազրույցի տեքստը։ Անկախ այդ արարածի նկատմաբ իմ վերաբերմունքից՝ նա ներկայացնում է Հայաստանը։ Պատկերացնում եմ այդ հարցազրույցն ունկնդրած եվրոպական երկրների բնակիչների զարմանքը, արհամարհանքը, խղճահարությունը Հայաստանի և ողջ հայ ժողովրդի նկատմամբ։

Միշտ հետաքրքիր է կարդալ քաղաքական գործընթացների կուլիսային ակտիվ մասնակիցների հուշերը, քանի որ դրանք արտացոլում են իրականության այն կողմերը, որոնք հաճախ անհասանելի են նույնիսկ քաղաքական գործընթացների հանրային շատ մասնակիցների համար:

-Ես պետք է գրավեի Արևմտյան Հայաստանը,- ասաց գեներալ Մարտիրոսյանը: Ես նայեցի գեներալի անչքերի մեջ: Նա չէր կատակում. -Ինչպե՞ս թե` «Ես պետք է ազատագրեի Արևմտյան Հայաստանը»: Եթե Արևմտյան Հայաստանն ազատագրելն այդքան հեշտ լիներ, հիմա վաղու՜ց ազատագրված կլիներ:

Վոնգվանի համալսարանի պրոֆեսոր Լի Ջե Բոնը կարծում է, որ ԱՄՆ-ն ամենառազմատենչ պետությունն է, որը երբևէ եղել է համաշխարհային պատմության ընթացքում: Երկրորդ համաշխարհայինից հետո տեղի ունեցած շուրջ երկու հարյուր հիսուն պատերազմներից ու ռազմական կոնֆլիկտներից երկու հարյուրը վարել է հենց այս պետությունը, կարծում է նա:

Եթե շատ անկեղծ եք ուզում իմանալ, ապա որևէ կապ չունի` «Լեռնային Ղարաբաղ» կանվանեն, թե «Արցախ», մանավանդ որ, երկու տարբերակներն էլ առկա են հենց Արցախի Սահմանադրությամբ. կարևորն այն է, որ Արցախում մնա, անվտանգ ու ապահով ապրի և գերակշռի Հայ Ազգը: Հայ Ազգի գերակշռությունն է, որ երաշխիքն է Արցախի Հայկականության, իսկ դրա համար պայմաններ են պետք, այլ ոչ թե անուններ ու սիմվոլներ:

1826 թ. հուլիսին պարսից թագաժառանգ Աբաս-Միրզայի 60-հազարանոց բանակը, անգլիացիների դրդմամբ, ներխուժում է Արցախ ու պաշարում Շուշիի բերդը։ Բերդի ռուսական կայազորը և շրջակա հայկական 22 գյուղերից օգնության հասած 1500 հայ աշխարհազորայինները մեկուկես ամիս հերոսաբար դիմադրում են թվապես գերակշռող մեծաքանակ պարսկական բանակին։ Ահա թե ինչ է գրում հայ աշխարհազորայինների գործած հերոսական սխրանքների մասին Շուշիի կայազորի պետ, գնդապետ Ռեուտը ռուսական կովկասյան զորքերի հրամանատար գեներալ Ա.Երմոլովին. «Ամրոցը պաշտպանող հայերի մասին պարտքս եմ համարում հայտնել, որ նրանց մատուցած ծառայությունը արժանի է առանձին ուշադրության, քանզի նրանք բոլորը գործում էին գերազանց քաջությամբ, դիմանում էին հակառակորդի բազմաթիվ գրոհներին և, մեծ կորուստներ պատճառելով, նրանց հետ էին շպրտում, արհամարհում էին պարենի պակասը և ոչ մի անգամ չէին մտածում ամրոցը հանձնելու մասին, նույնիսկ այն ժամանակ, երբ վրա էր հասել բացարձակ սովը»։

…Ըստ բանավոր լուրերի, Չարենցը Երևանում հրապարակորեն պատմել էր իր արտասահմանյան տպավորությունները և նույնը պատրաստվում էր անել Լենինականում:

Երբ, նոյեմբերի 9-ի դավաճանական պայմանագիրը ստորագրելուց անմիջապես հետո, աշխարհահռչակ սոպրանո Հասմիկ Պապյանին կոպտագույն ձևով ձերբակալեցին ու քրեական գործ հարուցեցին նրա հանդեպ, չտեսա՝ էսպիսի ողբ բարձրացնեիք համացանցում։