Եկեղեցական ժառանգությունը՝ քաղաքական սահմաններից անդին
22.09.2026 | 13:25
Հայերի և ադրբեջանցիների միջև պատմական ժառանգության շուրջ բանավեճերում երբեմն կարելի է հանդիպել երկու նույնքան պարզունակ մոտեցման․ մեկը հայտարարում է՝ «Ադրբեջանի տարածքում գտնվող եկեղեցիները հայկական են», մյուսը՝ «դրանք ալբանական են»։
Եկեղեցու պատկանելությունը չի որոշվում միայն այն հարցով, թե տվյալ տարածքում որ ժողովուրդն է ապրել կամ այսօր որ պետության սահմաններում է գտնվում տվյալ եկեղեցին։ Պետք է տարբերել էթնիկ ինքնությունը, պետության տարածքային իրավասությունը, եկեղեցական վարչական ենթակայությունը, դավանական պատկանելությունը, կանոնական կարգավիճակը և պատմական իրավահաջորդությունը։
«Հայ Առաքելական Եկեղեցի» անվանման մեջ «հայ» բառը չպետք է ընկալել զուտ էթնիկ իմաստով։ Հայ Առաքելական Եկեղեցին հայ ժողովրդի պատմական Եկեղեցին է, սակայն իր եկեղեցաբանական էությամբ այն պարզապես «էթնիկ հայերի կրոնական կազմակերպություն» չէ։ Եկեղեցական պատկանելությունը որոշվում է նաև հավատքով, առաքելական հաջորդականությամբ, ծիսական ավանդությամբ, կանոնական հաղորդությամբ և եկեղեցական աստիճանակարգով։
Եվ այստեղ հատկապես կարևոր է Աղվանից, Լփնաց և Չողայ կաթողիկոսության հարցը։
Նույնիսկ եթե պատմական ուսումնասիրությունների արդյունքում հաստատվի, որ ներկայիս Ադրբեջանի տարածքում գտնվող այս կամ այն եկեղեցին որոշակի ժամանակաշրջանում կապված է եղել Աղվանից կաթողիկոսության հետ, դրանից ինքնաբերաբար չի հետևում, որ այդ եկեղեցիները պետք է այսօր ներկայացվեն որպես ժամանակակից Ադրբեջանի կամ առանձին գոյություն ունեցող «ալբանական եկեղեցու» ժառանգություն։ Որովհետև այստեղ գլխավոր հարցը ոչ թե անունն է, այլ կանոնական և եկեղեցական շարունակականությունը։
Աղվանից կաթողիկոսության պատմությունը պետք է ուսումնասիրել Հայոց Եկեղեցու ընդհանուր պատմական և կանոնական համակարգի համատեքստում։ Հայ պատմագիտական և եկեցագիտական ավանդության մեջ այն ներկայացվում է որպես Հայոց Եկեղեցու հետ սերտորեն կապված պատմական եկեղեցական կառույց, որի հարաբերությունները Հայոց կաթողիկոսական աթոռի հետ տարբեր ժամանակաշրջաններում պետք է գնահատել սկզբնաղբյուրների հիման վրա։
Եվ սա շատ կարևոր տարբերություն է։ Պատմական «Աղվանք» անունը դեռ չի ստեղծում ժամանակակից «Աղվանից եկեղեցի»։ Պատմական կառույցի գոյությունը և դրա ժամանակակից իրավահաջորդությունը երկու տարբեր հարցեր են։ Իրավահաջորդությունը պետք է փնտրել ոչ թե միայն անվան, այլ ինստիտուցիոնալ և կանոնական շարունակականության մեջ։
Ո՞վ էր ձեռնադրում հոգևորականներին։
Ո՞ր կաթողիկոսական աթոռին էր ենթարկվում տվյալ կառույցը։
Ո՞ր Եկեղեցու հետ էր գտնվում կանոնական հաղորդության մեջ։
Ո՞ր ծիսական և դավանական ավանդությանն էր պատկանում։
Ո՞ր եկեղեցական մարմինն է հետագայում պահպանել այդ ավանդության շարունակականությունը։
Սրանք են իրական հարցերը։
Եվս մեկ կարևոր բան․ եկեղեցին որպես շինություն և Եկեղեցին որպես հոգևոր-կանոնական մարմին նույնը չեն։ Քարը կարող է մնալ նույն տեղում, մինչդեռ պետությունները, սահմանները և քաղաքական իշխանությունները կարող են փոխվել տասնյակ անգամներ։
Պետական սահմանը չի ստեղծում եպիսկոպոսական իրավազորություն։ Քաղաքական իշխանությունը չի ստեղծում առաքելական հաջորդականություն։ Իսկ պատմական անունը ինքնաբերաբար չի ստեղծում ժամանակակից եկեղեցական իրավահաջորդություն։
Այդ պատճառով այսօր պետք է հրաժարվել «հայկական էր, թե ալբանական» պարզունակ երկընտրանքից և հարցը դնել ավելի բարձր մակարդակում։ Ո՞ր Եկեղեցու հավատքի, ծիսական ավանդության և կանոնական համակարգի մեջ է տվյալ սրբավայրը գոյություն ունեցել։ Եվ ո՞ր եկեղեցական կառույցն է այսօր շարունակում այդ ավանդության պատմական գիծը։
Եթե տվյալ սրբավայրի պատմական կապը Հայոց Եկեղեցու կանոնական համակարգի հետ հաստատվում է սկզբնաղբյուրներով, ապա դրա հոգևոր և եկեղեցական ժառանգության հարցում Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին չի կարող դուրս մնալ քննարկումից։ Սա ոչ թե ազգայնականության, այլ եկեղեցական պատմության տրամաբանության հարց է։
Եվ գուցե հենց այստեղ է մեր հիմնական սխալը․ մենք փորձում ենք եկեղեցիները բաժանել ազգերի միջև, մինչդեռ Եկեղեցին իր էությամբ կոչված է մարդուն Աստծուն կապելու, ոչ թե ազգերին իրարից բաժանելու։
Պետությունները փոխվում են։ Սահմանները փոխվում են։ Ժողովուրդների քաղաքական անվանումները փոխվում են։ Բայց եկեղեցական ժառանգությունը պետք է ուսումնասիրել առաքելականության, կանոնականության և պատմական շարունակականության միջոցով։
Ուստի այս հարցերում պետք է ոչ թե ավելի բարձր գոռալ, այլ ավելի խորն ուսումնասիրել։ Որովհետև պատմությունը սեփականացնելու ամենաթույլ ճանապարհը քարերին ազգային պիտակ կպցնելն է։ Իսկ պատմությունը հասկանալու ամենաճիշտ ճանապարհը՝ հարցնելն է, թե ո՞ր հավատքի, ո՞ր Եկեղեցու և ո՞ր կանոնական ավանդության մեջ է այդ քարը դարեր շարունակ կանգնած եղել։
Տեր Հեթում քահանա ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ
Մեկնաբանություններ
Ասում են...
.
.
-
Ասում են… Հայաստանում կրկին հակառուսական կեղծ և Արևմուտքի կողմից կառավարելի ալիք է ստեղծվել, թե ՀԱՊԿ-ը մեզ չօգնեց, և ՀԱՊԿ-ից պետք է դուրս գանք։ Նշում են նաև, թե Ռուսաստանը Հայաստանին անհուսալի դաշնակից է
-
Ասում են… Նա Ռուսաստանի բացահայտ թշնամի է, որը, մինչև որոշակի պահը, իշխանության գալով ստիպված էր քողարկել իր մտադրությունները, իր նպատակները։ Մենք թույլ տվեցինք մեզ «մոլորեցնել» հույսերով, թե ինչ-որ կերպ դա կանցնի-կգնա, բայց այդպես չեղավ
-
Ասում են… Հայաստանն իսկապես կատարել է իր աշխարհաքաղաքական ընտրությունը՝ դեմքով շրջվելու դեպի Եվրոպա։ Մենք չենք կարող գործել այնպես, կարծես դա գոյություն չունի։ Մենք՝ ֆրանսիացիներս, պետք է ընդունենք այդ ընտրությունը և հավատարիմ լինենք դրան
-
Ասում են… Զարմանալի է՝ Թրամփն ասաց, որ ոչ ոք իրեն չի ասել՝ Իրանը կարող է փակել Հորմուզի նեղուցը։
Յուրաքանչյուր ռազմական խաղային տեսության ժամանակ, որին ես մասնակցել եմ, առաջին բանը, որ մենք ենթադրել ենք, այն էր, որ Իրանը դա կանի
-
Ասում են… Հնարավոր չէ որևէ գերտերության թիկունքում գործարքներ կնքել, որոնց մասին ամենայն մանրամասնությամբ տեղյակ չլինեն մյուս գերտերությունները: Բոլոր գերտերություններն էլ տիրապետում են հետախուզական այնպիսի հզոր հնարավորությունների, որ փոքր երկրները հազիվ թե կարողանան նրանցից որևէ գաղտնիք թաքցնել
-
Ասում են… Ի տարբերություն Արևմուտքի, որը կոչ է անում Հայաստանին կրճատել Ռուսաստանի հետ իր հարաբերությունները, մենք չենք խոչընդոտում Հայաստանի առևտրատնտեսական կապերի զարգացմանը այլ երկրների, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի հետ
-
Ասում են… Պետք է անկեղծորեն խոստովանել, որ ընդդիմադիր կուսակցությունների միջև ամիսներ շարունակ ընթացող բանակցությունները ոչ մի համաձայնության չեն հանգեցրել: Այդ պարագայում, պառակտված ընդդիմությանը միավորելու միակ կարող ուժը Սամվել Կարապետյանն է
-
Ասում են… Իրանի հետ հարաբերությունները Հայաստանի համար այլընտրանք չունեն այդ հարաբերությունները կենսական նշանակություն ունեն թե՛ Հայաստանի, թե՛ Իրանի համար, և այս իրողությունը պետք է հասկացնել արևմտյան գործընկերներին
-
Ասում են… Բաքուն դատապարտեց Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության ինքնորոշման իրավունքը, որը դրսևորվեց Խորհրդային Միության փլուզման ժամանակ։ Դա բռնություն էր, դատաստան, ոչ թե դատավարություն
-
Ասում են… Վստահ ենք, որ Հարավային Կովկասի երկրները, այդ թվում՝ Հայաստանը, հասկանում են, որ Բրյուսելի և Վաշինգտոնի ենթադրաբար բարի մտադրությունների հետևում թաքնված են սառը հաշվարկներ
-
Ասում են… Իրանի ուրանի պաշարների ոչնչացման և զրոյական հարստացմանն անցնելու ԱՄՆ պահանջներն անիրատեսական են։ Հրթիռային ծրագրի և դաշնակիցներին սատարելու վերաբերյալ պայմանները քննարկման ենթակա չեն։
Իրանը չի ենթարկվի դրսից պարտադրված թելադրանքին։ Մենք անկախ երկիր ենք և ինքներս ենք որոշում մեր ուղին
-
Ասում են… Մեզ բացարձակապես չի վերաբերում այն, ինչ կատարվում է Գրենլանդիայի հետ։ Բայց մենք Միացյալ Նահանգների հետ նմանատիպ հարցեր լուծելու փորձ ունենք:
19-րդ դարում, կարծեմ՝ 1867 թվականին, ինչպես գիտենք, Ռուսաստանը վաճառեց Միացյալ Նահանգներին, իսկ Միացյալ Նահանգները մեզնից գնեց Ալյասկան
-
Ասում են Մենք գիտեինք, որ կանոնների վրա հիմնված միջազգային կարգի պատմությունը մասամբ կեղծ էր։ Որ ուժեղագույններն իրենց կազատեն պարտավորություններից այն ժամանակ, երբ ճիշտ համարեն։ Որ առևտրային կանոնները կիրառվում էին անհամաչափորեն։ Եվ որ միջազգային իրավունքը կիրառվում էր տարբեր խստությամբ՝ կախված մեղադրյալի կամ զոհի ինքնությունից
-
Ասում են… Այս պահին մենք ապրում ենք մեր պատմության ամենածանր փուլերից մեկը: ՈՒկրաինայի վրա ճնշումը հիմա առավելագույնն է։ ՈՒկրաինան կարող է կանգնել չափազանց բարդ ընտրության առաջ` կա՛մ արժանապատվության կորուստ, կա՛մ հիմնական գործընկերոջ հնարավոր կորուստ։ Կա՛մ բարդ 28 կետերի ընդունում, կա՛մ անչափ ծանր ձմեռ
-
Ասում են… Ինչո՞ւ մենք 2020 թվականին այդ պատերազմը չկանխեցինք։ Չէ՞ որ կարող էինք կոշտ զգուշացնել Ադրբեջանին, որ ուժային լուծում թույլ չենք տա։ Եվ ոչինչ էլ չէր լինի
Տարածաշրջանային
