Հոգևորականների հուղարկավորությունը եկեղեցու գավթում և բակում. պատմական ավանդույթ, կանոնական իրավունք և աստվածաբանական ընկալում

Ժամանակ առ ժամանակ հնչում է մի հարց, որն առաջին հայացքից վերաբերում է միայն թաղման վայրին, սակայն իրականում շոշափում է Հայ Եկեղեցու պատմության, կանոնական իրավունքի, աստվածաբանության և եկեղեցական մարդաբանության կարևոր շերտերը. ինչո՞ւ այսօր հոգևորականներին, հատկապես քահանաներին, գրեթե երբեք չեն հուղարկավորում եկեղեցու գավթում կամ բակում, մինչդեռ միջնադարյան վանքերում հաճախ հանդիպում ենք հոգևորականների գերեզմանների։ Արդյո՞ք դա եկեղեցական արգելք է, թե պարզապես պատմական սովորույթի փոփոխություն։

Նախ անհրաժեշտ է արձանագրել, որ Հայ Առաքելական Եկեղեցու կանոնական ավանդության մեջ գոյություն չունի համընդհանուր և բացարձակ կանոն, որը կամ պարտադրի, կամ արգելի հոգևորականների հուղարկավորությունը եկեղեցու տարածքում։ Հայկական կանոնագիտական ժողովածուները, մասնավորապես «Կանոնագիրք Հայոց»-ը, առավելապես կարգավորում են հուղարկավորության ծիսական և բարոյական կողմերը, սակայն չեն սահմանում պարտադիր նորմ, ըստ որի յուրաքանչյուր հոգևորական պետք է կամ չպետք է ամփոփվի եկեղեցու գավթում կամ բակում։ Հետևաբար, պատմության ընթացքում կիրառված տարբերակները եղել են ոչ թե դավանական պահանջի, այլ եկեղեցական ավանդույթի, վանական կարգի և տեղական սովորության արդյունք։

Միջնադարյան Հայաստանում եկեղեցին չէր ընկալվում միայն որպես պաշտամունքի շինություն։ Այն քրիստոնեական տիեզերքի խորհրդանշական պատկերն էր, որտեղ երկնային և երկրային իրականությունները միավորվում էին մեկ սրբազան տարածության մեջ։ Այդ պատճառով վանքի գավիթը, որը ծառայում էր որպես ժողովների, ուսուցման, դատաստանի, հիշատակի և ընդունելությունների վայր, աստիճանաբար դարձավ նաև այն տարածքը, որտեղ հանգչում էին եկեղեցու մեծ երախտավորները՝ կաթողիկոսներ, եպիսկոպոսներ, վանահայրեր, իշխաններ և բարերարներ։ Նրանց գերեզմանները ոչ թե արտոնության, այլ եկեղեցական հիշողության (memoria ecclesiae) տեսանելի արտահայտությունն էին։

Այս երևույթը հատուկ չէ միայն Հայ Եկեղեցուն։ Բյուզանդական, սիրիական, վրացական և արևմտյան միջնադարյան քրիստոնեական աշխարհում նույնպես ընդունված էր եկեղեցու ներսում կամ հարակից տարածքներում ամփոփել այն անձանց, որոնց կյանքը համարվում էր անբաժանելի եկեղեցու պատմությունից։ Այսպիսով, հուղարկավորության վայրը նախևառաջ արտահայտում էր եկեղեցաբանական (ecclesiological) գաղափար՝ տվյալ անձի ծառայությունը շարունակվում է նաև նրա հիշատակով, որը մնում է աղոթող համայնքի մեջ։

Սակայն այստեղ անհրաժեշտ է խուսափել մեկ կարևոր թյուրիմացությունից. եկեղեցու ներսում կամ գավթում հուղարկավորվելը երբեք չի նշանակել ավելի մեծ սրբություն կամ փրկության առավելություն։ Ուղղափառ աստվածաբանության համաձայն՝ մարդու փրկությունը կախված չէ նրա գերեզմանի աշխարհագրական դիրքից, այլ Աստծո շնորհից, հավատքից և կյանքի սրբությունից։ Գերեզմանը չի սրբացնում մարդուն, այլ սուրբ կյանքն է, որ սրբացնում է հիշատակը։

Ժամանակակից շրջանում այս ավանդույթը գրեթե ամբողջությամբ դադարեց ոչ թե աստվածաբանական պատճառներով, այլ հասարակական և իրավական զարգացումների հետևանքով։ Տասնիններորդ և քսաներորդ դարերում բազմաթիվ երկրներում ձևավորվեցին սանիտարահիգիենիկ նոր չափանիշներ, քաղաքաշինական օրենքներ և հանրային առողջության պահպանման կանոններ, որոնց համաձայն բնակավայրերի կենտրոններում և գործող եկեղեցիների բակերում նոր հուղարկավորությունները սահմանափակվեցին կամ արգելվեցին։ Հայաստանի Հանրապետությունում նույնպես գերեզմանոցների կազմակերպումն ու հուղարկավորությունների կարգը կարգավորվում են պետական օրենսդրությամբ, և Հայ Առաքելական Եկեղեցին իր հովվական գործունեությունը իրականացնում է այդ իրավական դաշտում։

Հետևաբար, այսօր հոգևորականների մեծամասնությունը հուղարկավորվում է համայնքային կամ թեմական գերեզմանոցներում։ Միայն բացառիկ դեպքերում՝ եկեղեցական բարձրագույն իշխանության որոշմամբ և իրավական բոլոր պահանջների պահպանմամբ, կարող է քննարկվել որևէ նշանավոր եկեղեցականի ամփոփումը վանքի տարածքում։ Այդպիսի որոշումները դիտվում են որպես բացառություն, ոչ թե ընդհանուր կանոն։

Փիլիսոփայական տեսանկյունից այս փոփոխությունը նաև վկայում է, որ Եկեղեցին տարբերակում է հավիտենական ճշմարտությունը և պատմական ձևերը։ Հարության հավատքը մնում է անփոփոխ, մինչդեռ դրա արտաքին արտահայտությունները կարող են փոփոխվել տարբեր դարաշրջաններում։ Ավանդույթը երբեք չի նշանակում անցյալի մեխանիկական կրկնություն, այլ նույն հավատի կենդանի շարունակություն՝ նոր պատմական պայմաններում։

Ի վերջո, քրիստոնեական հավատքի առանցքը ոչ թե այն հարցն է, թե որտեղ է գտնվում գերեզմանը, այլ այն, որ մահը վերջնական իրականություն չէ։ «Գալիս է ժամը, երբ բոլոր նրանք, որ գերեզմաններում են, պիտի լսեն Նրա ձայնը» (Հովհաննես 5։28)։ Այդ խոսքը հավասարապես վերաբերում է թե՛ եկեղեցու գավթում հանգչող հայրապետին, թե՛ հեռավոր գյուղական գերեզմանոցում ամփոփված համեստ քահանային և թե՛ յուրաքանչյուր հավատացյալի։ Քրիստոնեական հույսի կենտրոնը գերեզմանի վայրը չէ, այլ Քրիստոսի հարությունը, որով մահը կորցրել է իր վերջնական իշխանությունը։ Լուսանկար Ա. Հաղպատավանքի գավիթ, Լուսանկար Բ. Նորավանքի գավիթ, Լուսանկար Գ. Սանահինի վանքի գավիթ։

Տեր Հեթում քահանա ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ

Մեկնաբանություններ