Խաչակրաց արշավանքների իրական պատճառները․ հավատքի, իշխանության և շահերի բախումը

Խաչակրաց արշավանքները հաճախ ներկայացվում են որպես քրիստոնյաների՝ Երուսաղեմն ազատագրելու կրոնական պատերազմներ։ Սակայն պատմական աղբյուրներն ու ժամանակակից պատմագիտական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ դրանց առաջացման պատճառները շատ ավելի բարդ էին։ Հավատքը կարևոր շարժիչ ուժ էր, բայց դրան զուգահեռ գործում էին նաև Բյուզանդիայի ռազմական կարիքները, պապականության քաղաքական հավակնությունները, եվրոպական ազնվականության շահերը և Արևելքում տարածքներ ու ազդեցություն ձեռք բերելու ձգտումը։ Հետևաբար խաչակրաց արշավանքները հասկանալու համար անհրաժեշտ է դիտարկել ոչ միայն այն, թե ինչի համար էին մարդիկ հայտարարում, որ կռվում են, այլև այն, թե ինչ քաղաքական պայմաններ էին նպաստում այդ պատերազմների կազմակերպմանը։

Խաչակրաց արշավանքների հիմնական պատճառները.

Առաջին կարևոր հանգամանքը Բյուզանդական կայսրության վիճակն էր։ 1071 թվականին Մանազկերտի ճակատամարտում սելջուկների դեմ կրած պարտությունից հետո Բյուզանդիան կորցրեց Փոքր Ասիայի զգալի տարածքների նկատմամբ վերահսկողությունը և ռազմական օգնության կարիք ուներ։ Կայսր Ալեքսիոս Ա Կոմնենոսը դիմեց արևմտյան քրիստոնյաներին օգնության խնդրանքով։ 1095 թվականին Կլերմոնի եկեղեցական ժողովում Հռոմի պապ Ուրբանոս II-ը կոչ արեց արշավանք կազմակերպել դեպի Արևելք։ Պատմաբանները քննարկում են, թե որքանով էր պապի կոչը Բյուզանդիայի խնդրանքի անմիջական շարունակությունը, բայց արևելյան քաղաքական ճգնաժամը կարևոր նախադրյալ էր։

Երկրորդ կարևոր պատճառը պապականության քաղաքական հավակնություններն էին։ Միջնադարյան Եվրոպայում Հռոմի պապը միայն հոգևոր առաջնորդ չէր․ նա ձգտում էր մեծացնել իր ազդեցությունը քրիստոնեական աշխարհի վրա։ Արևելք կազմակերպվող լայնածավալ արշավանքը հնարավորություն էր պապականությանը հանդես գալու որպես արևմտյան քրիստոնյաներին միավորող ուժ։ Միաժամանակ կաթոլիկ և ուղղափառ եկեղեցիների միջև գոյություն ունեին խոր տարաձայնություններ, որոնք պաշտոնապես սրվել էին 1054 թվականի պառակտումից հետո։ Թեև Ուրբանոս II-ի կոչը մասամբ առնչվում էր արևելյան քրիստոնյաներին օգնություն ցուցաբերելու գաղափարին, խաչակրաց շարժումը հետագայում չվերածվեց եկեղեցիների կայուն միավորման։ Ավելին՝ 1204 թվականին չորրորդ խաչակրաց արշավանքի մասնակիցները գրավեցին և կողոպտեցին Կոստանդնուպոլիսը՝ քրիստոնեական աշխարհի ամենակարևոր քաղաքներից մեկը։ Այս իրադարձությունը ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող էին քաղաքական ու ֆինանսական շահերը հակասել սկզբնական կրոնական նպատակներին։

Երրորդ պատճառը կրոնական հավատքն էր, որը չի կարելի համարել ընդամենը քաղաքական նպատակները քողարկելու միջոց։ Միջնադարյան մարդու աշխարհընկալման մեջ Երուսաղեմն ու Հիսուս Քրիստոսի հետ կապված սրբավայրերը բացառիկ նշանակություն ունեին։ Ուրբանոս II-ի կոչից հետո շատերը հավատում էին, որ մասնակցելով արշավանքին՝ կատարում են սրբազան պարտականություն և կարող են ստանալ մեղքերի թողություն։ Հավատքը մարդկանց մղում էր թողնելու իրենց տները, վաճառելու ունեցվածքը և վտանգելու կյանքը։ Մետրոպոլիտեն թանգարանի պատմական ակնարկը ևս առանձնացնում է սրբավայրերի նկատմամբ հավատը, հոգևոր պարգևների ակնկալիքը, ինչպես նաև Արևելքում հող ու հարստություն ձեռք բերելու ձգտումը։

Չորրորդ պատճառը եվրոպական ազնվականության և ռազմական վերնախավի շահերն էին։ Արշավանքներին մասնակցող բոլոր ասպետները նույն նպատակները չունեին․ ոմանք առաջնորդվում էին կրոնական համոզմունքներով, իսկ մյուսները կարող էին հույս ունենալ ձեռք բերել հողեր, ամրոցներ, քաղաքական հեղինակություն կամ նոր տիրույթներ։ Առաջին խաչակրաց արշավանքից հետո Արևելքում ստեղծվեցին խաչակրաց պետություններ, այդ թվում՝ Երուսաղեմի թագավորությունը։ Այս փաստը ցույց է տալիս, որ արշավանքները ոչ միայն կրոնական ուխտագնացություն էին կամ ռազմական օգնություն, այլև հանգեցրին տարածքային նվաճումների և նոր իշխանական կառույցների ձևավորմանը։ Սակայն ճիշտ չէ ենթադրել, թե բոլոր մասնակիցները հենց սկզբից գաղութատիրական կամ հարստանալու նպատակ ունեին․ նրանց շարժառիթները տարբեր էին, և դրանք միշտ չէ, որ կարելի է հստակ տարանջատել։

Վերջապես, կարևոր էր նաև Միջերկրական ծովի առևտրային աշխարհը։ Իտալական ծովային քաղաքները, հատկապես Վենետիկը, հետագայում մեծ դեր խաղացին խաչակրաց արշավանքների կազմակերպման և մատակարարման գործում։ Ծովային ուղիների, նավահանգիստների և առևտրային արտոնությունների նկատմամբ հետաքրքրությունը հատկապես տեսանելի դարձավ չորրորդ արշավանքի ժամանակ, երբ վենետիկյան շահերը միահյուսվեցին խաչակիրների ռազմական ծրագրերին։ Սակայն առևտրային շահերը պետք է դիտարկել որպես տարբեր ժամանակներում տարբեր դերակատարների վրա ազդող գործոն, այլ ոչ թե բոլոր արշավանքների միասնական ու գլխավոր պատճառ։

Այսպիսով Խաչակրաց արշավանքները մի քանի պատճառ ունեին։ Դրանք առաջացան կրոնական համոզմունքների, Բյուզանդիայի անվտանգության խնդիրների, պապականության ազդեցության ընդլայնման, ազնվականների հավակնությունների և տնտեսական շահերի բարդ փոխազդեցությունից։ Դրանց պատմությունը նաև ցույց է տալիս, որ քաղաքական շարժումները հաճախ սկսվում են մի նպատակի շուրջ, բայց ընթացքում փոխվում են՝ կախված մասնակիցների շահերից, ռազմական իրադրությունից և նոր հնարավորություններից։ Հենց այդ պատճառով խաչակրաց արշավանքները պետք է ուսումնասիրել ոչ թե որպես բացառապես սրբազան պատերազմ կամ միայն շահադիտական ձեռնարկում, այլ որպես միջնադարյան աշխարհի կրոնական ու քաղաքական հարաբերությունների բարդ հանգույց։

Ակնարկ Քաղաքականություն

Մեկնաբանություններ