ՈՒԽՏԱԳՆԱՑՈՒԹՅՈՒՆ ԴԵՊԻ ԽՈՒՍՏՈՒՓ

Չկա՛, կյանքն ազգին և հայրենիքին պատարագելու չափ մեծ երջանկություն չկա աշխարհում:
Գարեգին ՆԺԴԵՀ
Ինչպես ամեն մի ժողովուրդ, այնպես էլ հայերս ունենք մեր լուսեղեն դեմքերը, մեծ անհատները, ովքեր հայոց պատմության փոթորկահույզ դրվագներում բախտորոշ դեր են խաղացել և յուրօրինակ ներշնչարան ու լույսի ուղենիշ են: Այդպիսի խոշոր անհատականություններից է Գարեգին Նժդեհը (Գարեգին Տեր-Հարությունյան, 1886-1955):
Նա հանդես եկավ մի այնպիսի դժնդակ ժամանակաշրջանում, երբ արդեն որերորդ անգամ վճռվում էր հայի ճակատագիրն ու ապագան: Ազգային ռազմավարության բացակայության, համընդհանուր հոռետեսության և լիակատար հուսաբեկության մթնոլորտում անդրդվելի գործիչն իր հզոր կամքով և անհողդողդությամբ ձեռնոց նետեց մեր երդվյալ թշնամիներին: Եվ այդ հաստատակամությունը տվեց իր բաղձալի պտուղները` հայոց ոգին խորհրդանշող Նժդեհը հաղթեց, չնայած ուժերի անհավասարությանը և ստեղծված իրավիճակի ողջ բարդությանը: Նա խիստ զայրանում էր, որ իր գաղափարախոսությունը չէր ընկալվում յուրայինների շրջանում: Դա իր հաղթանակն էր, բայց ցավոք ոչ ամբողջ հայության և Հայաստանի: Ինքը հաղթեց, բայց ազգը չհաղթեց:
Մի ուշագրավ հանգամանք. թշնամին զարմացած և ապշած էր, նա չէր հասկանում, թե ինչ խաղի կանոններով և սկզբունքներով է կռվում Նժդեհը (իրենց անվանումով` Աժդար փաշան) և անսպասելի հաղթում: Եվ դա բնական է. մեր հակառակորդները չէին կարող ընկալել հայ տեսակի էությունը և հաղթելու անսասան կամքը: Եվ մանավանդ այն, որ Նժդեհը հասել էր աստվածահայտնության և աստվածատեսության սրբազան պահին: Նա հաղթանակի դափնիների էր արժանացել Վահագն աստծո հետ հանդիպումից հետո: Խնդիրն այն է, որ խարիզմատիկ առաջնորդը, լինելով խորագիտակ իմաստուն և ռազմավարագետ, վերականգնեց Հայկական լեռնաշխարհում դարեր շարունակ գոյություն ունեցած արարչապետության մոդելը: Խոսքն աստվածային էությամբ և օրինաչափություններով կառուցված պետության ձևի մասին է, որը ցայսօր կենսունակ է: Ամենահետաքրքիրն այն է, որ Նժդեհը ոչ միայն արժեքավորում էր Սյունիքի ռազմավարական դերը հայոց ուժեղ պետության ստեղծման գործում, այլև պատգամ ու հորդոր հղում ապագա հայկազուններին` պահպանել և հզորացնել Հայոց երկիրը: Եվ ուշադրության արժանի այդ փորձը հավերժ արդիական է: Նրա աստվածային ոգին մեր մեջ է, երբեք մեզ չի լքում ու դեռ առաջնորդելու է ապագա հաղթանակների և մեծագործությունների: Այդ հոգևոր կապը մեծ գործչի ու սերունդների միջև առկա է: Այսինքն` Նժդեհը մեր այսօրվա երթի մասնակիցն է և դրոշակակիրը:
Ինչ վերաբերում է Լեռնահայաստանի Հանրապետությանը, ապա այն իսկական պետական կառույց էր, ներառել է Շարուրը, Գողթանը, Վայքը, Սյունիքը, Արցախը և ունեցել է պետության բոլոր ատրիբուտները` զինանշանը, դրոշը, սահմանադրությունը, որը խմբագրել է Նժդեհը: Անգամ սեփական փող է հատվել: Նա այստեղ բացառիկ հեղինակություն էր. 1921-ի ապրիլին Նժդեհն ընտրյալ վարչապետն էր, զինվորական ու արտաքին գործերի նախարարը: Տաղանդավոր զորավարն ու պետական գործիչը մոտ երեք տարի հաղթականորեն իշխում էր Լեռնահայաստանում` այդ ընթացքում ազատագրելով մոտ 200 գյուղ:
Մեծ հայորդու հիշատակը վառ է մեր հոգիներում: Դրա լավագույն հավաստումն էր մի խումբ նժդեհապաշտ ազգայնականների մտահղացած և իրականացրած ուխտագնացությունը դեպի Խուստուփ լեռ: Այն կազմակերպել էին նժդեհյան ցեղակրոն կուսակցությունը և «Հայ արիներ» հայկազունների սկաուտական-կադետական-սեպուհական միավորումը: Երթը նվիրված էր Գ. Նժդեհի ծննդյան 125-ամյակին ու նրա ստեղծած դավիթբեկյան ուխտերի 91-ամյակին:
Երթուղին ձգվում էր Երևանից Կապան 320 կիլոմետր: Ճանապարհին, երբ մենք անցնում էինք Վայոց ձորի և Սյունիքի տարածքներով, մեզ դյութում և ոգեշնչում էին բնության շքեղ տեսարանները: Աջ և ձախ կողմերում վեր խոյացող լեռները, թվում էր, առասպելական հսկաների նման հսկում են ուղին և խորհրդանշում քաջություն ու անպարտելիություն: Այս ամենին մի անզուգական հմայք էր հաղորդում Սյունյաց լեռների անսահման և հեքիաթային մշուշը, որը խորհրդավորության և առեղծվածայնության մթնոլորտ էր ստեղծում: Աշխարհագրական միջավայրը հասկանալով` ընկալելի են դառնում Նժդեհի պայքարի խորությունը և պատմական նշանակությունը: Հարկավ, հենց այստեղ պետք է ծնվեր Գարեգին Նժդեհը:
Մեծ զորավարը հմտորեն և բանիմացորեն էր կազմակերպում ռազմական գործողությունները ու դրանով իսկ ապահովում իր վստահ հաղթանակները: Իսկ կռիվը կենաց ու մահու էր և աչքի էր ընկնում ահավոր դաժանությամբ: Խոսքը 1919 թ. սեպտեմբեր-1921 թ. հուլիս ընկած ժամանակահատվածի մասին է, երբ պատմության նժարի վրա դրված էր մեր լինել-չլինելու ծանր հարցը: Նա Սյունիքում` ամենաթույլ կետում, կիրառեց իր գաղափարախոսությունը, ռազմավարությունը և ապացուցեց, որ այդտեղ ևս կարելի է հասնել հաղթանակի: Նա կռվում էր մի քանի ճակատով` թուրքերի, ադրբեջանցիների, բոլշևիկների և ներքին ապազգային ուժերի դեմ: Այսպիսի պայմաններում Նժդեհը վերահաստատում էր ազգային համակարգը:
Նժդեհը Սյունիքում հայտնվեց բալկանյան պատերազմում, կովկասյան ճակատում, Ղարաքիլիսայի ճակատամարտում և այլուր մարտական մեծ փորձ կուտակած: Բայց հաղթելու և հաջողության հասնելու համար դա դեռ բավական չէր: Նա խորությամբ ուսումնասիրում է հայոց և համաշխարհային պատմությունը, ազգային համակարգի օրինաչափությունները և ամբարում հիմնարար գիտելիքներ:
Սյունիքյան ժամանակահատվածի կարևոր դրվագներից մեկը 1920 թ. օգոստոսի 25-ին դավիթբեկյան ուխտերի ստեղծումն էր: Կավարտ գյուղի Սուրբ Գևորգ եկեղեցու (15-16-րդ դդ., այժմ գոյություն չունի) բակում տեղի է ունենում հանդիսավոր արարողություն. հայ ռազմիկները երդվում են հավատարիմ լինել ազգային անպարտ ոգուն և Դավիթ Բեկի մեծագործությանը: Նժդեհը մտադիր էր հայերի մեջ արթնացնել հայրենատիրության զգացումը և փրկել ազգային վտանգված ինքնությունը: ՈՒխտերի նշանաբանն էր. «Հանուն հայրենիքի` դավիթբեկաբար»: Հենց այստեղ էլ նա օծվում է Ղափանի, Գնդեվազի, Գողթանի ու Բաղաբերդի ռազմական ուժերի դիկտատոր-սպարապետ: Նժդեհը յուրօրինակ կոչ է հղում քաղաքական այրերին և նրանց ինքնագիտակցության մղում. «...Մի լքեք այս գերազանցորեն հերոս ու հայրենանվեր ժողովրդին, մի զիջեք նրա սրբազան երկիրը... Ո՛չ մի զիջում: Զիջումը գերություն է»:
Դավիթ Բեկն ու նրա պատմական վաստակը Նժդեհի համար լուրջ արժեք ունեին ներկայի խրթին հիմնախնդիրները լուծելու գործում: Հայտնի է, որ 1722-1728 թթ. այս տաղանդավոր գործիչը վերածնեց ազգային գաղափարախոսությունը և հայոց պետականության վաղնջական հզոր ավանդույթները: Շատ հետաքրքիր է այն փաստը, որ պարսից շահը Դավիթ Բեկին նշանակեց տարածաշրջանի պարսկական զորքերի գլխավոր հրամանատար: Նա նույնիսկ փող էր հատում: Չէ՞ որ այդ պետությունը մեր պետականության անընդհատ շղթայի կարևոր օղակներից մեկն է և հիմնովին հերքում է հայոց պետության 600 տարվա չգոյության սնոտի տեսությունը: Օրինակ, նման մի պետություն էլ ստեղծել էր ազգային անվանի գործիչ Աղբյուր Սերոբը 1890-ականներին:
Նժդեհի և Դավիթ Բեկի ոգեղեն գաղափարներով տոգորված ուխտավորներս Ծավ գյուղից շարժվեցինք Շիշկերտ գյուղ, ճամբար խփեցինք նույնանուն գետի ափին` գեղատեսիլ մի վայրում: Ասենք, որ սա 9 հոգուց բաղկացած, բացարձակ անտերության մատնված և մեռնող մի փոքրիկ գյուղ է: Կատարվեց զոհաբերման սրբազան արարողություն. զոհ մատուցվեց մեր հզոր աստվածներին` ակնկալելով նոր մոտալուտ հաղթանակներ:
Եվ ահա վրա է հասնում ամենանվիրական ու ամենահանդիսավոր պահը` սկսվում է վերելքը դեպի Խուստուփ:
Լեռը չէր երևում, քանի որ ամբողջապես թաղված էր խուստուփյան յուրահատուկ մշուշի մեջ: Երկնքից շաղի անձրև էր տեղում, որը հիշեցնում էր սուրբ մեռոնը: Այնպիսի տպավորություն էր, թե աստվածային մի աշխարհում ես: Մենք ոգևորված բարձրանում ենք Նժդեհի ոտնահետքերով, իսկ վեհապանծ հսկան մեզ սիրով և գորովանքով է ընդունում: Թվում է` նստած ենք նավի վրա և լողում ենք կաթնագույն մեգի հսկա ծովում: Զգացողություններն անկրկնելի և անմեկնելի են:
Վաղ առավոտյան արդեն 3070 մետր բարձրության վրա էինք, ուր վեհ ու խրոխտ բազմել է Նժդեհի ոսկեջրած կիսանդրին (1990 թ.): Նա աչալուրջ հսկում է Հայոց աշխարհի անդորրը: Պատվանդանին կա մակագրություն. «Հայացքդ մի կտրիր Խուստուփից: Որքան շատ նայես այդ սեգ ու սև ամպերով ծածկված սարին, այնքան շուտ կգա, կհասնի փրկությունդ»: Սրանք Նժդեհի կոփածո խոսքերն են, որոնք հնչում են որպես պատվիրան և խորհուրդ:
Մի փոքր հեռու ամփոփված են նաև քրմապետ, նժդեհյան գաղափարների մարտիկ և հետևորդ Սլակ Կակոսյանի մասունքները: Գագաթնամերձ հատվածներում կան քարանձավներ, ուր իր կյանքի ծանր պահերին մեկ ամիս ապաստանել է Գարեգին Նժդեհը:
Հասնում է ամենանվիրական և սրբազան պահը` մենք Խուստուփի գագաթին ենք` 3202 մետր բարձրության վրա: Այստեղ են վեհափառ և երկնահուպ բարձունքը հաղթահարած ուխտավորները` Զոհրաբ Պետրոսյանը, Արամ Գրիգորյանը, Ռուբեն Նահատակյանը, Վանիկ Անտոնյանը, Վարդան Ղազարյանը, Վոլոդյա Բադալյանն ու Հրաչյա Հովսեփյանը:
Մենք հայտնվել էինք մեկ այլ հարթությունում. առկա էր հզոր և աստվածային կենսաէներգետիկա: Եվ դա շատ բնական է. չէ՞ որ շատ վաղ անցյալում սարերում բնակվել են հայոց ամենահաղթ աստվածները, ապա մեր հսկա նախնիները` հայամարդիկ: Եվ վերջապես այստեղ է Նժդեհը հաղորդակցվել Վահագն աստծո հետ:
Խուստուփը Նժդեհ ծնեց, և նրա ու լեռան համաձուլումը տվեց ցանկալի արդյունք: Այո, ես խորապես հավատում եմ, որ նա Խուստուփի գագաթին ունկնդիր է եղել ռազմի և հաղթանակի աստված Վահագնին, ով նրան օժտել է անպարտելիության և հզորության աստվածային լիցքերով: Հենց սա ի վիճակի չէին հասկանալու մեր ոխերիմ և նենգամիտ թշնամիները:
ՈՒխտագնացության վերջին փուլն ավարտվեց Կապանում, ուր մեզ միացան տեղի «Դավիթբեկյան ուխտեր» երիտասարդական հասարակական կազմակերպության անդամները: Մենք այցելեցինք նաև Նժդեհի մասունքներն ամփոփող հուշահամալիր (2001 թ.), ուր թարմ ծաղիկներ դրեցինք նրա խնկելի շիրմին: Ապա նաև Դավիթ Բեկի հուշարձանի մոտ հարգանքի տուրք մատուցեցինք մեծ զորավարին և պետական գործչին:
Այս ուխտագնացությունն անհրաժեշտ ծիսակարգ պետք է լինի քաղաքական բոլոր այրերի, երիտասարդների համար, որպեսզի նրանք խորապես հասկանան ցեղակրոնությունը, տարոնականությունը, ազգային գաղափարախոսությունը, հայրենիքի էությունը: Այսպիսի արարողությունը մաքրում է հայ մարդու ներաշխարհը և նրան մղում հայրենանվեր գործերի:
Ռուբեն ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ

Մեկնաբանություններ