Ավետիք Իսահակյան․ Էջմիածնի պատմական դերը

«301 թվին առաքյալ Գրիգոր Պարթևի քարոզներով հայոց Տրդատ թագավորն ընդունեց և հռչակեց քրիստոնեությունը` իբրև պետական կրոն….

Էջմիածնի պատմական դերը, նրա գոյության իմաստն ու իրավունքը անհամեմատ ավելի հզորացավ և անհրաժեշտ դարձավ հայ ժողովրդի համար այն դժբախտ օրից, երբ մենք 14-րդ դարում կորցրինք մեր պետականությունը:

Այդ ժամանակից հայ եկեղեցին փոխարինեց հայ պետությանը. նա դարձավ և կոչվեց ՀՈԳԵՎՈՐ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ:

Եկեղեցու պետը ուներ իր գահը, հրամաններ էր արձակում, կոնդակներ էր ուղարկում, բանադրում էր, պատժում կրոնազանցներին, ազգուրացներին, անբարոյականներին:

Հայ պետության անկումով հայ ժողովուրդը մնաց ամբողջապես իսլամական ժողովուրդների ծովում` ենթարկված ավերածությունների և կոտորոծների…

Միակ ուժը, զորությունը և պաշտպանությունը, որ կար, որին ընդունում էին առավել կամ նվազ չափերով իսլամ պետությունները, դա ԷՋՄԻԱԾԻՆՆ էր, կաթողիկոսությունը:

Նրա ձեռքում էին կենտրոնացած ԱԶԳԱՅԻՆ ՆԵՐՔԻՆ ԳՈՐԾԵՐԸ, հոգևոր-մշակութային բովանդակ կյանքը` կրոն, լեզու, բազմաթիվ վանքերը, ուր կային դպրոցներ, ուր մշակվում էր գրականությունը։ Դրանք ազգային գոյության վառարաններն էին, որոնք, թշնամու աչքից վրիպած, մշտապես կայծում էին ժողովրդի ազատության բաղձանքները, լուսավոր ապագայի հավատն ու հույսերը:

Այս հզոր ազդակները դարերի իրենց ներուժ գործով պաշտպանեցին հայ ժողովրդին մահմեդական դառնալուց, փրկեցին ձուլվելուց, իբրև ինքնուրույն ազգություն` իսպառ ոչնչանալուց:

Հայ պետականության ժամանակ կաթողիկոսն ընտրվում էր հայ թագավորների, նախարարների, հոգևորականների կողմից: Նրանից հետո կաթողիկոսն ընտրվում էր հայ ժողովրդի և հոգևորականների կողմից, որով նա կոչվում էր «ԱՄԵՆԱՅՆ ՀԱՅՈՑ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍ»` բոլոր հայերի կողմից ընտրված: Այս իմաստով հայ եկեղեցին ԴԵՄՈԿՐԱՏԻԿ և ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ եկեղեցու բնույթ ստացավ: Նրան հնազանդվում էր հայրենիքի և պատմության բերումով ամբողջ երկրագնդի վրա ցրված հայությունը իր մշակութային, հոգևոր, ազգային ներքին բոլոր խնդիրներում:

Ժողովուրդը նեղ օրերում դիմում էր եկեղեցու պետին, ապավինում էր նրան` իշխողների հալածանքներից և հարստահարություններից պաշտպանվելու համար:

Կաթողիկոսները մեծ հարգ ունեին իշխողների մոտ. հաճախ խորհրդատու էին նրանց:

ՀԱՅ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆ ԷՐ ՎԱՐՈՒՄ ՆԱ:

ՊԱՐՍԿԱՍՏԱՆՆ ՈՒ ԹՈՒՐՔԻԱՆ ՁԳՏՈՒՄ ԷԻՆ ԻՐԵՆՑ ԳՐԱՎԱԾ ՀՈՂԱՄԱՍԵՐԻ ՄԵՋ ՈՒՆԵՆԱԼ ԷՋՄԻԱԾԻՆԸ` ԱՎԵԼԻ ՄԵԾ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆ ՁԵՌՔ ԲԵՐԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԻ ՎՐԱ:

Եվ առհասարակ կաթողիկոսությունը միշտ էլ նպաստել է հայ ազատագրական շարժումներին թե՛ միջին դարերում, թե՛ նոր դարերում, օրինակ` 18-րդ դարում Սյունյաց Դավիթ Բեկի ապստամբության և ազատության պայքարին` պարսիկ պետության դեմ:

Այնքան քաղաքական կշիռ ուներ Էջմիածինը, որ ռուս-պարսկական առաջին պատերազմին` 1804 թվին, կռվող կողմերը չեզոք գոտի ճանաչեցին Էջմիածնի տաճարը և նրա շուրջը:

Օտար, դաժան պետությունների քմահաճույքներին ենթարկված հայ ժողովրդի համար Էջմիածինը` եկեղեցիների մայրը, հայրապետական Աթոռը, միակ ազգային հարստությունն էր:

ՆԱ ԱԶԳԱՅԻՆ ԳՈՅՈՒԹՅԱՆ ԽԱՐԻՍԽՆ ԷՐ, ԱԶԳԱՅԻՆ ՄԻՈՒԹՅԱՆ ՍԻՄՎՈԼԸ. կրոն և ազգություն հոմանիշներ էին դարձել:

Ստրկացած ժողովուրդը իր մարդկային իրավունքները, հույսերը, երազանքները մարմնացրել էր նրա մեջ:

Դրա համար էլ հայերը բոլոր սրտով գուրգուրում էին նրան, նախանձախնդիր էին նրա գոյության ու փառքին:

Հայերը Էջմիածնի անունով էին երդվում: 1903 թվին, երբ ցարական կառավարությունը գրավեց եկեղեցու կալվածքները, ժողովուրդը զենքի դիմեց, արյուն թափվեց երկու կողմից, և կառավարությունը ստիպված զիջեց և վերադարձրեց կալվածքները` խաղաղեցնելու համար ըմբոստացած ժողովրդին: ….

ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԸ ԵԿԵՂԵՑՈՒ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ ՄՂՎԱԾ ԿՌԻՎԸ ՀԱՄԱՐԵԼ Է ԱԶԳԱՅԻՆ ԳՈՅՈՒԹՅԱՆ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԿՌԻՎ:

Առաջին տպարանը հայ հողի վրա` իր թղթե գործարանով միասին, բացվեց Էջմիածնում` 18-րդ դարում: Շատ կրոնական, պատմական, գիտական, քաղաքական գրքեր լույս տեսան այդ տպարանից: Էջմիածինն ունեցավ իր ամսագիրը, հոգևոր դպրոցը և ապագա Գևորգյան ճեմարանը, որոնք մատակարարեցին ժողովրդին ընտիր ուսուցիչներ, եկեղեցականներ, գրողներ և գործիչներ: Օրինակի համար` մեր նոր գրականության հիմնադիրը` Խաչատուր Աբովյանը, այդ հոգևոր դպրոցի ուսումնավարտ էր:

Էջմիածնի նշանավոր գործերից մեկը, որին հավիտյան շնորհակալ պիտի լինենք, այն էր, որ նա հավաքեց և պահեց իր ամուր պատերի մեջ 10 000 հին ձեռագրեր` մագաղաթյա և թղթյա, որոնք տեղափոխված են հիմա Երևան և հայտնի է աշխարհին հայ պետական «Մատենադարան» անունով:

Էջմիածինը` իբրև հոգևոր իշխանություն, թերևս իր կարողացածից ավելի պատվով կատարեց իր ԱԶԳԱՊԱՇՏՊԱՆ ԴԵՐԸ` մինչև Սովետական Հայաստանի ստեղծումը»:

1944 թ.

Ավ. ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ. «Էջմիածնի պատմական դերը»,

ԵԼԺ` 14 հատորով, հ. 12, Եր., 2021, էջ 234-240

Նառա ՍԱՐԳՍՅԱՆԻ ՖԲ էջից

Մեկնաբանություններ