«ՀԱՅԵՐԻՆ ՍՏԵՂԾՈՂ ԱՍՏՎԱԾԸ ԲՈԼՈՐՈՎԻՆ ՈՒՐԻՇ Է ԵՂԵԼ»

…և ոչ միայն մշակույթի մասին

«Իրատես de facto»-ի հյուրն է երգահան, ռեժիսոր, մի շարք հեռուստատեսային նախագծերի հեղինակ և վարող ՔՐԻՍՏ ՄԱՆԱՐՅԱՆԸ
«ՈՐ ՕՐԸ ԴԱՌՆԱՆՔ ՄՅՈՒՍՆԵՐԻ ՊԵՍ, ԿՃԱՐԵՆ ՄԵՐ ԴԵՄ ԿԻՐԱՌԵԼԻ «ՀԱԿԱԹՈՒՅՆԸ»»
-Քրիստ, երկար ժամանակ ապրել եք ԱՄՆ-ում: Այն իսկապե՞ս մարդու իրավունքների պաշտպանվածության առումով նախանձելի պետություն է, թե՞ միայն հեռվից է այդպիսին թվում:
-Շատ երկար չեմ ապրել: Բայց չեմ հիշում, որ իմ իրավունքներն այնտեղ որևէ մեկը փորձել է ոտնահարել: Էստեղ էլ է դա դժվար կոնկրետ իմ դեպքում: Իսկ Ամերիկայում ո՞ւմ ենք մենք պետք, որ իրավունքներ էլ ոտնահարեն: Շատ ենք խոսում Ամերիկայի մեծ հայկական համայնքի մասին, իրականում այն մեզ համար է մեծ: Էնտեղ ահռելի թվով չինացիներ կան, հնդիկներ, մեքսիկացիներ. միայն անլեգալ բնակվողների թիվը մոտ 20 միլիոն է: Նրանց համար ավելի դժվար է: Հայերի իրավունքները ոտնահարելու մասնավոր դեպքեր եղել են, բայց դա համընդհանուր բնույթ չի կրում: Այս տեսակ հարցերում կա հայ համայնքի ղեկավարների մեղքը: Նրանք կարող էին ավելի լավ պահպանել իրենց համայնքը: Ավելի շատ հակված են լռեցնելու, հանդարտեցնելու կոնֆլիկտային իրավիճակները, որ իրենց չվտարեն երկրից, չենթարկեն տույժերի: Ես, համենայն դեպս, այդպես եմ զգացել: Բայց եթե դիմում ես փաստաբաններին, երկար-բարակ դատերից հետո, գուցե և ինչ-որ բան շահես: ՈՒղղակի մարդիկ հազվադեպ են գնում դրան: Եթե ինչ-որ հաղորդավարուհի հրապարակավ հայտարարում է, թե Ամերիկայում ամենից շատ հայերն են օրենքները խախտում, գուցե և սա իրավունքների ոտնահարում է, եթե անգամ նույն այդ հաղորդավարուհին հետո ներողություն է խնդրում:
-Մենք` հայերս, ի՞նչ ունենք սովորելու Արևմուտքից` մեր կյանքն առավել բարեկեցիկ և արժանապատիվ դարձնելու առումով:
-Դուք լո՞ւրջ եք հարցնում:
-Միանգամա՛յն: Բայց Դուք կարող եք հումորով պատասխանել:
-Ես «քառակուսի» մարդ եմ կյանքում. հեռուստատեսությամբ եմ փորձում սրամիտ երևալ: Հա՜, գուցե պիտի սովորենք օրենքը հարգել, մեզ քաղաքացի զգալ: Օրինակ` Ամերիկայում, չունենալով քաղաքացիություն, հասկացա, որ էդ մեծ երկրի քաղաքացիներից մեկն եմ: Եթե ուրիշի իրավունքները չես ոտնահարում, զոռբայություն չես անում, մարդիկ քեզ բարյացակամորեն են վերաբերվում, չեն նեղացնում: Չգիտեմ, գուցե սա պիտի սովորենք: Բայց ես վստահ եմ, որ մենք ոչ թե սովորելու, այլ սովորեցնելու շատ բան ունենք: ՈՒզում եմ` իմ հայրենակիցները համոզված լինեն, որ իրենք իրավացի են, ու չլսեն դրսից բզբզողներին: Կան ուժեր, որոնք ուզում են, որ էս հանրապետությունում խժդժությունը շատ լինի: Չպետք է գնալ էդպիսիների հետևից, որովհետև հայտնի չէ, թե դրանք ում են ծառայում: Գնում ենք օտար երկիր ու մտածում, որ պիտի սովորենք, բայց ինձ թվում է, որ ավելի շատ պիտի սովորեցնենք:
-Ի՞նչ պիտի սովորեցնենք:
-Պիտի սովորեցնենք, թե ինչ է էս կյանքը, ինչպես է պետք ապրել:
-ՈՒզում եք ասել, որ այդ բաները մենք` հայերս, Արևմուտքի ժողովուրդներից ավելի լա՞վ գիտենք:
-Իհարկե, գիտենք:
-Այդ դեպքում ինչո՞ւ ենք այսքան դժվար ապրում:
-Որովհետև ուրիշ կերպ ապրել չենք կարող: Եվ ո՞վ ասաց, որ ամերիկացիներն ավելի հեշտ կյանքով են ապրում… Մենք չենք կարող ամերիկացու պես օրենքի տառին հարազատ մնալ: Պետք է ինչ-որ ոսկյա միջին գտնենք: Այն, ինչ հիմա է կատարվում, ծայրահեղություն է: Բայց մենք այդպիսին ենք: Հայերին ստեղծող Աստված բոլորովին ուրիշ է եղել: Ինձ համար ծիծաղելի է, երբ ասում են, թե Աստված մեկն է: Աստվածները շա՜տ-շատ են, նրանց կալկուլյատորով էլ չես հաշվի: Ա՛յ Արարիչը մեկն է: Սա իմ ընկեր Ռաֆիկ Բարոյանի տեսակետն է, և ես դրա հետ լիովին համաձայն եմ: Որքան շատ եմ կարդում-ուսումնասիրում, այնքան ավելի եմ համոզվում դրանում: Մենք, ի տարբերություն մնացած բոլոր ազգերի, ունենք անհատական գիտակցություն, ոչ թե կոլեկտիվ` մյուսների նման: Եվ անհատական գիտակցություն ունեցող ամեն հայ իրեն աստված ու թագավոր է համարում: ՈՒստի և մեր իրականությունն էսպիսին պիտի լինի, ուրիշ ձև չկա: Որ օրը դառնանք մյուսների պես օրենք հարգող, օրենքին ենթարկվող, մեզ շատ հեշտությամբ կհաշվարկեն ու կճարեն մեր դեմ կիրառելի «հակաթույնը»:
-Ըստ Ձեզ` հայի դեմ «հակաթույնը» մինչ օրս գտնված չէ՞: Ասել կուզի, մենք պաշտպանվա՞ծ ենք համաշխարհային պրոցեսների` գլոբալիզացիայի, համահարթեցումների ազդեցության վտանգից:
-Իհարկե, պաշտպանված ենք: Հնարավորինս պաշտպանված ենք: Մենք էլ ենք այս երկրագնդում ապրում, ինչ-ինչ ներգործությունների ենթարկվում, բայց էն, ինչ վախեցնում է ուրիշ ժողովուրդներին` եվրոպացիներին, ամերիկացիներին, նույնիսկ մեզ նման հին արևելքցիներին, մեզ համար էնքան էլ սարսափելի չէ: Մենք շատ փորձությունների միջով ենք անցել` դեռևս հազարամյակներ առաջ, ու ենթագիտակցաբար գիտենք` որ պահին ինչ անել: Էսքան աղմկում են, թե 2012 թիվն է մոտենում, գալիս է Նիբիրու մոլորակը… Ես գիտեմ, որ մենք էդ մոլորակի ոչ թե մեկ, այլ երկու գալուստից էլ առաջ արդեն կայինք, գիտեինք դրա մասին, և այնուամենայնիվ, կարողացել ենք ողջ մնալ` ի տարբերություն շա՜տ շատերի:
-Փաստորեն, նաև 2012-ի համաշխարհային աղե՞տը մեզ չի սպառնում, ըստ Ձեզ:
-Չի կարող չսպառնալ: Եվ դա չի նշանակում, թե աշխարհի վերջն է լինելու: Աշխարհը, մարդկությունը վերջ չունեն: Կարող է լինել ծանր, դժվար, բայց ես անձամբ հայերի համար ապահով եմ:
«ԵՍ ԱԶԳԱՅՆԱՄՈԼ ԵՄ ՈՒ ՇԱՏ ԲԱՆԵՐ ԻՄ «ԶԱՆԳԱԿԱՏՆԻՑ» ԵՄ ՏԵՍՆՈՒՄ»
-Ալբերտո Մորավիան ասում է. «Մարդկանց կրթություն տալը բավական չէ, անհրաժեշտ է նաև նրանց սովորեցնել օգտվել այդ կրթությունից»: Մեր հասարակության համար այս խնդիրը լուծվա՞ծ է:
-Ես ազգայնամոլ եմ ու շատ բաներ իմ «զանգակատնից» եմ տեսնում: Եթե խոսքը մարդկանց մասին է, իհարկե, այդ խնդիրը լուծված է: Հարցն այն է, թե ում ենք համարում մարդ` բանական արարած… ՈՒրիշ բան, որ Թուրքիայում էսօր կան բանական արարածներ, որոնք գիտակցություն ունեն, հասկանում են ինչն ինչոց է: Նրանք, որպես կանոն, թուրքեր չեն, կամ էն թուրքերն են, որոնք գոյացել են բազմաթիվ խառնուրդների արդյունքում, ու մարդանման ինչ-որ բան դուրս է եկել նրանցից: Ինչ վերաբերում է կրթությանը, ապա էսօրվա հասկացությունը կրթության մասին, էդ համակարգիչները, ինտերնետը, ինչ-որ տեղ, ըստ իս, սատանայություն են: Դրա դեմ միակ միջոցը ինքնավերահսկողությունն է: Պիտի կարողանաս էդ ամենից չափավոր օգտվել: Մասսայական պրոպագանդայի միջոցներով կրթություն իրականացնելը, օտարալեզու դպրոցներ բացելը, սրանց նման այլ բաները նպատակ ունեն այստեղ սերմանելու արևմտյան բարքերը, համահավասարեցնելու մեզ: Բայց դա ոչ ոք ի զորու չէ անելու, էդքան խելացի չեն: Մեր դեմ փորձում են պայքարել ընդհանուր օրենքներով` առանց հասկանալու, որ անհնար է: Ինչքան էլ իրենց ժողովուրդներից փողերը կտրեն ու է՜շ-էշ բերեն-ծախսեն մեզ վրա, փորձեն մեզ քարոզել արվամոլություն, թմրամոլություն, էս կարգի այլ այլանդակություններ, միևնույն է, ոչինչ չի ստացվի: Մեր ժողովուրդն էդ ամեն ինչի միջով կանցնի, կհաղթահարի ու պատվով դուրս կգա:
-Օրեր առաջ` հունվարի 19-ին, լրացավ Հրանտ Դինքի սպանության 4-րդ տարելիցը: Ի՞նչ զգացողություններ ունեք այս ոճրագործության առնչությամբ:
-Երբ հայերը մտածում են թուրքերի հետ երկխոսության մասին, ես ողնաշարով զգում եմ, որ թուրքի հետ չի կարող լինել որևէ երկխոսություն: Հասկացանք, ընդունված ձև է, դիպլոմատիա է, մեզնից դուրս աշխարհ կա, Արևմուտք կա, որ ապուշորեն պաշտպանում է թուրքերի շահերը: Մենք պիտի հաշվի նստենք էս ամենի հետ: Բայց միամտորեն հավատալ, որ թուրքը երբևէ կփոխվի, միայն հայը կարող է` իր մեծահոգությունից, մարդասիրությունից ելնելով: Հրանտ Դինքն ինքն էլ փորձում էր երկխոսության գնալ թուրքերի հետ, երկու ժողովուրդներին հաշտեցնել: Բայց ի՞նչ արեցին նրան: Սպանեցին: Թուրքից ուրիշ բան կարելի՞ է սպասել: Դրանք ստեղծված են մեզ, մեզ նմաններին բնաջնջելու համար: Ի՞նչ է նշանակում թուրք. շատ թրեր: Մենք էս ամենը պիտի հասկանանք ու գիտակցենք, որ չպետք է երբեք թուրքին վստահել: Հա՜, ստիպված ենք որոշ հարաբերություններ ունենալ, պիտի ունենանք: Բայց եթե իմ անձնական կարծիքը հարցնեք, երբեք չեմ ցանկանա, որ բացվի սահմանը, որ Հայաստանը դառնա զբոսաշրջության երկիր: Հասկացանք` զբոսաշրջությունը գումարներ է բերում: Բայց բնավ չէի ցանկանա, որ արևմտյան ազատ բարքերը նաև մեզանում կայանան: Ես, Ամերիկայում ապրելով, տեսա, որ այնտեղ երկակի քաղաքականություն է տարվում: Երբեք ամերիկյան հեռուստատեսությամբ չես տեսնի բռնության տեսարաններ, կնոջ մերկ կուրծք: Բայց մեզ նման, իրենց կարծիքով` երրորդ կարգի երկրների համար, նկարում ու ցուցադրում են էդ տեսակի ֆիլմեր: Սրանք ամենապարզունակ օրինակներն են:
-Մեր նախագահի ելույթը Հունաստան կատարած այցի ընթացքում, մասնավորապես` Թուրքիայի` տարածաշրջանում գերիշխանության հասնելու նկրտումներին վերաբերող դիտարկումները կարո՞ղ են նախազգուշական ազդակ դառնալ թուրքամետ գերտերությունների համար:
-Մի բանում վստահ եմ` Սերժ Սարգսյանը խելացի մարդ է ու հայրենասեր: Եվ ոչ ոք դրսից չի կարող նրան ստիպել անտեսելու մեր ազգի շահերը, անելու հայտարարություն, որը կշռադատված ու հիմնավորապես մտածված չէ: Ես համոզված եմ, որ նա` որպես հայ մարդ, կցանկանար ասել ավելին, խոսել ավելի կտրուկ, բայց քանի որ դիվանագետ է, դա նրան թույլատրված չէ: ՈՒ այդ իմաստով նրա վիճակի մեջ մտնում եմ: Ինչ էլ կարողացավ ասել, բավական էր` որոշակիորեն հասկացնելու, որ Հայաստանը պատրաստ է իր դեմ ագրեսիա կիրառողներին տալու այնպիսի հակահարված, որ ագրեսորների համար հետևանքները լինեն շա՜տ-շատ ծանր: Ինչ վերաբերում է այն բանին, որ Թուրքիայի վարած քաղաքականությունը կոչեց շանտաժի քաղաքականություն, դա բավական դառը խոսք էր, բայց շատ տեղին:
-Թշնամուն դիմակայելու համար առավելապես ո՞ր գործոնին պետք է ապավինել` ֆիզիկականի՞ն, թե՞ հոգեբանականին: Մենք առավել շատ որի՞ն ենք տիրապետում:
-Կուզեի մտածել, որ տիրապետում ենք հոգեբանականին: Բայց և ունենք էն տեսակ բանակ, որ մեր հոգեբանական ուժն իր թիկունքում ունի ֆիզիկական հենարան: Մենք ունենք էն կարգի սպառազինություն, որ կարող ենք Թուրքիա ու Ադրբեջան հողին հավասարեցնել և ունենալ ծովից ծով Հայաստան: Իհարկե, դրանք այսօրյա խնդիրներ չեն: Բայց կարծում եմ, որ եթե բանը հասավ դրան, էս անգամ հայերին կանգնեցնելը դժվար կլինի, և ճիշտը դա է: Ճիշտ կլինի` թշնամուն էն տեսակ դաս տանք, որ շատ երկար ժամանակ «վերքերը լիզի» և հասկանա, որ արդեն ջլատված է:
-Չե՞ք մտածում, որ Ձեր խոսքը ևս մեկ առիթ կտա մեր թշնամիներին` Հայաստանն ագրեսիայի մեջ մեղադրելու:
-Եթե իմ անձնական կարծիքը Հայաստան պիտի բնորոշի, թող էդպես լինի: Ես իմ հայրենիքում եմ ու ինձ թույլ եմ տալիս բարձրաձայնելու սուբյեկտիվ կարծիքս: Եթե ինքս որոշողը լինեի, բոլոր նրանց, ովքեր ուզում են Հայաստանի վրա մատ թափ տալ, ուղղակի մայր կհայհոյեի էնպես, որ նրանք ափերից դուրս գային ու ցույց տային իրենց իսկական դեմքը: Բայց, ցավոք, քաղաքականության մեջ էդ ձևերն ընդունված չեն:
«ՀԵՌՈՒՍՏԱՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ՄԻԱՅՆ ԴՐԱՄ ՎԱՍՏԱԿԵԼՈՒ ՄԻՋՈՑ ՉԷ»
-Վերադառնանք երևանյան իրականությանը. ի՞նչ կարծիքի եք այս տարի «Մանկական Եվրատեսիլ» միջազգային մրցույթը մեր մայրաքաղաքում անցկացնելու վերաբերյալ:
-Որպես երաժիշտ` միշտ էլ ուրախ կլինեմ, եթե մեր քաղաքում շատ լինեն երաժշտական միջոցառումները: Բայց «Եվրատեսիլն» ինձ ուրախացնում է այնքան, որքան ուրախացնում է մեր ժողովրդին, որքան դրանից իր քունը կորցնում է ադրբեջանցին: Ինձ համար սրանք կարևոր բաներ են: Բայց որպես մրցույթ` «Եվրատեսիլը» երրորդ կարգի մի բան է:
-Ի՞նչ ակնկալիք պիտի ունենա հեռուստադիտողը «Հ2» հեռուստաալիքով սպասվող Ձեր նոր` «Թեթևsolid» հաղորդաշարից:
-Հեռուստատեսությունը և՛ ասելիքը տեղ հասցնելու, և՛ ապրուստի, և՛ իմ խենթությունները մարդամեջ հանելու միջոց է: Ես սիրում եմ երբեմն էքսցենտրիկ բաներ անել. եթերը տալիս է այդ հնարավորությունը: Ցավոք, այն շատերի համար դարձել է միայն բիզնես, սակայն նաև արվեստ է: Ես Ամերիկայում նայում էի 99 ալիք: Կային ալիքներ, որոնք ընկած չէին միայն զվարճանքի հետևից, կոչված էին ամերիկացուն պահելու ամերիկացի: Մենք էլ պիտի էդպես վարվենք: Ես շատ կցանկանայի դիմել մեր հեռուստադիտողներին և հորդորել, որ ախմախ, գավառական հեռուստաընկերությունների ցուցադրած սերիալները, երաժշտական հաղորդումները նայելու և հայհոյելու փոխարեն ուղղակի անջատեն հեռուստացույցը կամ փոխեն ալիքը: Որովհետև եթե նայում ու նյարդեր են քայքայում, միևնույն է, նպաստում են այդ ալիքների վարկանիշի բարձրացմանը: Վարկանիշ հաշվողները չեն հետաքրքրվում, թե քանիսն են տվյալ ալիքը սիրով նայում, քանիսը` հայհոյելով: ՈՒղղակի չպետք է նայել այդ ալիքը, և վերջ: Իսկ ինչ վերաբերում է իմ հաղորդաշարին, այն ուղղված կլինի տղամարդկանց: Կփորձենք հիշեցնել, թե ինչ է նշանակում տղամարդ` մեր պատկերացումների շրջանակում:
Զրույցը վարեց Կարինե ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆԸ

Մեկնաբանություններ