Այդ մեկ կադրը հայ լուսանկարչին դարձրեց համաշխարհային ճանաչում ունեցող արվեստագետ

Երբ 1941 թվականին կանադական խորհրդարանի շենքում հայ լուսանկարիչ Յուսուֆ Քարշը պատրաստվում էր լուսանկարել Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Ուինսթոն Չերչիլին, դժվար թե պատկերացներ, որ ընդամենը մի քանի վայրկյան անց ստեղծելու է 20-րդ դարի ամենահայտնի լուսանկարներից մեկը։ Չերչիլը դժգոհ էր, չէր ցանկանում համագործակցել, իսկ լուսանկարիչը համարձակ քայլի դիմեց․ նա վարչապետի բերանից վերցրեց սիգարը։ Չերչիլի դեմքին հայտնված զայրույթը, խոժոռ հայացքն ու վճռականությունը հենց այն էին, ինչ փնտրում էր Քարշը։ Արդյունքում ստացվեց մի լուսանկար, որը դարձավ ոչ միայն քաղաքական գործչի դիմանկարը, այլև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին բրիտանական դիմադրության խորհրդանիշը։ Այդ մեկ կադրը փոխեց նաև հայ լուսանկարչի կյանքը՝ նրան դարձնելով համաշխարհային ճանաչում ունեցող արվեստագետ։

Բայց Յուսուֆ Քարշի պատմությունը սկսվել էր բոլորովին այլ պայմաններում։ Նա ծնվել էր 1908 թվականի դեկտեմբերի 23-ին՝ Օսմանյան կայսրության Մարդին քաղաքում, հայկական ընտանիքում։ Նրա մանկությունն անցել էր Հայոց ցեղասպանության նախօրեին և դրա սարսափների միջով։ Ընտանիքը ստիպված էր հեռանալ հայրենիքից և ապաստան գտնել Սիրիայում։ 1924 թվականին պատանի Յուսուֆին ուղարկեցին Կանադա՝ ապրելու մորեղբոր՝ լուսանկարիչ Ջորջ Նակաշի մոտ։ Նա ընդամենը 15 տարեկան էր, օտար երկրում, նոր լեզվով ու նոր իրականության մեջ։ Սկզբում Քարշը նույնիսկ ցանկանում էր բժիշկ դառնալ, սակայն լուսանկարչությունն աստիճանաբար դարձավ նրա կյանքի գլխավոր գործը։ Մորեղբոր օգնությամբ նա մեկնում է Բոստոն և աշակերտում ժամանակի հայտնի լուսանկարիչ Ջոն Գարոյին, որը նույնպես հայազգի էր։ Հենց այնտեղ էլ երիտասարդ Քարշը սովորում է լույսի, ստվերի և մարդկային դեմքի հետ աշխատելու արվեստը։

1932 թվականին Քարշը սեփական լուսանկարչական ստուդիան է բացում Կանադայի մայրաքաղաք Օտտավայում։ Սկզբնական շրջանում նա լուսանկարում էր տարբեր մարդկանց՝ սովորական քաղաքացիներից մինչև պետական պաշտոնյաներ։ Աստիճանաբար նրա աշխատանքները գրավում են Կանադայի քաղաքական և մշակութային շրջանակների ուշադրությունը։ Սակայն Քարշը պարզապես մարդկանց գեղեցիկ լուսանկարելու նպատակ չուներ։ Նա փորձում էր բացահայտել այն, ինչ սովորաբար թաքնված է մարդու արտաքինի հետևում՝ բնավորությունը, ներքին պայքարը, ուժը, վախերը և երբեմն նաև խոցելիությունը։ Նրա համար կարևոր էին ոչ միայն դեմքը, այլև ձեռքերի դիրքը, հայացքը, մարմնի կեցվածքն ու լուսավորությունը։ Քարշը կարծում էր, որ յուրաքանչյուր մարդու մեջ կա մի առանձնահատուկ պահ, երբ նրա իրական էությունը բացահայտվում է, և լուսանկարչի խնդիրն է որսալ հենց այդ վայրկյանը։

Չերչիլի լուսանկարից հետո Քարշի ստուդիայի դռները բացվեցին աշխարհի ամենաազդեցիկ մարդկանց առաջ։ Նրա օբյեկտիվի առաջ կանգնեցին Ալբերտ Էյնշտեյնը, Պաբլո Պիկասոն, Էռնեստ Հեմինգուեյը, Եղիսաբեթ Երկրորդ թագուհին, Ջոն Քենեդին, Նելսոն Մանդելան, Մայր Թերեզան, Էնդի Ուորհոլը և տասնյակ այլ նշանավոր մարդիկ։ Բայց հետաքրքիրն այն էր, որ Քարշը բոլորին նույն կերպ չէր լուսանկարում։ Նա փորձում էր գտնել յուրաքանչյուրի առանձնահատկությունը։ Էյնշտեյնի դեպքում՝ գիտնականի մտքի խորությունը, Հեմինգուեյի դեպքում՝ կոշտությունն ու կյանքի փորձությունը, Պիկասոյի դեպքում՝ ստեղծագործական անհանգիստ ոգին։ Նա մանրակրկիտ պատրաստվում էր յուրաքանչյուր հանդիպմանը, ուսումնասիրում իր հերոսների կյանքն ու գործունեությունը, մտածում լուսավորության և կադրի կառուցվածքի մասին։ Նրա լուսանկարներում մարդիկ հաճախ թվում են միաժամանակ հզոր և մարդկային։

Քարշի աշխատանքի գաղտնիքներից մեկը լույսի և ստվերի վարպետորեն օգտագործումն էր։ Նա հաճախ ընտրում էր մուգ ֆոն, դեմքի վրա կենտրոնացնում էր լուսավորությունը և հատուկ ուշադրություն դարձնում ձեռքերին։ Այդպես լուսանկարը դառնում էր ոչ թե պարզապես արտաքին տեսքի արձանագրություն, այլ փոքրիկ պատմություն մարդու մասին։ Նա կարողանում էր լուսանկարել անգամ ամենահայտնի մարդկանց այնպես, կարծես այդ կադրում աշխարհը մի պահ կանգ էր առել, և մարդը մնում էր մենակ իր մտքերի հետ։ Հատկանշական է, որ Քարշը լուսանկարում էր ոչ միայն նախագահների, թագավորների ու համաշխարհային աստղերի, այլև սովորական աշխատավորների, արհեստավորների ու տարբեր մասնագիտությունների ներկայացուցիչների։ Նրա համար մարդկային արժեքը միայն պաշտոնով կամ համբավով չէր որոշվում։

Տասնամյակների ընթացքում Քարշը ստեղծեց հսկայական լուսանկարչական ժառանգություն։ Նրա աշխատանքների արխիվում պահպանվել են ավելի քան 15 հազար լուսանկարչական նստաշրջանների արդյունքներ։ 1980-ականների վերջին նա իր ստեղծագործական ժառանգությունը փոխանցեց Կանադայի ազգային արխիվին, որպեսզի այն պահպանվի նաև ապագա սերունդների համար։ 1992 թվականին՝ շուրջ վեց տասնամյակ տևած կարիերայից հետո, փակվեց նրա հայտնի ստուդիան։ Յուսուֆ Քարշը մահացավ 2002 թվականի հուլիսի 13-ին՝ 93 տարեկանում, սակայն նրա լուսանկարները շարունակեցին ապրել աշխարհի թանգարաններում, գրքերում և պատմության էջերում։ Նրա անունը հայտնվեց 20-րդ դարի ամենաազդեցիկ մարդկանց ցանկերում, ընդ որում՝ նա այդ ցանկում ընդգրկված միակ լուսանկարիչն էր։

Յուսուֆ Քարշի պատմությունն առանձնահատուկ է նաև հայկական տեսանկյունից։ Ցեղասպանությունը վերապրած մի պատանի, որը հայրենիքից հեռացավ գրեթե առանց ոչնչի, կարողացավ իր տաղանդի, աշխատասիրության և մարդկային բնավորությունը հասկանալու բացառիկ ունակության շնորհիվ դառնալ համաշխարհային մշակույթի պատմության մաս։ Նա աշխարհին ներկայացրեց տասնյակ մեծությունների դեմքերը, բայց միաժամանակ ինքն էլ դարձավ պատմական դեմք։ Եվ թերևս Քարշի ամենամեծ ձեռքբերումն այն էր, որ նա կարողացավ ապացուցել՝ երբեմն մեկ լուսանկարը կարող է պատմել մարդու մասին ավելին, քան հարյուրավոր էջերը։

Ակնարկ Հայեր

Մեկնաբանություններ