Գտնում են այնտեղ, որտեղ կորցնում են

Ընթերցողի սեղանին է ռեժիսոր ԺԻՐԱՅՐ ԱՂԱՎԵԼՅԱՆԻ «Երեք հասակ» գիրք-ալբոմը: Այն նվիրված է ռեժիսորի ծնողներին և պատմում է մեզ արվեստագետի ընտանիքի և ստեղծագործական կյանքի պատմությունը: Պատահական չէ, որ գրքի խմբագիրը և խորհրդատուն Մարինե Հովյանն է, մարդ, որը երկար տարիներ այդ ընտանիքի բարեկամն է, և նրա խորհրդով ու միջամտությամբ է, որ ընտանեկան սովորական պատմություններն ու իրադարձությունները մեզ ներկայանում են այնքան խորությամբ, հարազատորեն ու պարզ: Ասենք, որ այսօր հայ ընթերցողն ունի մի գեղեցիկ հրատարակություն: Այն, իմ կարծիքով, գեղարվեստավավերագրական վիպակ է, որը գեղարվեստական ինքնակենսագրության շարադրանքում ներկայացնում է արվեստագետի անհատականությունը: Յուրաքանչյուր ստեղծագործողի, արվեստագետի և, ընդհանրապես, մարդու կյանքում զավեշտալի, հետաքրքիր և հիշարժան դեպքեր, պատահականություններ, զուգադիպություններ, դիպվածներ շատ են լինում, որոնք ժամանակակիցները, վկայագիրները փոխանցում են հետագա սերունդներին` հնարավորություն տալով ամբողջական պատկերացում կազմելու նրանց առօրյայի, կենցաղի ու ստեղծագործության հետ կապված ուշագրավ դրվագների մասին: Արվեստագետի կյանքում էլ այդպիսի դիպվածներ շատ են եղել: Եվ լավ է, որ գրքում չեն անտեսվել օրինաչափություններից դուրս այդ պատմությունները:
Խմբագրի խոսքում Աղավելյանի նկարները ներկայացվում են որպես մեր հիվանդ հոգիներն ու սրտերը ապաքինող սպեղանիներ: Ես ավելին կասեմ. գիրքն իր ամբողջության մեջ, խոսքն ու նկարները միասին հզոր հարված են ցավին: Երբ ձեռքդ ես վերցնում գիրքը, զգում ես՝ ուր որ է անսովոր բան է կատարվելու, որ հիմա-հիմա հանդիպելու ես ինչ-որ խորհրդավոր բանի, ինչ-որ թաքուն մի «դող» է անցնում գիտակցությանդ միջով, ու իրականություն է դառնում հրաշքը. էջ առ էջ բացվում է արվեստագետի անհատականությունը, իսկ աշխատանքները, որոնք առանձնանում են ալբոմում, դրա լուռ վկաներն են: Խոսքը, բառն ու գույնը գրքում երկնային դաշնության մեջ են, խաղաղ ու անխռով` ձեռք ձեռքի տանում են քեզ մարդկային հոգու և գիտակցության, ընկալումների և հույզերի արահետներով: Գրքում հետաքրքիր ձևով են ներկայացված արվեստագետի աֆորիզմներն ու բանաստեղծությունները: Նախ, գիրք-ալբոմը ձևավորված է Աղավելյանի նկարներով, և յուրաքանչյուր գլխի վերնագիրն ընտրված է հեղինակի աֆորիզմներից: Աֆորիզմները, որոնք «Մտքի մանրանկարներ» են վերնագրված, մեկընդմեջ ներկայանում են տեքստում, բայց նաև ինքնատիպորեն, խմբագրի յուրահատուկ մտահղացմամբ, առանձնացված են: Գրքում խմբագիրը զետեղել է նաև իր իսկ նախաձեռնությամբ կազմած օրացույցը, որն իր տեսակի մեջ եզակի է այն առումով, որ ընդգրկում է արվեստագետի ոչ միայն նկարները, այլև բանաստեղծություններից հատվածներ, որոնք առավել բնորոշում են նկարները: Այս ձևով ընթերցողը ծանոթանում է հեղինակի բանաստեղծություններին ևս: Ի դեպ, սա այն միակ դեպքն է, որտեղ Ժիրայր Աղավելյանի նկարները վերնագրված են: Օրացույցը գրքում նույնպես մի յուրօրինակ միջոց է` նկարչի աշխատանքներն ավելի լավ ընկալելու, մարդկանց և աշխարհին ուղղված նրա ասելիքը ճիշտ գնահատելու համար: Ինչ վերաբերում է գրքի վերնագրին և կառուցվածքին` ապա կուզեի նշել, որ վերնագիրը փայլուն արտացոլում է գրքի բովանդակությունը և գայթակղիչ ճամփորդություն խոստանում գրքի էջերով: Բացի այն, որ գիրքը վերնագրված է «Երեք հասակ», կա նաև մի բացահայտող շարունակություն` հենց կազմի վրա, այն է` «Մանկան նման անկեղծ... Պատանու նման երազուն... Ծերունու նման իմաստուն...», որն էլ, իրավամբ, բնութագրում է նկարչին որպես մարդու և արվեստագետի:
Խմբագրի նախաբանն արդեն ընթերցողին նախապատրաստում է մի սրտառուչ ուսումնասիրության դեպի արվեստագետի աշխարհ, մի աշխարհ, որի յուրաքանչյուր մանրամասնի գիտակ է խմբագիրը, և որն այնքան բնական, պարզ ու մտերմիկ, առանց առանձնահատուկ ջանքերի ու «զարդարանքների» ներկայացված է գրքում հետևյալ ենթավերնագրերի ներքո. «Բումերանգ», «Ի՞նչ է ֆոտոռեժիսուրան», «Ալբոմ», «Կարծիքներ անհատական ցուցահանդեսների և համացանցում ներկայացված ալբոմների վերաբերյալ», «Հոգու պատառիկներ», «Կարծիքներ սլայդ ֆիլմերի վերաբերյալ», «Հրապարակումներ», «Զրույցներ գեղեցիկ հոգու և մարդկային փոխհարաբերությունների մասին» և այլն:
Հեղինակի ինքնակենսագրական շարադրանքը վերնագրված է «Բումերանգ», և ամբողջ գրքում կարմիր թելի պես անցնում է բումերանգի գաղափարը, մի առարկայի, որը նետելուն պես պետք է ակնկալես դրա սլացիկ վերադարձը: Սա նույնպես մատուցման հետաքրքիր ոճ է: Թե՛ կարծիքներն անհատական ցուցահանդեսների և սլայդ ֆիլմերի մասին, թե՛ հրապարակումներն այնքան տեղին ու զուսպ են ընտրված և այնքան համակողմանիորեն են ներկայացնում նկարչին: Յուրաքանչյուր մասնիկ, յուրաքանչյուր թվացյալ մանրուք մտածված է:

Հիմա ուզում եմ խոսել, իմ կարծիքով, ամենակարևորի մասին: Երբ ծանոթանում ենք ստեղծագործող անհատի կյանքին ու գործերին, ամեն մեկս յուրովի ընկալում ու, մեզնից անկախ, սկսում ենք մեկնաբանել նկարները, ինչ-ինչ պատմություններ ենք հիշում, հորինում կամ նմանեցնում մեր կյանքի ուրախ ու տխուր, ավելի շատ` մենավոր օրերին, տեսնում ենք պատառիկներ մեր օրերից, որոնք հաճախ անտեսանելի են անզեն աչքով, բայց ծանոթ զգացողություններ են արթնացնում: Հոգու պատառիկները` նրա արվեստի երկրպագուների ստեղծագործությունները, գուցե թե ամենաթանկն են նկարչի համար: Բայց այստեղ ոչ այնքան ստեղծագործությունների խորության մասին եմ ուզում խոսել, որքան խմբագրի մտահղացման, այն մասին, որ կարելի է ոչ միայն պատմություններ ստեղծել, այլև այդ պատմություններն իրենց համապատասխան նկարներով զետեղել գրքում: Գրքի այս ենթաբաժինը, որը «Հոգու պատառիկներ» է կոչվում, շահեկանորեն առանձնացնում է այս գիրքը մյուսներից: Կուզեի մատնանշել, որ ժամանակագրության առումով ևս հետաքրքիր լուծումներ կան գրքում: Խոսվում է մանկության տարիների մասին, հետո զուգահեռաբար պատմվում է, ասենք պատանության կամ հասուն տարիների նույնանուն հիշողությունների մասին: Օրինակ` կարապների պատմությունը: Առաջին անգամ կարապների մասին հիշատակվում է բանակային պատմության մեջ, ապա` արդեն Ամերիկայում ապրած տարիների մասին գրելիս, հետո նորից հիշատակվում են կարապները, մի դեպքում` ներկայացման մեջ, մյուս դեպքում` արդեն նկարչի աշխատանքի ազդեցությամբ գրված «Կարապի արցունքները» իրապատումում: Կամ դատողությունները` վազքի ուժի վերաբերյալ: Այս մասին խոսվում է բանակային կյանքի մասին գրելիս, ապա անցում է կատարվում գրեթե 30 տարի անց հայրենիքից դուրս կարևորված վազքի ուժին: Սրանք գուցե մանրուքներ են, բայց, իմ կարծիքով, գեղարվեստական ինքնատիպ հնարանքներ են, որից գիրքը շատ է շահել: Ընթերցողը չի ուզում աչքը կտրել գրքից: Մերթ կենսագրական պատմություններն է կարդում, մերթ աչքը սահեցնում է նկարների վրայով, մերթ ցանկություն է առաջանում կարծիքներին ծանոթանալու: Գիրքը, պատկերավոր ասած, բաց չի թողնում ընթերցողի ձեռքը մինչև վերջին էջը շրջելը, իր պարզ, բայց միևնույն ժամանակ հյութալի լեզվով գերում է ընթերցողի հոգին` դառնալով նրա մտերիմ բարեկամը: Շատ լավ է, որ գրքում տեղ են գտել նաև գեղեցիկ հոգու և մարդկային փոխհարաբերությունների վերաբերյալ զրույցները, որոնք բացահայտում են մարդ-արվեստագետի անհատականությունը` հոգեբանական և մարդկային փոխհարաբերությունների տեսանկյունից: Շատ մեծ հետաքրքրությամբ և կլանված ես կարդում գիրքը. քեզնից անկախ սկսում ես մտորել ապրելու, կյանքի գլխավոր արժեքների, վերադարձի ու, առհասարակ, մարդու մասին: Վերադառնալու գաղափարը մեր մեջ ապրում է ծննդյան օրվանից: Նրանք, ովքեր թողնում են հարազատ տունը, հողը, հայրենիքը և հեռանում են, նրանց համար ավելի դյուրին է: Նրանք վերադառնում են այնտեղ, որտեղից գնացել են: Բայց դա, ես կասեի, խաբուսիկ դյուրինություն է: Խաբուսիկ է, որովհետև այդ մարդիկ մտածում են, որ երբ վերադառնան, ամեն բան կտեսնեն այնպես, ինչպես թողել են: Սա այն պատճառով, որ նրանց հիշողության մեջ ամեն բան մեխվում-մնում է այն տեսքով, ինչպես եղել է: Բայց ավա՜ղ.... Այդպես չի լինում: Չի լինում, որովհետև այնտեղից, որտեղից հեռանում են, այդ վայրերում շարունակում են ապրել ուրիշ մարդիկ, մարդիկ, որոնք նույնպես հիշողություն ունեն, և, ի տարբերություն գնացածների, նրանց հիշողությունը կանգ չի առել, չի մեխվել-մնացել դեղին սաթի մեջ քարացած այն անկենդան բզեզի պես... Իրենց հայրենի օրրանը հանգամանքների բերումով լքած մարդիկ չեն կարողանում հաշտվել այն իրողության հետ, որ այն, ինչ թողել են տարիներ առաջ և հույս ունեն գտնելու` վերադառնալով, այդպես էլ չեն գտնում, չեն կարողանում հաշտվել իրականության հետ, այսինքն` չեն հաշտվում իրենք իրենց հետ... Բայց այս դեպքում վերոնշյալ հանգամանքը բոլորովին չի խանգարել, որ գրքի հեղինակն ու խմբագիր-խորհրդատուն ստեղծեն այս լուսավոր գիրք-հիշողությունը կյանքի, վերադարձի խորհրդի ու արարման մասին: Երևի այսպես են գրվում կյանքի գլխավոր գրքերը: Երբ տարածությունն ու ժամանակը մեզ բերում-հասցնում են մի հանգրվանի, որտեղ ամեն ինչ ավելի քան հարազատ է, գրեթե սրբության աստիճանի. անփոփոխ ու քաղցր: Տուն է այդ հանգրվանի անունը: ՈՒ այդ տունը մեզնից յուրաքանչյուրը կրում է իր մեջ: Յուրաքանչյուրը` իր տունը: Ռեժիսոր-նկարիչը նույնպես պետք է վերադառնար, վերադառնար ի՛ր տուն: ՈՒ վերադարձավ, քանի որ հասկացավ՝ գտնում են այնտեղ, որտեղ կորցնում են: Վերադարձավ ու գտավ իրեն: Վերադարձավ, ու ծնվեց մի հրաշալի գիրք` «Երեք հասակ» վերնագրով: Երևի պետք է ապրել հեռվում, որպեսզի հիշողություններդ հեռավոր մանկությանդ համն ու հոտն ունենան ու չմոռացված սիրուդ գույնը, լցվեն ոչ հեռու անցյալի հարազատ ձայների ելևէջներով ու իմաստավորվեն մարդկային պարզ ու փոքրիկ ուրախություններով: Այո, հենց այսպես են գրվում այս կյանքի գլխավոր գրքերը:
Գրքի ձևավորմանը առանձնակի և հիմնական հմայք են հաղորդում նկարչի աշխատանքները, բայց ճշմարտության դեմ չմեղանչելու համար ասենք, որ սիրով ու պատասխանատվությամբ է աշխատել նաև գիրքը ձևավորողը: Բարձր է նաև տպագրության որակը: Գրեթե բոլոր նկարներում պահպանվել են հեղինակի գույները: Գիրքն արդիական և արժեքավոր է նաև նրանով, որ որպես ներդիր ներկայացված են Ժիրայր Աղավելյանի ոչ միայն նկարները, այլև տեսաֆիլմերի սկավառակը: «Երեք հասակ» գրքի առավելությունը, իմ կարծիքով, այն է, որ գրքի հետ ծանոթանալուց հետո անհագ ցանկություն է առաջանում ունենալ այն: Կա՞ սրանից ավելի բարձր գնահատական: Իհարկե` չկա՛:

Լիլիթ ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ
Գրականագետ

Մեկնաբանություններ