Լոռին չմոռացավ իր Անդրանիկ Զորավարին
02.09.2026 | 13:32
Վանաձորում շուքով նշվեց Զորավար Անդրանիկ Օզանյանի մահվան 99-րդ տարելիցը
«Նա հայկական Ռոբին Հուդն է, Գարիբալդին և Վաշինգտոնը՝ միասին վերցրած»։ Ամերիկացի ճանապարհորդ, գրող, հրապարակախոս Մելվիլ Չետերսի գնահատականը ամենատպավորիչ բնորոշումներից մեկն է, որ երբևէ տրվել է Զորավար Անդրանիկ Օզանյանին։
Բայց այդ խոսքերի իմաստը հասկանալու համար երբեմն բավական է կանգնել Վանաձորի Զորավար Անդրանիկ փողոցի սկզբնամասում՝ նրա բրոնզաձույլ հուշակոթողի առջև, և տեսնել մարդկանց, որոնք տասնամյակներ անց էլ հավաքվում են ոչ միայն պատմական դեմքի անունը հիշելու, այլև նրա կերպարի մեջ իրենց ազգային հիշողությունը վերագտնելու համար։
Օգոստոսի 31-ին այստեղ մարդաշատ էր։ Լոռեցիները հավաքվել էին նշելու հայ ժողովրդի մեծանուն զավակ, Մեծն Հայդուկապետ, Զորավար Անդրանիկ Օզանյանի մահվան 99-րդ տարելիցը և խոնարհվելու նրա հիշատակի առաջ։ Սա հերթական պաշտոնական միջոցառումը չէր։ Մարդիկ եկել էին իրենց կամքով, իրենց հիշողությամբ, իրենց վերաբերմունքով։ Եվ գուցե հենց այդ պատճառով էլ այդ օրը Վանաձորում մի պարզ, բայց կարևոր բան ավելի ակնհայտ էր դառնում՝ Լոռին չի մոռացել Անդրանիկին։ ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, պատմական գիտությունների թեկնածու Արմեն Կարապետյանը, ով Լոռիում առաջին անգամ էր մասնակցում նման միջոցառման, ինձ խոստովանեց, որ զարմացած է՝ տեսնելով, թե Վանաձորում ինչպիսի կազմակերպվածությամբ, սիրով ու նվիրվածությամբ են հիշում Զորավարին։ Նրա համար հատկապես ուշագրավ էր դպրոցականների ներկայությունը։ Նրա խոսքում կար նաև ցավոտ համեմատություն։ Անդրանիկի աճյունն այսօր հանգչում է Եռաբլուրում, սակայն մայրաքաղաքում նման համախմբված հիշատակի միջոցառումներն այլևս հաճախակի չեն։ Իսկ Լոռին շարունակում է իր ավանդույթը։
Միջոցառումը Գուգարաց թեմի առաջնորդ Գերաշնորհ Տեր Հովնան եպիսկոպոս Հակոբյանը բացեց օրհնության խոսքով։ Նա հիշեց Անդրանիկի կյանքի ու գործունեության մի շարք դրվագներ՝ ընդգծելով նրա բացառիկ տեղը հայ ժողովրդի հայդուկային շարժման պատմության մեջ։ Զորավարի անունը, նրա համոզմամբ, պետք է շարունակի հնչել որպես հայ ազատամարտի և ազգային ոգու խորհրդանիշ: Այդ խոսքերի մեջ մի պարզ ճշմարտություն կա. Անդրանիկի կերպարը ժամանակի հետ չի փոքրացել։ Ընդհակառակը՝ պատմության հեռավորությունից նա ավելի ու ավելի է վերածվում խորհրդանիշի։
Վանաձորում Անդրանիկի և ԱՍԱԼԱ-ի հերոս մարտիկներին նվիրված միջոցառումների մշտական մասնակից է բանասիրական գիտությունների թեկնածու, գրող, հրապարակախոս և Անդրանիկագետ Կարո Վարդանյանը։ Այս անգամ ևս նա ներկաներին ներկայացրեց Զորավարի կյանքին ու գործունեությանը վերաբերող հայտնի և ոչ այնքան հայտնի, երբեմն էլ ճակատագրական դրվագներ։ Նա ազգային-ազատագրական պայքարի գործիչ էր, ժողովրդի ինքնապաշտպանության պայքարի առաջնորդ, որի զինվորական հեղինակությունը ծնվել էր ոչ թե պաշտոնական կաբինետներում, այլ մարտի դաշտում՝ Սասունում, Մուշում, Արևմտյան Հայաստանի տարբեր վայրերում՝ ժողովրդի կողքին։ Վտանգի պահին ժողովուրդը նրա մեջ տեսնում էր իրենից մեկին՝ իր կողքին կանգնած մարդուն։ Անդրանիկը միայն մեր հերոսը չէր։ Նրա անունը ճանաչվեց Հայաստանի սահմաններից դուրս։ Անդրանիկի մեծությունը միայն այն չէ, որ նրան ճանաչել են ուրիշները։ Նրա մեծությունը նախևառաջ այն է, որ նրան ճանաչել է իր ժողովուրդը։Եվ ժողովուրդը նրան տվել է մի անուն, որը պաշտոնական որևէ կոչումից բարձր է՝ Զորավար Անդրանիկ։
Այդ օրը ես էլ ելույթ ունեցա։ Խոսքիս գլխավոր միտքն այն էր, որ մենք հավաքվել ենք ոչ միայն հիշելու մի մարդու, որը մահկանացուն կնքեց հայրենիքից հեռու՝ 99 տարի առաջ։ Մենք հավաքվել ենք անմար պահելու մի գաղափար, որի համահավաք անունը դարձավ՝ Անդրանիկ։ Անդրանիկի կյանքի վերջին տարիները ծանր էին։ Նա հեռու էր հայրենիքից, հիվանդ էր, ապրում էր ծանր հոգեբանական վիճակով։ 1920-ականների սկզբից հաստատվել էր ԱՄՆ-ում, իսկ առողջական վիճակի վատացումից հետո բուժվում էր Կալիֆոռնիայի Ռիչարդսոն Սփրինգս առողջարանում՝ կնոջ՝ Նվարդ Քյուրքչյանի հետ։ Այնտեղ էլ՝ 1927 թվականի օգոստոսի 31-ին, նա մահացավ։
Նրա մահվանից հետո սկսվեց մի ճանապարհ, որը խորհրդանշականորեն շարունակեց նրա ամբողջ կյանքի պատմությունը։ Սկզբում նրան հուղարկավորեցին Ֆրեզնոյի «Արարատ» հայկական գերեզմանատանը, հետագայում աճյունը տեղափոխվեց Փարիզ և ամփոփվեց Պեր Լաշեզում, իսկ 2000 թ. Զորավարի աճյունը վերադարձվեց Հայաստան և վերահուղարկավորվեց Եռաբլուրում։ Մարդը մահացավ օտար հողի վրա, բայց ժողովուրդը նրան տուն վերադարձրեց։
Եվ գուցե հենց այստեղ է Անդրանիկի կյանքի ամենախորհրդանշական հանգույցներից մեկը. մարդը կարող է հեռանալ հայրենիքից, կարող է մահանալ հազարավոր կիլոմետրեր հեռու, բայց եթե նրա կյանքը կապված է հայրենիքի հետ, նա մի օր վերադառնում է՝ նաև աճյունով, նաև ժողովրդի հիշողության մեջ։
Անդրանիկի կյանքի վերջին շրջանին վերագրվող ամենահայտնի խոսքերից մեկն է՝ «Գործս կիսատ մնաց…»։ Երեք բառ, որ ժամանակի հետ վերածվել են պատգամի։ Որովհետև Անդրանիկի «գործը» միայն պատերազմը չէր։ Դա միայն հաղթանակների կամ ռազմական գործողությունների շարքը չէր։ Այդ գործը հայրենիքի ազատության, ժողովրդի անվտանգության, ազգային արժանապատվության և կորցրած հայրենիքի նկատմամբ հավատքի գործն էր։ Եվ որքան էլ տարիները հեռանան նրա մահվան օրից, այդ խոսքը շարունակում է հնչել՝ «Գործս կիսատ մնաց…» Անդրանիկի անունը մեզ համար կարող է մնալ պատմության էջերում, հուշարձանների վրա, դպրոցական դասագրքերում։ Բայց նրա կյանքի իրական խորհուրդը դրանից շատ ավելի մեծ է։ Պարտավոր ենք ոչ միայն հիշել Անդրանիկին, այլև ապրել այնպես, որ նրա «կիսատ մնացած գործը» նորից կիսատ չթողնենք։
Գագիկ ԱՆՏՈՆՅԱՆ
Մեկնաբանություններ
Ասում են...
.
.
-
Ասում են… Հայաստանում կրկին հակառուսական կեղծ և Արևմուտքի կողմից կառավարելի ալիք է ստեղծվել, թե ՀԱՊԿ-ը մեզ չօգնեց, և ՀԱՊԿ-ից պետք է դուրս գանք։ Նշում են նաև, թե Ռուսաստանը Հայաստանին անհուսալի դաշնակից է
-
Ասում են… Նա Ռուսաստանի բացահայտ թշնամի է, որը, մինչև որոշակի պահը, իշխանության գալով ստիպված էր քողարկել իր մտադրությունները, իր նպատակները։ Մենք թույլ տվեցինք մեզ «մոլորեցնել» հույսերով, թե ինչ-որ կերպ դա կանցնի-կգնա, բայց այդպես չեղավ
-
Ասում են… Հայաստանն իսկապես կատարել է իր աշխարհաքաղաքական ընտրությունը՝ դեմքով շրջվելու դեպի Եվրոպա։ Մենք չենք կարող գործել այնպես, կարծես դա գոյություն չունի։ Մենք՝ ֆրանսիացիներս, պետք է ընդունենք այդ ընտրությունը և հավատարիմ լինենք դրան
-
Ասում են… Զարմանալի է՝ Թրամփն ասաց, որ ոչ ոք իրեն չի ասել՝ Իրանը կարող է փակել Հորմուզի նեղուցը։
Յուրաքանչյուր ռազմական խաղային տեսության ժամանակ, որին ես մասնակցել եմ, առաջին բանը, որ մենք ենթադրել ենք, այն էր, որ Իրանը դա կանի
-
Ասում են… Հնարավոր չէ որևէ գերտերության թիկունքում գործարքներ կնքել, որոնց մասին ամենայն մանրամասնությամբ տեղյակ չլինեն մյուս գերտերությունները: Բոլոր գերտերություններն էլ տիրապետում են հետախուզական այնպիսի հզոր հնարավորությունների, որ փոքր երկրները հազիվ թե կարողանան նրանցից որևէ գաղտնիք թաքցնել
-
Ասում են… Ի տարբերություն Արևմուտքի, որը կոչ է անում Հայաստանին կրճատել Ռուսաստանի հետ իր հարաբերությունները, մենք չենք խոչընդոտում Հայաստանի առևտրատնտեսական կապերի զարգացմանը այլ երկրների, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի հետ
-
Ասում են… Պետք է անկեղծորեն խոստովանել, որ ընդդիմադիր կուսակցությունների միջև ամիսներ շարունակ ընթացող բանակցությունները ոչ մի համաձայնության չեն հանգեցրել: Այդ պարագայում, պառակտված ընդդիմությանը միավորելու միակ կարող ուժը Սամվել Կարապետյանն է
-
Ասում են… Իրանի հետ հարաբերությունները Հայաստանի համար այլընտրանք չունեն այդ հարաբերությունները կենսական նշանակություն ունեն թե՛ Հայաստանի, թե՛ Իրանի համար, և այս իրողությունը պետք է հասկացնել արևմտյան գործընկերներին
-
Ասում են… Բաքուն դատապարտեց Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության ինքնորոշման իրավունքը, որը դրսևորվեց Խորհրդային Միության փլուզման ժամանակ։ Դա բռնություն էր, դատաստան, ոչ թե դատավարություն
-
Ասում են… Վստահ ենք, որ Հարավային Կովկասի երկրները, այդ թվում՝ Հայաստանը, հասկանում են, որ Բրյուսելի և Վաշինգտոնի ենթադրաբար բարի մտադրությունների հետևում թաքնված են սառը հաշվարկներ
-
Ասում են… Իրանի ուրանի պաշարների ոչնչացման և զրոյական հարստացմանն անցնելու ԱՄՆ պահանջներն անիրատեսական են։ Հրթիռային ծրագրի և դաշնակիցներին սատարելու վերաբերյալ պայմանները քննարկման ենթակա չեն։
Իրանը չի ենթարկվի դրսից պարտադրված թելադրանքին։ Մենք անկախ երկիր ենք և ինքներս ենք որոշում մեր ուղին
-
Ասում են… Մեզ բացարձակապես չի վերաբերում այն, ինչ կատարվում է Գրենլանդիայի հետ։ Բայց մենք Միացյալ Նահանգների հետ նմանատիպ հարցեր լուծելու փորձ ունենք:
19-րդ դարում, կարծեմ՝ 1867 թվականին, ինչպես գիտենք, Ռուսաստանը վաճառեց Միացյալ Նահանգներին, իսկ Միացյալ Նահանգները մեզնից գնեց Ալյասկան
-
Ասում են Մենք գիտեինք, որ կանոնների վրա հիմնված միջազգային կարգի պատմությունը մասամբ կեղծ էր։ Որ ուժեղագույններն իրենց կազատեն պարտավորություններից այն ժամանակ, երբ ճիշտ համարեն։ Որ առևտրային կանոնները կիրառվում էին անհամաչափորեն։ Եվ որ միջազգային իրավունքը կիրառվում էր տարբեր խստությամբ՝ կախված մեղադրյալի կամ զոհի ինքնությունից
-
Ասում են… Այս պահին մենք ապրում ենք մեր պատմության ամենածանր փուլերից մեկը: ՈՒկրաինայի վրա ճնշումը հիմա առավելագույնն է։ ՈՒկրաինան կարող է կանգնել չափազանց բարդ ընտրության առաջ` կա՛մ արժանապատվության կորուստ, կա՛մ հիմնական գործընկերոջ հնարավոր կորուստ։ Կա՛մ բարդ 28 կետերի ընդունում, կա՛մ անչափ ծանր ձմեռ
-
Ասում են… Ինչո՞ւ մենք 2020 թվականին այդ պատերազմը չկանխեցինք։ Չէ՞ որ կարող էինք կոշտ զգուշացնել Ադրբեջանին, որ ուժային լուծում թույլ չենք տա։ Եվ ոչինչ էլ չէր լինի
Տարածաշրջանային
ԱՄՆ-ը հերթական անգամ ամրապնդում է իր դիրքերը համաշխարհային ֆինանսական բուրգի գագաթին
Վերջին շրջանում շատ է խոսվում նոր աշխարհակարգի ձևավորման մասին, այն է՝ աշխարհաքաղաքական կենտրոնների ազդեցության գոտիների, ֆինանսատնտեսական լծակների ու ռեսուրսների վերաբաշխման։1974-ին նոր աշխարհի քաղաքական ճարտարապետներից Հենրի Քիսինջերի ջանքերով կնքվեց ԱՄՆ-ի և Սաուդյան Արաբիայի միջև նավթադոլադային (petrodollar) պայմանագիրը...
