Գիտեի, որ անմար կրակը երբեք չի հանգում՝ ոչ անձրևին, ոչ ձնին, ոչ քամուն՝ երբեք

Ես մանկապարտեզի հասակից սկսել եմ ամեն տարի ապրիլի 24-ին Ծիծեռնակաբերդ գնալ։ Մաման ձեռս բռնում էր, քայլելով իջնում էինք Կիևյանով ու մինչև հասնում էինք, արդեն ասեղ գցելու տեղ չէր լինում։ Կպնում էինք թափորի պոչից ու բարձրանում։ Մի քիչ հետո հետ էի նայում, ու արդեն մեր հետևից էնքան մարդ էր միացած լինում, որ ծերը չէր երևում։

Դանդաղ քայլում էինք, հետո՝ մի րոպե կանգ առնում ու նորից շարժվում, կանգ առնում, նորից շարժվում, մինչև հասնում էինք։ Մարդկանց դեմքին վիշտ չկար, ինչպես նոր մահացած հարազատին թաղելիս, բայց տխրություն կար։ Ով մենակ էր, մտքերի մեջ խորասուզված քայլում էր, ով մենակ չէր, ինչ-որ բանի մասին խոսում էր կողքինի հետ, բայց ցածր։ Ոչ ոք չէր շտապում, ուրիշներից առաջ չէր ընկնում։ Ճանապարհին տեղադրված բարձրախոսներից հնչում էր երգեհոնի խորը, խորհրդավոր ձայնն ու Լուսինեի զուլալ, կարկաչուն Սուրբ-սուրբը, որ թևածում էր մեր գլխավերևում՝ սգավոր հրեշտակի նման։

Ես փորձում էի հասկանայի, թե ապրիլի 24-ն ինչ տեսակի օրերի մեջ ա մտնում, ու ոչ մի կերպ չէի կողմնորոշվում՝ շքերթի նման էր, բայց տխուր շքերթ էր՝ առանց դրոշների, նկարների ու փուչիկների, թաղման նման էր, բայց հանգուցյալ չկար, ցույցի նման էր, բայց առանց առաջնորդների։ Իմ իրականության մեջ դրա նման ուրիշ օր չկար։ Դա Մեծ Եղեռնի օրն էր, որ ուրիշ ազգեր չունեին, իսկ մենք ունեինք։

Ես գիտեի, թե եղեռնն ինչ ա, գիտեի, որ դա մարդու ձեռով գործած աղետ ա։ Հասկանում էի, որ շատ վաղուց՝ իմ պապերի ժամանակ, թուրքերը երկու միլիոն հայ են կոտորել՝ մարդկանց, որոնց ես չեմ ճանաչել, բայց որոնք իմ լեզվով են խոսել, իմ համար են երազել, իրանց հայ են կոչել։ Երկու միլիո՜ն․․․ Հայ երեխան մնացած ազգերից ավելի շուտ՝ դեռ դպրոց չգնացած, ծանոթանում ա միլիոն թվին, դրա անվերջ զրոներին, որոնցից ամեն հաջորդը նախորդից տաս անգամ ավելի զարհուրելի ու արյունոտ ա։ Մենք մեկ-երկու-երեքից չենք սկսում հաշվել սովորել, այլ միլիոնից հետ ենք հաշվում մինչև երեք-երկու-մեկ։ Մեր բոլոր հաշիվների մեջ էդ աննկատելի զրոները միշտ կան։

Հետո հեռվում երևում էր հուշահամալիրը։ Հուշարձանի սուր գագաթները ես Մասիսին էի նմանացնում, չնայած ասում էին, որ դա ճեղքված՝ երկու մասի բաժանված հայ ազգն ա խորհրդանշում։ Ի՜նչ տարբերություն, Մասիսն էլ ա ճեղքված՝ երկու մասի բաժանված։ Իսկ գլուխները խոնարհած հսկա ժայռերի նման պատերը, որտեղ անմար կրակն էր, կարծես ուր որ էր՝ փուլ էին գալու իրար վրա։ Դա իմ համար աղետն էր՝ մեր գլխին փուլ եկող լեռները։ Բայց ես չէի վախենում ներս մտնել։ Էդ պահին էնքան էլ կարևոր չէր՝ պատերն իմ գլխին փուլ կգան, թե չէ։ Մենք ներս էինք մտնում, մոտենում էինք անմար կրակին ու մեր ծաղիկը դնում անմար կրակը շրջապատող ծաղիկների սարի վրա, ու մեր ծաղիկն անմիջապես կորում էր դրանց մեջ։ Էդքան շատ ծաղիկ ես տարին մի անգամ էի տեսնում՝ ապրիլի 24-ին։

Մի րոպե կանգ էինք առնում անմար կրակի մոտ, հետո՝ շարժվում դեպի ելքը։ Ես նոր էի միայն հասկանում, թե ինչի համար էինք մենք դեռ ներքևում՝ թափորի ամենավերջում, անընդհատ կանգ առնում, հետո նորից քայլում։ Դա նրանից էր, որ անմար կրակի մոտ մարդիկ մի րոպե կանգ են առնում։ Տարվա մեջ ուրիշ ոչ մի օր ես մեր ազգին էդքան կազմակերպված, էդքան լուռ իրար հասկացող, էդքան շատ ու միասին չէի տեսնում։

Անմար կրակն իմ համար բառացիորեն անմար էր։ Ես գիտեի, որ անմար կրակը երբեք չի հանգում՝ ոչ անձրևին, ոչ ձնին, ոչ քամուն՝ երբեք։ Ինձ թվում էր, որ եթե հանկարծ կրակը մի օր հանգի, մենք կմոռանանք մեր նահատակված հարազատներին։

Հետո՝ երբ մեծացա, բակի երեխեքով էլ էինք գնում Ծիծեռնակաբերդ, դասարանցիներով էլ, կուրսեցիներով էլ, աշխատակիցներով էլ։

Ես վաղուց դադարել եմ ապրիլի 24-ին Ծիծեռնակաբերդ գնալ։ Չեմ ուզում օրացույցին հանձնեմ իմ հոգին կանգուն պահող սյուներից մեկը։ Ես հո հատուկ օր չունեմ Մասիսին նայելու, հայերեն խոսալու կամ իմ հարազատներին հիշելու համար։ Գնում եմ, երբ սիրտս ա կանչում, կամ երբ ասելիք ունեմ։

Հենրիկ Պիպոյան

Մեկնաբանություններ