Հիշողություն՝ ճմրթված, բայց կենդանի

Մի կարճ ամփոփում ցավի, ժառանգության ու մեղրաքաղց անցյալի մասին։

Երբ սերունդները կրում են հիշողություններ, որոնք չեն ապրել, այդ հիշողությունները դառնում են լեզու՝ ընտանիքի ներսում փոխանցվող։ Ցեղասպանության չավարտված պատմությունները մեր մեջ են ապրում ոչ միայն գրքերում, այլ առօրյայի ամենահասարակ բաներում՝ ուտելիքի համում, ձայնի մեջ, կամ՝ ինչպես այստեղ՝ մի բուռ թթի մեջ, մի քիչ ճմրթված, բայց դեռ ամեն ինչ իր մեջ պահող։

Երբեմն գրում եմ։ Գրում եմ անվերջ։ Ասես մատներս բառերից առաջ են ընկնում։ Եվ ամեն տողում, ամեն մի ձայնում լսում եմ տատիկիս ձայնը։

Նա նստում էր խոհանոցի անկյունում ու պատմում այն մասին, ինչ երբեք չպիտի պատահեր։ Իսկ ես լսում էի՝ բաց աչքերով ու սրտով, որ ծանրացել էր գրչիս թանաքի պես։

Նրա պատմությունները երբեք պարզապես պատմություններ չէին։

Դրանք աղմկոտ լռություններ էին՝ այն ամենի մասին, ինչ կորցրել էր՝ տունը, եղբայրները, քույրը, մոր ձեռքերը։

Նա խոսում էր դանդաղ, հուզված, բայց անդադար։

Իսկ նրա կողքին միշտ մի հին հախճապակե աման կար՝ թթով լի։ Թութը մի քիչ հալել էր, գունատվել, բայց դեռ իր մեջ կրում էր հիշողությունը։

…Հիշում եմ՝ ինչպես էր մատներով վերցնում թթի հատիկները ու երբեմն երկար նայում դրանց՝ ասես փորձում էր այնտեղից գտնել անցյալի դեմքերը։ Երբեմն խոսում էր, երբեմն՝ լռում։ Բայց թութը միշտ այնտեղ էր՝ որպես միակ հաստատուն բան հիշողությունների խառնաշփոթում։

Աքսորի ճանապարհին նա կորցրել էր ծնողներին։ Չէր հիշում՝ ինչպես։ Եղբայրները անհետացել էին ճանապարհին։ Իսկ ամենախորը ցավը՝ քույրը, որ մահանում էր նրա աչքերի առաջ… նա լաց էր լինում, ճչում, երբ մի անծանոթ մարդ նրան գիրկն առավ։

Այդպես փրկվեց։

Եվ այդպես էլ՝ կիսատ մնաց։

Այդ մարդը ժամանակի ընթացքում դարձավ ոչ միայն փրկիչ, այլ միակ թելը, որ նրան կապում էր կյանքին։ Նա երբեմն գալիս էր որբանոց՝ տեսնելու տատիկիս, և միշտ հետը թութ էր բերում։

Ամեն անգամ՝ թութ։

Ասես խոստում լիներ։

Լուռ հավաստում, որ ինչ-որ բան դեռ կարելի է վերակառուցել։

Այդ տարիներին թութը պարզապես միրգ չէր։

Երբեմն այն կյանք էր փրկում։

Չգիտեմ ինչու, բայց երբ գրում եմ, հաճախ բռնում եմ ինձ՝

կարծես ձեռքումս ճմրթված թութ կա։

Մեղրաքաղց, բայց փխրուն։

Երբ ճմրթում եմ՝ թվում է՝ հիշողությունն է ձայն տալիս։

Ինչ-որ բան անցյալից, որ դեռ ապրում է իմ ներսում։

Եվ այդ պահին հիշում եմ-Ապրիլի 24-ը։

Ընկերներով հավաքվում էինք համալսարանի մոտ ու քայլում դեպի Ծիծեռնակաբերդ։

Բայց ինձ համար կար ևս մեկ օր։

Ապրիլի 25-ը։

Այդ օրը տատիկիս հետ էի գնում։

Դեռ հուշահամալիրին չհասած՝ նա հանում էր կոշիկները։

Ոտաբոբիկ իջնում էր աստիճաններով՝ ասես քարերի մեջ ոչ թե տեղ էր փնտրում, այլ կյանք։

Նրա հայացքը փոխվում էր։

Դա արդեն պարզապես ցավ չէր։ Դա հիշողություն էր՝ մարմնի մեջ ապրող։

Նա փնտրում էր իր ծնողներին։

Իր երեք եղբայրներին։

Իր երկու քույրերին։

Ծնկաչոք լուռ աղոթում էր՝ այնպես, ինչպես աղոթում են նրանք, ովքեր այլևս պատասխան չեն սպասում, բայց չեն կարող լռել։

Եվ միայն վերջում՝ ձեռքերն անօգնական դեպի երկինք պարզած, նա շշնջում էր՝ գրեթե գոռում․

- Ինչու՞… ինչու՞…

Բայց այդ «ինչու»-ն այլևս հարց չէր։

Այդ «ինչու»-ն դարձավ հիշողություն։

Եվ հիշողությունը դարձավ պարտք։

Ոչ թե մոռանալ՝

այլ չթույլատրել, որ կրկնվի։

Մենք պատմում ենք, որովհետև լռելը նույնքան վտանգավոր է, որքան մոռանալը։

Մի նկարում՝ տատիկս է:

Իսկ մյուսում՝ տատիկիս տատիկի ընտանիքն է, ովքեր հենց այս հասակում անմահացան…

Մարի ԳՐԳՈՋԱՅԱՆ

Մեկնաբանություններ