Արտաքին գաղտնի միջամտությունները դարձրել են փոքր պետությունները աշխարհաքաղաքական «շախմատային տախտակի» զոհեր

Սառը պատերազմի տարիներին (1947-1991) երկու գերտերությունները՝ ԱՄՆ-ն և ԽՍՀՄ-ը, խուսափում էին ուղղակի միջուկային բախումից՝ գիտակցելով դրա կործանարար հետևանքները:

Փոխարենը՝ համաշխարհային ազդեցության պայքարը տեղափոխվեց երրորդ երկրների տարածք: Գաղտնի գործողությունները, ռազմական հեղաշրջումները, քաղաքական սպանությունները և ապատեղեկատվական արշավները դարձան Կենտրոնական հետախուզական վարչության (CIA) և Պետական անվտանգության կոմիտեի (KGB) հիմնական գործիքները:

Չնայած երկու կառույցներն էլ հետապնդում էին աշխարհաքաղաքական ազդեցության տարածում, դրանց ռազմավարությունները, մեթոդաբանությունը և կազմակերպչական փիլիսոփայությունը արմատապես տարբերվում էին:

Գործառութային փիլիսոփայությունը և կառուցվածքը

CIA (ԿՀՎ). Ձևավորվել է 1947 թվականին՝ որպես արտաքին հետախուզության ապակենտրոնացված ապարատ: ԿՀՎ-ն չուներ ներքին ոստիկանական կամ ձերբակալությունների իրականացման լիազորություններ ԱՄՆ տարածքում (դրանով զբաղվում էր FBI-ն): Դրա հիմնական ուղղվածությունն էր արտաքին տեղեկատվության հավաքագրումը, covert operations (գաղտնի օպերացիաները) և այլ երկրներում քաղաքական գործընթացների վրա ազդելը:

KGB (ՊԱԿ). Ստեղծվել է որպես պետության վերահսկողության ամբողջական համակարգ: ՊԱԿ-ը համատեղում էր արտաքին հետախուզությունը, հակահետախուզությունը, սահմանապահ զորքերը, պետական առաջնորդների անվտանգությունը և, ամենակարևորը, ներքին քաղաքական վերահսկողությունն ու այլախոհների ճնշումը:

«Ակտիվ միջոցառումներ» vs «Գաղտնի գործողություններ»

1. ՊԱԿ-ի «Ապատեղեկատվության» Արվեստը

ՊԱԿ-ը հավատում էր, որ պատերազմում հաղթելու համար պետք է թշնամուն թուլացնել ներսից: Դրա վառ օրինակն էր «INFEKTION» օպերացիան, որի միջոցով ԽՍՀՄ-ը համաշխարհային մամուլում տարածեց այն կեղծ թեզը, թե ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ը ստեղծվել է ԱՄՆ ռազմական լաբորատորիաներում: ՊԱԿ-ը հովանավորում էր նաև խաղաղության միջազգային շարժումները, հակամիջուկային ցույցերը և ապակայունացնում էր հասարակական կարծիքը Արևմուտքում:

2. ԿՀՎ-ի «Փոխնախագահների և հեղաշրջումների» ռազմավարությունը

ԿՀՎ-ն ավելի շատ կենտրոնացած էր ուղղակի քաղաքական արդյունքների վրա: Եթե որևէ երկրի կառավարություն թեքվում էր դեպի ձախ կամ սպառնում էր ամերիկյան տնտեսական շահերին, ԿՀՎ-ն կազմակերպում էր տեղական ընդդիմության, զինվորականների ֆինանսավորում և հեղաշրջում: Դրա լավագույն օրինակներն էին Իրանում (1953), Գվատեմալայում (1954) և Չիլիում (1973) իրականացված գործողությունները:

Ահա մի քանի օրինակ այս երկու գերտերությունների գաղտնի ծառայությունների արտաքին միջամտությունից:

1. Իրան 1953 թ. («Այաքս» օպերացիա)

Ժողովրդավարական ճանապարհով ընտրված Իրանի վարչապետ Մուհամմադ Մոսադեղը ազգայնացրեց երկրի նավթարդյունաբերությունը, որը մինչ այդ վերահսկվում էր բրիտանական ընկերությունների կողմից:

Իհարկե, այս քայլը դուր չեկավ Մեծ Բրիտանիային և ԱՄՆ-ին, որոնց հետախուզական ծառայությունները (CIA) կազմակերպեցին «Այաքս» օպերացիան, ֆինանսավորվեցին զանգվածային ցույցեր, կաշառվեցին զինվորականներ ու ռադիոկայաններ:

Արդյունքում Մոսադեղը տապալվեց, իսկ Շահ Մուհամմադ Ռեզա Փահլավիի բացարձակ իշխանությունը վերականգնվեց:

Սա 1979 թ. Իսլամական հեղափոխության և մինչ օրս շարունակվող ամերիկա-իրանական հակամարտության ուղղակի սկզբնապատճառն էր:

2. Գվատեմալա, 1954 թ. («PBSUCCESS» օպերացիա)

Գվատեմալայի Նախագահ Հակոբո Արբենսը նախաձեռնեց հողային բարեփոխումներ՝ չօգտագործվող հողերը փոխանցելով գյուղացիներին, ինչը հարվածեց ամերիկյան United Fruit Company-ի շահերին:

Այդ պատճառով CIA-ն ֆինանսավորեց և զինեց ապստամբական ռազմական խմբավորում, իրականացրեց հոգեբանական պատերազմ ռադիոհեռարձակումների միջոցով:

Արդյունքում Արբենսը հրաժարական տվեց: Երկրում հաստատվեց ռազմական խունտա, ինչը Գվատեմալան ներքաշեց 36 տարի տևած քաղաքացիական պատերազմի մեջ (ավելի քան 200,000 զոհ):

3. Չիլի, 1973 թ.

1970 թ. Սալվադոր Ալիենդեն դարձավ առաջին մարքսիստը, որն ընտրվեց նախագահ ժողովրդավարական ճանապարհով: Նա ազգայնացրեց պղնձի հանքերը:

ԱՄՆ-ն անցավ գործի և շրջափակման ենթարկեց Չիլին, աջակցեց ընդդիմադիր զինվորականներին:

Արդյունքում 1973 թ. սեպտեմբերի 11-ին տեղի ունեցավ արյունալի ռազմական հեղաշրջում: Ալիենդեն մահացավ, իսկ իշխանության եկավ Աուգուստո Պինոչետի դիկտատուրան, որի տարիներին հազարավոր քաղաքական ընդդիմադիրներ սպանվեցին կամ «անհետացան»:

4. Աֆղանստան, 1979–1989 թթ. (ԽՍՀՄ ներխուժումը և «Cyclone» օպերացիան)

1978 թ. Քաբուլում իշխանության եկավ կոմունիստական կառավարությունը, որը բախվեց իսլամիստ ապստամբների դիմադրությանը:

ԽՍՀՄ-ն ուղղակի ռազմական ինտերվենցիա իրականացրեց և սպանեց նախագահ Հաֆիզուլլա Ամինին (KGB-ի «Շտորմ-333» գործողություն): Միևնույն ժամանակ, CIA-ն («Cyclone» օպերացիա) ֆինանսավորեց և զինեց մոջահեդներին:

Արդյունքում տասնամյա պատերազմը քանդեց Աֆղանստանի պետականությունը և ստեղծեց պարարտ հող ծայրահեղական շարժումների (Թալիբան, Ալ-Քաիդա) ի հայտ գալու համար:

Եթե նայենք այս դեպքերին մեր օրերից՝ ապա կտեսնենք, որ արտաքին գաղտնի միջամտությունները ոչ միայն կանխորոշել են փոքր պետությունների ճակատագիրը, այլև շատ դեպքերում զրկել են նրանց ինքնուրույն զարգացման պատմական հնարավորությունից՝ դարձնելով դրանք աշխարհաքաղաքական «շախմատային տախտակի» զոհեր:

Սառը պատերազմի տարիներին ԿՀՎ-ն գործում էր որպես «վիրաբույժ», որը փորձում էր արագ ռազմավարական հարվածներով (հեղաշրջումներ, ռազմական աջակցություն) փոխել աշխարհաքաղաքական քարտեզը:

ՊԱԿ-ը գործում էր որպես «հոգեբան-քայքայիչ», որի նպատակն էր երկարաժամկետ ռազմավարությամբ քայքայել հակառակորդի հասարակական, բարոյական և քաղաքական համակարգը ներսից: Երկու կառույցներն էլ թողեցին խոր հետքեր, որոնք մինչ օրս ձևավորում են ժամանակակից հետախուզական ծառայությունների գործելաոճը:

Ակնարկ Քաղաքականություն

Մեկնաբանություններ