Ո՞վ կառուցեց ապագա հակառակորդներին-2

Սկիզբը՝ այստեղ

Մաս 2

Ինչպե՞ս ՈՒոլ Սթրիթը վերականգնեց Գերմանիան

1924 թվական։ Առաջին համաշխարհային պատերազմում պարտված Գերմանիան գտնվում էր տնտեսական ծանր ճգնաժամի մեջ։

Երկիրը կորցրել էր տարածքներ, պարտավորվել վճարել հսկայական ռազմատուգանքներ, իսկ 1923 թվականին հիպերինֆլյացիան փաստացի ոչնչացրել էր գերմանական մարկի արժեքը։

Գերմանիան չուներ բավարար միջոցներ իր տնտեսությունը վերականգնելու և հաղթող պետություններին վճարումներ կատարելու համար։

Եվ հենց այստեղ հայտնվեց ամերիկյան ֆինանսական կապիտալը։

1924 թվականին ընդունվեց Դաուեսի ծրագիրը։

Ծրագիրը կրում էր ամերիկացի բանկիր և քաղաքական գործիչ Չարլզ Դաուեսի անունը։

Պաշտոնական նպատակը Գերմանիայի տնտեսության կայունացումն էր և Առաջին համաշխարհային պատերազմի ռազմատուգանքների վճարումների կազմակերպումը։

Սակայն ծրագրի ֆինանսական մեխանիզմն արժանի է առանձնահատուկ ուշադրության։

Դրա շրջանակում Գերմանիայի համար կազմակերպվեց 800 միլիոն ոսկե մարկի՝ մոտ 200 միլիոն դոլարի միջազգային փոխառություն։

Ամերիկյան տեղաբաշխման կազմակերպման գործում առանցքային դեր ուներ J. P. Morgan & Co. բանկային տունը։

Սա միայն սկզբնական ֆինանսավորումն էր։

Հաջորդ տարիներին Գերմանիան միջազգային կապիտալի շուկաներից ներգրավեց միլիարդավոր մարկերի նոր փոխառություններ։

Բայց ամենահետաքրքիրը գումարների շարժի մեխանիզմն էր։

Ինչպե՞ս էր աշխատում ֆինանսական համակարգը։

Ամերիկյան բանկերն ու ներդրողները վարկավորում էին Գերմանիային։

Գերմանիան այդ միջոցներն օգտագործում էր տնտեսության վերականգնման, պետական և մասնավոր ֆինանսավորման կարիքների, ինչպես նաև արտաքին վճարումների համար։

Միաժամանակ Գերմանիան ռազմատուգանքներ էր վճարում Մեծ Բրիտանիային, Ֆրանսիային և մյուս հաղթող պետություններին։

Իսկ այդ պետությունները, իրենց հերթին, Առաջին համաշխարհային պատերազմից մնացած պարտքեր ունեին ԱՄՆ-ի նկատմամբ։

Ստացվում էր ուշագրավ ֆինանսական շրջանառություն։

Ամերիկյան կապիտալ → Գերմանիա → եվրոպական հաղթող պետություններ → ԱՄՆ։

Իհարկե, բոլոր գումարները մեխանիկորեն չէին անցնում այս շղթայով, սակայն համակարգի ընդհանուր տրամաբանությունը հենց այդպիսին էր։

Այստեղ արդեն տեսանելի է ֆինանսական կախվածության մի կարևոր մեխանիզմ։

Գերմանիան կարողանում էր վերականգնել իր տնտեսությունը, եվրոպական պետությունները՝ ստանալ ռազմատուգանքներ, իսկ ամերիկյան վարկատուները՝ տոկոսային եկամուտներ։

Բայց Գերմանիայի վճարունակությունն աստիճանաբար ավելի էր կախվում արտաքին կապիտալի շարունակական ներհոսքից։

1929 թվականի համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը բացահայտեց այդ համակարգի խոցելիությունը։

Ամերիկյան վարկերի հոսքը կրճատվեց, Գերմանիայում խորացավ տնտեսական անկումը, աճեց գործազրկությունը, իսկ քաղաքական համակարգը հայտնվեց ծանր ճգնաժամի մեջ։

1931 թվականին գերմանական բանկային ճգնաժամն արդեն ցույց տվեց, թե որքան վտանգավոր էր կարճաժամկետ արտաքին պարտավորություններից կախվածությունը։

Սակայն այս պատմությունն ունի նաև երկրորդ շերտը։

1920-ականների ֆինանսական վերականգնումը Գերմանիային հնարավորություն տվեց արդիականացնել արդյունաբերական կարողությունները։

Գերմանական արդյունաբերությունն արդեն ուներ սեփական հզոր գիտատեխնիկական հիմքը, իսկ արտաքին ֆինանսավորումը նպաստեց այդ ներուժի վերականգնմանն ու ընդլայնմանը։

Հետագայում այդ կարողությունների մի մասը դարձավ նացիստական ռազմական տնտեսության հիմքը։

Արևմտյան ֆինանսավորումը նպաստեց գերմանական տնտեսության և արդյունաբերության վերականգնմանը, իսկ հետագայում իշխանության եկած նացիստական վարչակարգն օգտագործեց այդ արդյունաբերական հիմքը սեփական ռազմական նպատակների համար։

Եվ այստեղ առաջանում է շատ ավելի կարևոր հարց։

Եթե միջազգային ֆինանսական կապիտալը կարող էր տնտեսական ազդեցություն ձեռք բերել Գերմանիայի նկատմամբ վարկավորման միջոցով, ապա ինչպե՞ս փոխվեց այդ ազդեցությունը 1933 թվականից հետո, երբ Հիտլերը սկսեց արագ ռազմական վերազինումը։

Արդյո՞ք ֆինանսական շահերը դադարեցին։

Արդյո՞ք արևմտյան բանկերն ու արդյունաբերական ընկերությունները հեռացան Գերմանիայից։

Թե՞ տնտեսական հարաբերությունները շարունակվեցին արդեն բոլորովին այլ քաղաքական պայմաններում։

Այս հարցերին դեռ կանդրադառնանք։

Բայց նախ պետք է ուսումնասիրենք նույն ժամանակաշրջանում ընթացող մեկ այլ հսկայական տնտեսական գործընթաց։

Մինչ արևմտյան կապիտալը մասնակցում էր Գերմանիայի վերականգնմանը, Խորհրդային Միությունում Ստալինը սկսում էր պատմության ամենաարագ արդյունաբերականացման ծրագրերից մեկը։

Եվ այնտեղ կրկին հայտնվում էին ամերիկյան ընկերություններն ու տեխնոլոգիաները։

Ինչո՞ւ էին կապիտալիստական ընկերությունները կառուցում կոմունիստական պետության արդյունաբերական հիմքը։

Շարունակելի

Սերգեյ Ղարագյոզյան

Մեկնաբանություններ