Բացարձակ գեղեցկությունը հավանում են բոլորը

Վերջերս աչքի անցկացրի Երևանի ավագանու ընտրություններից առաջ տարբեր կուսակցությունների անդամների ելույթները: Նրանք ասում էին, որ Երևան քաղաքը պետք է լինի հաճելի, հարմարավետ, և բազմիցս օրինակ էին բերում Եվրոպան: Այսօր ես չեմ ուզում վերլուծել նրանց խոսքերն ու մտքերը, այլ ավելի շատ կուզեի խոսել մարդու զգայարանների աշխատանքի մի շարք հատկանիշների մասին, որոնք մեծ ազդեցություն են ունենում մարդու զգացողությունների և առօրյա վարքի վրա: Տարրեր, որոնց այսօրվա արևմտյան երկրների քաղաքաշինարարները մեծ ուշադրություն են դարձնում:
Գոյությունի ունի «անտրոպոլոգիում» հասկացությունը. այն թաքնված հարթություն է, որը ներառում է տվյալ ժողովրդի զգացմունքային աշխարհի արտահայտման և ընկալման միջոցները, որոնք նպաստում են, որ մարդն իրեն հոգեպես բավարարված ու երջանիկ զգա: Ամեն ժողովուրդ ունի մեկ կամ երկու գերզարգացած զգայարան: Օրինակ, այժմյան ֆրանսիացիների մեջ զարգացած են տեսողական և համի զգայարանները: Դա է պատճառը, որ ֆրանսիացիները կարող են հաղորդակցվել միայն հայացքներով, իսկ համի զարգացած լինելու մասին վկայում է նրանց խոհանոցը, որը մտել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ժառանգության մեջ: Արաբների մեջ զարգացած է հոտառությունը, և արաբ տղամարդն ամուսնանալուց առաջ իրավունք ունի իր ապագա կնոջ բնական հոտը փորձելու, և եթե այդ հոտը նրան դուր չգա, նա իրավունք ունի այդ աղջկա հետ չամուսնանալու:
Իսկ հայերի ո՞ր զգայարանն է զարգացած. լսողությունը: Վերցրեք հայերեն որևէ գիրք և դանդաղ, բարձրաձայն կարդացեք, կտեսնեք՝ ինչքան հաճելի է լսել հայոց լեզուն: Այդ զգայարանի զարգացած լինելու մասին վկայում է նաև հայազգի մեծաթիվ և որակյալ երաժիշտների առկայությունը: Ավելին, հայ ժողովրդի միակ աշխարհահռչակ, մեծ արվեստագետը դարձյալ երաժիշտ է՝ Արամ Խաչատրյանը: Հայաստանում շատ են թմբկահարում, թե մարդիկ լսում են «ռաբիս» կամ «մուղամ»: Բայց ոչ ոք հարց չի տալիս՝ ինչո՞ւ է հայ ժողովուրդն այն լսում: Զարգացած լսողության շնորհիվ հայը երաժշտությամբ տրամադրություն է բարձրացնում, երաժշտության տարբեր ելևէջներն օգնում են հայ մարդուն նաև խոր դիպչելու սրտին ու հոգուն՝ այդպիսով նպաստելով լիցքաթափմանն ու ադրենալինի հոսքին: Մեր մտավորականներին, ում շատ բնորոշ է բացառելու և քննադատելու կեցվածքը, կհորդորեի՝ ժամանակն է հասկանալու երևույթները տարբեր տեսանկյուններից՝ թե՛ գիտական, պատմական, թե՛ առօրյա ու զգացմունքային: Ի դեպ, ժողովրդական երաժշտության շատ մասնագետներ ասում են, որ «մուղամը» հայկական ծագում ունի: Իսկ գուցե արժե այն ուսումնասիրել և աշխատել այն ապացուցելու ուղղությա՞մբ՝ դրանով վերջ դնելով ներկա պրոբլեմներին:
Ֆրանսիա և հատկապես Փարիզ եկողը սեր ու ռոմանտիկա է սպասում: Հնարավոր է՝ դա ֆրանսիական առասպելն է, ինչը մարդու վրա ազդում է: Բայց եթե անգամ մարդը չի հանդիպում այդ ամենին, ամենևին էլ հիասթափված չի վերադառնում ու շատ հաճելի զգացողություններ է ամբարում իր մեջ: Եվ ինչո՞վ է դա պայմանավորված: Ֆրանսիայում և, իհարկե, Փարիզում ամեն ինչ գեղեցիկ է, ուր նայում ես, աչքդ շոյվում է, հետո ադրենալինն է օրգանիզմում տարածվում՝ երանելի վիճակի մեջ գցելով: Տպավորություն է ստեղծվում, թե մարդը բաց է սիրո համար և հաղորդում է անհասկանալի սիրահարություն:
Ես հաճախ մտածում եմ՝ ինչո՞ւ այժմյան Հայաստանի ստեղծագործողները գեղեցիկ գործեր չեն արարում: Գուցե պատճառն այն է, որ հայաստանցին այնքան է լճացել առօրյայում, որ մոռացել է մյուս բոլոր բաների մասին: Կամ էլ այժմյան հայ մարդու սիրտը փակ է, և ոչ մի բանով հնարավոր չէ այն բացել: Եթե նկատեք, հայկական ոչ մի երգի մեջ չկա ավյուն, պոռթկում կոչվածը: Ի տարբերություն հայի՝ ֆրանսիացին շատ զգացմունքային է ամեն ինչի հանդեպ: Արդեն նշեցինք, որ ֆրանսիացիների տեսողական զգայարանն է զարգացած, ինչը, միանալով մշտապես սիրահարված վիճակին, արվեստագետներին մղում է գեղեցիկ ստեղծագործությունների: Իհարկե, բացի հոգեվիճակից, կարևոր է նաև մարդու ճաշակը. ինչպես է նա հագնվում, ում և ինչ է հավանում, և ի վերջո, ում է նա արել սիրո խոստովանություն, ինչպես է հագնված իր կինը կամ ամուսինը: Տեսնելով, մոտիկից ճանաչելով այսօրվա հայ ստեղծագործող մարդկանց՝ հասկանալի են դառնում հայկական արվեստի արդի վիճակն ու ապագան:
Մի քանի տարի առաջ Հայաստանում Ա. Թամանյանին նվիրված մի ֆիլմ դիտեցի. փորձ էր արվում հասկանալու Թամանյանի ստեղծագործությունների գաղտնիքը և, ոչ մի հիմնավոր սկզբունք չգտնելով, վերջում ասվեց, թե սիրո առկայությունն է նրա ստեղծագործություններին այդպիսի ներդաշնակություն հաղորդել: Սեր, որն ուղղված է դեպի ընտանիքը, կինը, հայրենիքը, դեպի մարդը, ի վերջո: Ծանոթանալով Թամանյանի կյանքին, իրոք, ըմբռնում ես այդ սերերի առկայությունը: Թամանյանն իր կառույցներով ստեղծել է Երևանի գեղագիտության սկզբունքները, որ մարդու համար գեղեցիկն ընկալելու և ճաշակը ձևավորելու անքակտելի տարրն է: Այն ավերելով՝ Երևանը կզրկվի աչք շոյող, աչքի գեղեցիկի ընկալումը զարգացնող քաղաքային կառույցներից:
Մարդը, գեղեցիկին նայելով, նվազագույնը պետք է հանգստանա, եթե չասենք՝ գեղեցիկի գերագույն դերի մասին, որը բավականություն պատճառելն է: Ֆրանսիայում այսպիսի հասկացություն կա՝ շրջակա միջավայրի վիզուալ աղտոտվածություն, որի դեմ պայքարը կարևոր է այնքան, որքան քաղաքի օդի աղտոտվածության դեմ պայքարը: Երկրորդը մարդու ֆիզիկական առողջությանն է անհրաժեշտ, իսկ առաջինը՝ և՛ ֆիզիկական, և՛ հոգևոր: Այսօրվա Երևան քաղաքում այդ երկու պայքարներն էլ անհրաժեշտ են: Բայց դա ամենևին չի նշանակում, որ պետք է ամեն ինչը մաքրել ու տարածքները դարձնել ամայի: Մի բան, որ այժմ անում է Երևանի քաղաքապետարանը բակերի և այլ տարածքների նկատմամբ: Տարածքները պետք է լինեն հաճելի, գրավիչ ու կենսագործ:
Ես համաձայն չեն այն տեսակետին, որ ամեն մարդ իր ճաշակն ունի: Այդպես չէ: Մարդն ունի բարձր կամ ցածր ճաշակ: Ցածրաճաշակ մարդուն շատ բան պետք չէ, որ հավանի, և այն, ինչ այդ մարդը շատ-շատ հավանում է, բարձր ճաշակ ունեցողն ասում է՝ kom si kom sa: Բայց, հավատացած եղեք, բացարձակ գեղեցկությունը հավանում են բոլորը: Ի վերջո, ինչ պատճառներ էլ բերի ստեղծագործողը, թե մարդիկ չեն հավանում, ճաշակ չունեն, չեն հասկանում և այլն, մարդու աչքը գեղեցիկն ընկալելու շատ ավելի գենետիկ փորձ ունի, քան ստեղծագործության հեղինակի անհիմն պարզաբանումներն են: Գեղեցիկն ընկալում են բոլորը՝ անկախ սեռից, տարիքից, կրթվածության աստիճանից: Տեղին է հիշել գեղեցիկ երաժշտությանը երեխայի տված սահմանումը՝ գեղեցիկ երաժշտությունն այն է, երբ այն լսելիս մարմինդ փշաքաղվում է: Այսինքն, ելևէջները դիպչում են մարդու հոգուն և մարմնին ու ներդաշնակություն հաղորդում:
Այժմյան Հայաստանում, ցավոք, այդպիսի ստեղծագործություն արվեստի ոչ մի բնագավառում չի ստեղծվում, իսկ ճարտարապետության ու քաղաքաշինության ոլորտներում է՛լ ավելի տխուր վիճակ է: 21-րդ դարասկզբին ճարտարապետներից և քաղաքաշինարարներից պահանջվում է օժտված լինել մարդասիրական հատկանիշներով, ինչը և դարձել է պոստմոդեռնիզմի գլխավոր պահանջներից մեկը, քանի որ նրանք են ստեղծում մարդու կյանքի համար տարածքներ: Ցավոք, մերօրյա Հայաստանի ճարտարապետների և քաղաքաշինարարների ստեղծագործական աշխատանքի վերլուծությունը հանգեցնում է հակառակ հետևությունների:

Մարիամ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ
«Փարիզ Էսթ» համալսարանի քաղաքաշինության դոկտոր

Մեկնաբանություններ