Մի անտեսեք Ամերիկայի կենսաբանական զինանոցները Կովկասում և Կենտրոնական Ասիայում

ԱՄՆ Ազգային հետախուզության (DNI) տնօրեն Թուլսի Գաբարդի կողմից պաշտոնը թողնելուց առաջ գաղտնազերծված գաղտնի փաստաթղթերը ցույց են տալիս, որ Միացյալ Նահանգները ֆինանսավորել կամ անձամբ իրականացրել է վտանգավոր նախագծեր աշխարհի ավելի քան 30 երկրներում գտնվող 120-ից ավելի կենսաբանական լաբորատորիաներում, այդ թվում՝ ՈՒկրաինայում գտնվող 46 լաբորատորիաներում։ Նախկինում Ռուսաստանը և Չինաստանը բազմիցս զգուշացրել էին նման կենտրոնների գոյության մասին, սակայն ԱՄՆ-ը և ընդունող երկրներն ամեն անգամ կտրականապես հերքում էին այդ հարցը։ Սակայն այս անգամ, ԱՄՆ-ի կողմից այս բացահայտմամբ, թաքցնելու ոչինչ չկա։

Իրանի և Հայաստանի մեջքին թաքնված վտանգը

Այս փաստաթղթերում էթնիկական հիմքով հարուցիչների արտադրության մեջ նշվում են նաև Ադրբեջանի, Հայաստանի, Վրաստանի, Տաջիկստանի, ՈՒզբեկստանի, Ղազախստանի, Ղըրղըզստանի, Իրաքի, Մոլդովայի, Հորդանանի, Աֆղանստանի և որոշ աֆրիկյան երկրների անունները։

Իհարկե նախկինում էլ են եղել հաղորդագրություններ նման վտանգավոր կենսաբանական լաբորատորիաների և զինանոցների մասին Ադրբեջանի Հանրապետության Լենքորան, Գյանջա, Բաքու քաղաքներում։

Հայաստանի որոշ ընդդիմադիր խմբեր և քաղաքական կուսակցություններ նույնպես մի քանի անգամ հրապարակել են այս կապակցությամբ հաղորդագրություններ, որոնք հերքվել են Հայաստանի կառավարության պաշտոնյաների կողմից: Որոշ փորձագետներ կարծում են, որ թվարկված որոշ երկրներում քաղցկեղի բարձր հիվանդացության և մահացության մակարդակը, ինչպես նաև այդ լաբորատորիաներին մոտ գտնվող տարածքներում որոշ մարդկանց և կենդանիների համաճարակների կրկնվող բռնկումները կապված են այս խնդրի հետ: Այս երկրներից մի քանիսի, մասնավորապես՝ Իրանի հարևան երկրների քաղաքացիները, ունեն իսկական իրանական գեներ, և Սպիտակ տան այս քայլը նրանց համար հեշտացնում է Միացյալ Նահանգների և Իսրայելի կողմից արտադրված որոշ կենսաբանական նյութերի և զենքերի փորձարկումը՝ ապագայում տարածաշրջանի ժողովուրդների դեմ հնարավոր օգտագործման համար: Հետևաբար, Հարավային Կովկասի Իրանի հարևան երկրների որոշ քաղաքների և հատկապես Ադրբեջանի Հանրապետության բնակիչները բազմիցս զոհ են դարձել իրենց բնակավայրերում վտանգավոր ամերիկյան կենսաբանական նյութերի արտահոսքի կամ վերահսկվող արտանետման:

Գիտական և քաղաքական գործիչների սպանությունը, գյուղատնտեսական և այգեգործական արտադրանքի աղտոտումը, միգրացիոն քաղաքականության իրականացումը և թիրախային տարածքներում բնակչության կրճատումը կենսաբանական զենքի միջոցով նման մահացու զենքերի օգտագործման վտանգավոր հետևանքներից են, որոնք ավելի քիչ հանրային ուշադրության են արժանացել: Մենք չպետք է անտեսենք այն հնարավորությունը, որ ԱՄՆ-ը Բաքվի և Թուրքիայի հետ համագործակցելով, կարող է օգտագործել այս վտանգավոր զենքը՝ Սյունիքի բնակիչներին վախեցնելու և նրանց բռնի գաղթը խրախուսելու համար: Նման պայմաններում Սյունիքը, իր փոքրաթիվ հայ բնակչությամբ, կդառնա խոցելի տարածք Բաքվից և Թուրքիայից բնակչության տեղափոխման համար:

Այս կենտրոններից մի քանիսը աշխատել են այնպիսի վտանգավոր հարուցիչների հետ, ինչպիսիք են սիբիրախտը, էբոլան, կորոնավիրուսները և այլ մահացու հարուցիչները: Ակնհայտ է, որ Ռուսաստանի, Իրանի և Չինաստանի մոտակայքում նման ենթակառուցվածքների ստեղծումը պարզապես առողջապահական նախագիծ չէր, այլև ուներ ռազմական, հետախուզական և անվտանգության չափումներ: Մենք չպետք է մոռանանք, որ կենսաբանական զենքի ոլորտում, ի տարբերություն միջուկային ոլորտի, չկա ուժեղ և մշտական ստուգման համակարգ, և շատ դժվար է Միացյալ Նահանգներին պատասխանատվության ենթարկել այս տարածքում իր կողմից պլանավորված հանցագործությունների համար:

ՈՒկրաինայի, Վրաստանի և Ղազախստանի դեպքերը կենտրոնացել են Վրաստանի մայրաքաղաք Թբիլիսիի մոտ գտնվող Ռիչարդ Լուգարի անվան հանրային առողջության հետազոտությունների կենտրոն անունով հայտնի հետազոտական կենտրոնի վրա:

Կենտրոնը ստեղծվել է ԱՄՆ Պաշտպանության նախարարության ֆինանսական և տեխնիկական աջակցությամբ՝ որպես հետխորհրդային կենսաբանական սպառնալիքի նվազեցման ծրագրի մաս: Պնդվում էր, որ կենտրոնը հետազոտություններ է անցկացնում վտանգավոր հարուցիչների և տարածաշրջանային վարակիչ հիվանդությունների վերաբերյալ:

Ռուսաստանը բազմիցս ընդգծել է, որ կենտրոնը ներգրավված է կենսաբանական պատերազմի գործունեության մեջ: ԱՄՆ-ը և Վրաստանի կառավարությունը հերքել են այս մեղադրանքը և այն բնութագրել որպես հանրային առողջապահության կենտրոն: Այնուամենայնիվ, կասկածներ կան, որ կենտրոնը արտադրել է կենսաբանական զենք և պահել այն Ռուսաստանի, Չինաստանի և Իրանի դեմ ապագայում օգտագործելու համար:

ՈՒկրաինական հակամարտության ամենակարևոր պատճառ-գործոներից են և այս լաբորատորիաները

ԱՄՆ-ի և ՈՒկրաինայի միջև 2005 թվականի համաձայնագրից հետո ՈՒկրաինայում տասնյակ լաբորատորիաներ և հիվանդությունների ախտորոշման կենտրոններ աջակցություն էին ստանում Ամերիկյան կենսաբանական սպառնալիքի նվազեցման ծրագրի կողմից։ Ռուս-ուկրաինական պատերազմի ժամանակ Ռուսաստանը հայտարարեց, որ ՈՒկրաինայում գործում են ԱՄՆ-ի կողմից աջակցվող տասնյակ կենսաբանական լաբորատորիաներ։ Ռուսաստանի պաշտպանության նախարարությունն այս կապակցությամբ հայտարարեց, որ ձեռք է բերել փաստաթղթեր, որոնք ցույց են տալիս, որ վերոնշյալ լաբորատորիաներում առկա են սիբիրախտի, ժանտախտի, խոլերայի և այլ հարուցիչների նմուշներ, և որ որոշ փաստաթղթեր և նմուշներ ոչնչացվել են, երբ սկսվել է ուկրաինական պատերազմը։

Չնայած այն հանգամանքին, որ այս հակամարդկային լաբորատորիաներում իրականացվում էին ամերիկյան հաստատությունների մասնակցությամբ նախագծեր, ԱՄՆ-ն իրեն արդարացնելու համար ընդգծել է, որ այդ կենտրոնները պատկանում են ՈՒկրաինային և գործում են հիվանդությունների վերահսկման համար։ Այժմ նույնիսկ ամերիկացի պաշտոնյաները խոստովանել են, որ որոշ ուկրաինական կենտրոններում պահվել են վտանգավոր հարուցիչներ, և որ այդ գործունեությունը ոչ միայն պաշտպանական և հետազոտական է եղել, այլև ռազմական բնույթ է կրել։ Վերջին տարիներին, նույնիսկ Միացյալ Նահանգների ներսում, լուրջ քննարկումներ են ծավալվել նման հետազոտությունների վերահսկողության, ինչպես նաև որոշ արտասահմանյան կենսաբանական նախագծերի ֆինանսավորման վերաբերյալ: ԱՄՆ-ի կողմից աջակցվող ավելի քան 120 արտասահմանյան լաբորատորիաների վերաբերյալ փաստաթղթերի հրապարակումը նույնպես վերակենդանացրել է այս բանավեճը:

Կենտրոնական Ասիայի երկրների շրջանում այս առումով քննարկումները սրվել են, հատկապես Ղազախստանում: Կենտրոնական հղման լաբորատորիան, որը հայտնի է որպես CRL, բացվել է Ալմաթիում 2016 թվականին: Չնայած այն պաշտոնապես և ակնհայտորեն պատկանում է Ղազախստանին, դրա կառուցումը ֆինանսավորվել է Պենտագոնի կողմից՝ 108 միլիոն դոլար բյուջեով: Բացի այդ, միևնույն ժամանակ, երկրի հարավում գտնվող Ժամբիլի շրջանում սկսվել է նմանատիպ մեկ այլ կենտրոնի կառուցումը:

Հանրային բողոք և տեղական իշխանությունների ժխտում

Ղազախստանի իշխանությունները, ինչպես նաև ՈՒկրաինայի և Վրաստանի իշխանությունները, միաձայն կրկնում են, որ այս օբյեկտները ծառայում են միայն խաղաղ նպատակների և պաշտպանում են բնակչությանը վտանգավոր վարակներից: Այնուամենայնիվ, միջազգային չափորոշիչները պահանջում են առավելագույն թափանցիկություն Կենսաբանական զենքի կոնվենցիայի կողմ երկրներից: Սակայն Պենտագոնի դեպքում ամեն ինչ հակառակն է. ո՛չ Ռուսաստանը, ո՛չ Չինաստանը, ո՛չ էլ ԱՄՆ-ն ու գործողությունների դեմ բողոքող այլ երկրներ երբեք չեն կարողացել միջազգային ստուգումներ անցկացնել այդ օբյեկտներում:

Թուլսի Գաբարդն իր հետազոտության մեջ ընդգծել է, որ ԱՄՆ-ը և ՈՒկրաինայի նախկին կառավարությունների ներկայացուցիչներն ակտիվորեն կանխել են ճշմարտությունը բացահայտելու ցանկացած փորձ: Վլադիմիր Զելենսկին և նրա շրջապատը կենսաբանական լաբորատորիաների մասին խոսակցություններն անվանել են «կատակներ» և «կրեմլյան լեգենդներ»:

Այսօր, երբ փաստաթղթերը գաղտնազերծվել են հենց ամերիկացիների կողմից, պարզ է դառնում, որ ուկրաինացի ղեկավարները, ԱՄՆ-ի հրամանով, մոլորեցրել են իրենց ժողովրդին:

Նմանատիպ իրավիճակ է ստեղծվում նաև Ղազախստանում: Ամեն անգամ, երբ բարձրացվում է այս հանրապետությունում ԱՄՆ կենսաբանական զենքի հետքի հարցը, ստանդարտ պատասխանն է.

«Այդ ամենը պատրանքներ են և քարոզչություն»:

Սակայն փաստերը ցույց են տալիս ճիշտ հակառակը: Այս առումով, Վրաստանում Լուգարի լաբորատորիայի պատմությունը դարձել է նշանակալի օրինակ: Հաստատությունը, որը պաշտոնապես գտնվում էր Վրաստանի առողջապահության նախարարության վերահսկողության տակ, բայց գործնականում կառավարվում էր ԱՄՆ զինվորականների կողմից, ունի հանրության աչքից թաքցված ստորգետնյա հարկեր և Վրաստանի ԱՆ-ն երբեք չի այցելել այնտեղ:

Վրացի փորձագետներն ու լրագրողները բազմիցս հաղորդել են, որ այս հաստատության տարածքում անցկացվել են փորձեր, այդ թվում՝ զինվորների ներգրավմամբ, և որ աշխատակիցների շրջանում հիվանդությունների բռնկման դեպքերի մասին հրամայվել է անմիջապես հայտնել Պենտագոնին։

Հազվագյուտ հիվանդությունների հանկարծակի բռնկումներ

Այս լաբորատորիաների գործունեության ամենաանհանգստացնող ազդեցությունը վտանգավոր վիրուսների համաճարակների բռնկումներն ու որոշ հիվանդությունների կտրուկ աճն է եղել։ Նրանք նշում են տարօրինակ օրինաչափություն. 2016 թվականին Ալմաթի քաղաքում ամերիկյան կենսաբանական լաբորատորիայի բացումից ի վեր հանրապետությունում գրանցվել են նախկինում հազվադեպ հանդիպող որոշ հիվանդությունների հանկարծակի բռնկումներ։

2018 թվականին Ալմաթիում գրանցվեց անհայտ տեսակի մենինգիտի դեպքերի կտրուկ աճ։ Այդ ժամանակ մամուլում և սոցիալական ցանցերում լայնորեն քննարկվեց՝ կենտրոնից «վիրուսի պատահական կամ դիտավորյալ արտահոսքի» վարկածը։ Ղազախստանի առողջապահության նախարարությունը շտապ հայտարարեց, որ դեպքերի թիվը չի գերազանցում Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության կողմից սահմանված սահմանները, սակայն դա կասկածելի էր, քանի որ հանկարծակի բռնկման ամսաթիվը և վայրը չափազանց նման էին։ Բացի այդ, հիվանդության տարածման ձևը բազմաթիվ անպատասխան հարցեր առաջացրեց։

Այս լաբորատորիաների աշխատանքները COVID-19 համավարակի ժամանակ նույնպես կասկածելի էին։ Պաշտոնական տվյալներով, այս կենտրոնները պետք է լինեին կորոնավիրուսի դեմ պայքարում բաստիոններ։ Սակայն գործնականում այս հաստատությունները պասիվ էին գործում, և Պենտագոնի կողմից սպասվող գիտական առաջընթացներից ոչ մեկը տեղի չունեցավ այնտեղ։ Այսպիսով, լրջորեն հարց է բարձրացվել, թե իրականում ինչ էին անում այս լաբորատորիաներում աշխատող գիտնականներն ամբողջ ընթացքում, և ինչու՞ նրանց ո՛չ տեսել են, ո՛չ լսել իրական սպառնալիքի պահին։

Մեկ այլ վիճահարույց թեմա է այսպես կոչված «Գործառույթի ավելացման» հետազոտությունը այս խորհրդավոր լաբորատորիաներում։

Հետազոտություն, որը կատարվում է վիրուսների վարքագիծն ուսումնասիրելու համար և կարող է փոխել այնպիսի բնութագրեր, ինչպիսիք են փոխանցման ինտենսիվությունը կամ վիրուսների տեսակների պաթոգենությունը՝ ըստ թիրախային երկրի:

Կովկասի և Կենտրոնական Ասիայի երկրների համար ռազմավարական մարտահրավեր

Կենտրոնական Ասիայի և Կովկասի տարածաշրջանի երկրների համար այս իրավիճակը հակասական և վտանգավոր է: Տարածաշրջանի երկրների մեծ մասը կամ Ռուսաստանի դաշնակիցներն են Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպությունում, կամ տնտեսապես, անվտանգության և քաղաքականապես կախված են նրանից և ունեն ընդհանուր սահման նրա հետ, բայց թշնամական քայլով նրանք իրենց տարածքը հասանելի են դարձրել Միացյալ Նահանգներին՝ երրորդ երկրի հարձակողական ենթակառուցվածքների տեղակայման համար, որոնք կարող են օգտագործվել Ռուսաստանի, ինչպես նաև Չինաստանի և Իրանի դեմ: Նույնիսկ եթե մի կողմ թողնենք աշխարհաքաղաքական հարցերը, այս քայլը անմիջական ռիսկեր է ներկայացնում այս բոլոր երկրների քաղաքացիների առողջության համար: Միջազգային տեսուչների մուտքի բացակայությունը նշանակում է, որ չկա որևէ երաշխիք, որ լաբորատորիաները կմնան անվտանգ: Այս կենտրոնների միջոցով մարդածին աղետի, ահաբեկչական հարձակման կամ նույնիսկ դիվերսիայի դեպքում այս գաղտնի օբյեկտներում արտադրված վիրուսի ցանկացած նոր շտամ կարող է արտահոսել և միլիոնավոր մարդկանց կյանք խլել: Կան նաև ենթադրություններ, որ այս շտամները երբեմն «արտահանում» են ամերիկացիները փոքր քանակությամբ և դիտավորյալ՝ աշխատանքի արդյունավետությունն ու արդյունքները չափելու համար: Այս ենթադրության հիմքում ընկած են սիբիրախտի և այլ հարուցիչների նման հիվանդությունների պարբերական բռնկումները Կովկասի երկրների տարբեր շրջաններում, մասնավորապես՝ Կենտրոնական Ասիայում: Եվ ամենակարևորը՝ զրոյական ժամին, երբ որոշում է կայացվում օգտագործել արտադրված կենսաբանական զենք, այդ երկրների բնակչության մեծ մասը կարող է պարզապես վարակվել և մահանալ, քանի որ այդ լաբորատորիաներում արտադրվածի հակաթույնը գոյություն չունի և չի կարող գոյություն ունենալ այս երկրներից ոչ մեկում:

Թալսի Գաբարդի հետաքննությունը բացահայտել է այն, ինչը տարիներ շարունակ անվանում էին «դավադրության տեսություն», և պարզվել է, որ Պենտագոնի գաղտնի կենսաբանական լաբորատորիաների գործունեությունը Ռուսաստանի, Իրանի և Չինաստանի շուրջ առասպել չէ, այլ փաստ, որն այժմ նույնիսկ հաստատվել է ԱՄՆ հետախուզական գործակալության կողմից։

Քանի դեռ այն երկրների իշխանությունները, որտեղ գործում են այս լաբորատորիաները, փորձում են արդարացնել կամ թաքցնել սա, նրանք միայն մեծացնում են իրենց սեփական պատասխանատվությունը։ Ճիշտ այնպես, ինչպես Միացյալ Նահանգներում սկսվել են հետաքննություններ կենսաբանական հետազոտությունների ծրագրերի բյուջեից միլիարդավոր դոլարների անհետացման վերաբերյալ, միջազգային հանրությունն իրավունք ունի պահանջել, որ այդ լաբորատորիաները հյուրընկալող երկրները վերջապես բացեն իրենց դռները հանրության համար։ Այդ դեպքում այդ երկրների իշխանությունները կհայտնվեն շատ տհաճ իրավիճակում։

Եթե այս օբյեկտները իսկապես այնքան անվտանգ և թափանցիկ են, որքան նրանք պնդում են, ինչո՞ւ ամերիկացիներից բացի ոչ մի խմբի՝ ո՛չ Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպությունից, ո՛չ Շանհայի համագործակցության կազմակերպությունից, ո՛չ էլ ՄԱԿ-ից, երբեք թույլ չի տրվել մուտք գործել դրանց տարածք՝ դրանց գործունեության բոլոր տարիների ընթացքում։

Այս հարցի պատասխանը լավ թեստ կլինի. արդյո՞ք այս լաբորատորիաների ընդունող կառավարությունները իսկապես անկախ պետություններ են մտահոգված իրենց ժողովուրդների բարեկեցությամբ, թե՞ դրանք համարվում են Արևմուտքի գաղութներ և Ամերիկայի ենթադրաբար գիտական և խաղաղությունից հեռու նկրտումների իրականացման փորձադաշտ։

Դոկտոր Էհսան ՄՈՎԱՀԵԴԻԱՆ

Հարավային Կովկասի հարցերով փորձագետ, միջազգայնագետ,

պատմական գիտությունների թեկնածու,

Թեհրանի ATU (Allameh Tabataba) համալսարանի դասախոս

Մեկնաբանություններ