Մեր ապագայի ներուժը. կրթությունը՝ ազգային անվտանգության գրավական
16.09.2026 | 11:24
«Խելքն է կերել աշխարհին»
Գյոթե
Մեր ապագան կարող է հուսալի ձեռքերում լինել, եթե մեր երեխաներն ու երիտասարդներն արժանանան պետության և համազգային պատշաճ հոգածությանն ու անկեղծ սիրուն։
Կարևորն այն է, որ մեր ապագայի «հումքը» որակյալ է, հույս ու հավատ ներշնչող։ Հավատ ներշնչող է, որովհետև հայ ազգն օժտված է աստվածատուր տաղանդով, խիզախությամբ, աշխատասիրությամբ ու ստեղծագործական ունակություններով։
Այս հոդվածը գրելու համար հիմք հանդիսացավ մի քանի օր առաջ Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանի կուրսերից մեկում (կուրսն ու մասնագիտությունը միտումնավոր չեմ նշում՝ հասկանալի պատճառներով) առաջին դասն անցկացնելուց հետո ապրածս հաճելի անակնկալը։ Իմ տպավորությունը հիացմունք առաջացնող էր, ապագայի նկատմամբ հույս ներշնչող, բայցև, ցավոք, ոչ հաճախ հանդիպող։ Այդ կուրսում ես տեսա կազմակերպվածության, պատասխանատվության, համերաշխության, միասնության, անկեղծության, բարյացակամության, բարեկրթության, միմյանց նկատմամբ հոգածության, սիրո և քաջալերման յուրօրինակ մշակույթ։ Այստեղ, որպես կանոն, լավ պատասխաններն ի նշան ոգևորության արժանանում են կուրսեցիների ծափահարություններին։ Գործում է կոլեկտիվիզմի՝ «մեկը բոլորի համար, բոլորը՝ մեկի» սկզբունքը։
Թեև նշածս որակներից որոշները միայն այս կուրսին չեն հատուկ, սակայն նրանք առանձնահատուկ տպավորություն թողեցին ինձ վրա այդ բոլոր հետաքրքիր որակների մեկտեղվածության առումով։ Կարծում եմ՝ այս կուրսի օրինակը հիանալի մոդել կարող է հանդիսանալ համայնքների, աշխատանքային կոլեկտիվների, ընտանիքների, հասարակության ու պետության համար՝ ինքնակազմակերպվածության, համերաշխության ու միասնության առումով, ինչն ինձ թույլ է տալիս եզրակացնելու, որ մենք ունենք սերնդային լավ ներուժ։
Ուզում եմ մեր ժողովուրդն իմանա, որ չափազանցված են շրջանառվող այն կարծիքները, թե մեր երիտասարդության մեծ մասը չունի պատշաճ դաստիարակություն, թե բուհերում ու դպրոցներում համատարած թմրանյութեր են օգտագործում, թե նրանք անտարբեր են, նյութապաշտ, հարգալից չեն ավագների նկատմամբ կամ բավարար հայրենասեր չեն։ Հայ երիտասարդների հայրենասիրության, խիզախության ու նվիրվածության վառ օրինակ ծառայեց 2020 թվականի Արցախյան 44-օրյա պատերազմը։
Թեև հետխորհրդային տարիներին՝ 90-ականներից սկսած, «բարեփոխումների» անվան տակ կրթության համակարգը հասցվեց ընդհուպ փլուզման եզրին, նվաստացվեցին ուսուցիչն ու դասախոսը՝ նրանց վճարելով չնչին աշխատավարձ և ներգրավելով ընտրակեղծարարությունների մեջ, դպրոցներում ու բուհերում դասավանդման ու դաստիարակության որակն ընկավ, իսկ ուսանողները, անվճար կրթության բացակայության պատճառով, ուսմանը նվիրվելու փոխարեն ստիպված եղան համատեղությամբ աշխատել մինչև ուշ երեկո, այնուամենայնիվ, երիտասարդության հավաքական կերպարը գնահատելիս պետք է արձանագրել․ ընդհանուր առմամբ մենք ունենք ընդունակ, իրատես, աշխատասեր և դաստիարակված երիտասարդություն։
Իսկ դրա համար մեր համալսարանում, պայմանավորված ոչ միայն արդյունավետ կառավարմամբ, այլև մասնագիտությունների մրցունակությամբ և բավարար ֆինանսական միջոցների առկայությամբ, արվում է ամենակարևորը․ ուշադրության կենտրոնում ուսանողն է ու մանկավարժը։ Ամեն ինչ ծառայեցվում է ուսանողների համար որակյալ ուսուցման, ստեղծագործական ընդունակությունների դրսևորման լավագույն պայմաններ ստեղծելուն։ Մյուս կողմից՝ պրոֆեսորադասախոսական անձնակազմն էլ արժևորված ու գնահատված է, ներդրված է աշխատանքի արժանապատիվ վարձատրության և խրախուսման համակարգ, ձևավորված է հարգանքի ու պատկառանքի միջավայր։
Չէ՞ որ դեռևս հնագույն ժամանակներից ի վեր՝ սկսած Արիստոտելից ու Սոկրատեսից, մանկավարժը (ուսուցիչը) համարվել է ամենասիրված մարդը, քանի որ նա տալիս է ամենաարժեքավոր բանը՝ գիտելիք և դաստիարակություն: Շատ ժողովուրդներ իրենց հասարակության ամենահարգված մարդկանց, անկախ մասնագիտությունից, «ուսուցիչ» են կոչում: Նշանավոր փիլիսոփա Սենեկայի կարծիքով. «Մանկավարժի կոչումը շատ բարդ ու դժվար է, դրա համար էլ, եթե աստվածներն ուզում են պատժել մեկին, նրան մանկավարժ են դարձնում»: Երբ Ճապոնիայի վարչապետին հարցրել են, թե որն է իրենց երկրում գիտության ու տեխնոլոգիաների զարգացման գաղտնիքը, նա պատասխանել է. «Մենք ուսուցչին վճարում ենք նախարարի աշխատավարձ, օժտում դիվանագետի անձեռնմխելիությամբ և նրա նկատմամբ կայսրին հավասար պատկառանք տածում»։ Այդ երկրում կայսրը միայն իր ուսուցիչների առաջ է ոտքի կանգնում։
Մեր երկրում գոյություն ունեցող խնդիրների մեծ մասն էլ գալիս են կրթվածության ու դաստիարակության պակասից, կրթության ոլորտի նկատմամբ ցուցաբերած անտարբերությունից ու մանկավարժների նկատմամբ նվաստացուցիչ վերաբերմունքից։ Ըստ էության, ազգային կրթությունը հանդիսանում է ազգային ինքնության և ազգային պետության հոգևոր ու մշակութային անվտանգության կարևոր բաղադրիչը, և ազգովի պետք է գիտակցենք, որ դրա փլուզումը կարող է անդառնալի հետևանքներ ունենալ։
Բավական է նշել, որ, օրինակ, Իսրայելում գիտության վրա տարեկան ծախսվում է շուրջ 4.5 միլիարդ դոլար՝ Հայաստանի ընդամենը շուրջ 30 միլիոնի դիմաց, իսկ մեկ սովորողի հաշվով ծախսերը գերազանցում են տասնյակ անգամներով։ Բոլոր զարգացած երկրներում հետևողականորեն աճում են կրթությանն ու գիտությանը հատկացվող միջոցները։
Հաշվի առնելով հայի ինտելեկտուալ բարձր ընդունակությունները՝ մեր երկրի զարգացման գլխավոր ռեսուրսը տաղանդավոր հայ ժողովրդի մտավոր ներուժն է։ Բայց արի ու տես, որ ըստ «Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության» (OECD) հետազոտության՝ աշխարհի 90 երկրների 15-ամյա դպրոցականների կրթական մակարդակի ստուգման արդյունքներով Հայաստանը հայտնվել է վերջից երրորդ անփառունակ տեղում։ Ըստ կրթության ոլորտի փորձագետ Ատոմ Մխիթարյանի՝ հետազոտված շուրջ 6500 հայ երեխաներից գերազանց առաջադիմություն էապահովել ընդամենը 1%-ը (Վրաստանում՝ 5%, Ադրբեջանում՝ 3%, Չինաստանում՝ 54%)։ Սա պարզապես ազգային աղետ է ինտելեկտուալ մեծ ներուժ ունեցող ազգի համար, ընդ որում՝ այս ցուցանիշը վերջին երեք տարիներին կրկնակի հետընթաց է գրանցել։
Այն պետությունները, որտեղ պատշաճ տեղ է հատկացվում գիտելիքին, որտեղ կրթությունը հանրային պահանջ է, լուծված են թե՛ երկրի անվտանգության, թե՛ տնտեսության զարգացման և թե՛ մարդկանց բարեկեցության խնդիրները։ Իսկ եթե երիտասարդ սերնդի մոտ ինչ-որ բան այն չէ, մենք՝ ավագ սերունդս, նախկին ու ներկա իշխանավորներս, մեղքը պետք է փնտրենք մեր մեջ․ նրանք ընդամենը մեր ստեղծած միջավայրի ու դաստիարակության արդյունքն են։
Մենք չենք կարող ունենալ աշխարհում մրցունակ ու որակյալ կրթություն, քանի դեռ գիտելիքը դադարել է լինել հանրային պահանջ, քանի դեռ կրթությանն հատկացվող միջոցները խղճուկ են, և քանի դեռ արժանվույնս գնահատված չեն դաստիարակը, ուսուցիչն ու դասախոսը։
Պատահական չէ, որ ֆրանսիացի ճանաչված ֆիզիկոս Պիեռ Կյուրին 20-րդ դարասկզբին ուսանողների հետ հանդիպման ժամանակ ասել է. «Ազգերը, ժողովուրդներն աշխարհին ներկայանում են գիտության միջոցով, իսկ ովքեր դա չեն անում, պարզապես վերածվում են գաղութների»։
Իսկ Ստելենբոսի (ՀԱՀ)՝ 19-րդ դարում հիմնադրված համալսարանի մուտքին գրված է. «Ցանկացած ազգի ոչնչացման համար պետք չէ օգտագործել ատոմային ռումբեր կամ հեռահար հրթիռներ: Դրա համար ընդամենը պահանջվում է նվազեցնել կրթության որակը… Կրթության փլուզումն ազգի կործանումն է»։
Հայկ ՂԱԶԱՐՅԱՆ
Տնտեսագիտության թեկնածու, դոցենտ
Մեկնաբանություններ
Ասում են...
.
.
-
Ասում են… Հայաստանում կրկին հակառուսական կեղծ և Արևմուտքի կողմից կառավարելի ալիք է ստեղծվել, թե ՀԱՊԿ-ը մեզ չօգնեց, և ՀԱՊԿ-ից պետք է դուրս գանք։ Նշում են նաև, թե Ռուսաստանը Հայաստանին անհուսալի դաշնակից է
-
Ասում են… Նա Ռուսաստանի բացահայտ թշնամի է, որը, մինչև որոշակի պահը, իշխանության գալով ստիպված էր քողարկել իր մտադրությունները, իր նպատակները։ Մենք թույլ տվեցինք մեզ «մոլորեցնել» հույսերով, թե ինչ-որ կերպ դա կանցնի-կգնա, բայց այդպես չեղավ
-
Ասում են… Հայաստանն իսկապես կատարել է իր աշխարհաքաղաքական ընտրությունը՝ դեմքով շրջվելու դեպի Եվրոպա։ Մենք չենք կարող գործել այնպես, կարծես դա գոյություն չունի։ Մենք՝ ֆրանսիացիներս, պետք է ընդունենք այդ ընտրությունը և հավատարիմ լինենք դրան
-
Ասում են… Զարմանալի է՝ Թրամփն ասաց, որ ոչ ոք իրեն չի ասել՝ Իրանը կարող է փակել Հորմուզի նեղուցը։
Յուրաքանչյուր ռազմական խաղային տեսության ժամանակ, որին ես մասնակցել եմ, առաջին բանը, որ մենք ենթադրել ենք, այն էր, որ Իրանը դա կանի
-
Ասում են… Հնարավոր չէ որևէ գերտերության թիկունքում գործարքներ կնքել, որոնց մասին ամենայն մանրամասնությամբ տեղյակ չլինեն մյուս գերտերությունները: Բոլոր գերտերություններն էլ տիրապետում են հետախուզական այնպիսի հզոր հնարավորությունների, որ փոքր երկրները հազիվ թե կարողանան նրանցից որևէ գաղտնիք թաքցնել
-
Ասում են… Ի տարբերություն Արևմուտքի, որը կոչ է անում Հայաստանին կրճատել Ռուսաստանի հետ իր հարաբերությունները, մենք չենք խոչընդոտում Հայաստանի առևտրատնտեսական կապերի զարգացմանը այլ երկրների, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի հետ
-
Ասում են… Պետք է անկեղծորեն խոստովանել, որ ընդդիմադիր կուսակցությունների միջև ամիսներ շարունակ ընթացող բանակցությունները ոչ մի համաձայնության չեն հանգեցրել: Այդ պարագայում, պառակտված ընդդիմությանը միավորելու միակ կարող ուժը Սամվել Կարապետյանն է
-
Ասում են… Իրանի հետ հարաբերությունները Հայաստանի համար այլընտրանք չունեն այդ հարաբերությունները կենսական նշանակություն ունեն թե՛ Հայաստանի, թե՛ Իրանի համար, և այս իրողությունը պետք է հասկացնել արևմտյան գործընկերներին
-
Ասում են… Բաքուն դատապարտեց Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության ինքնորոշման իրավունքը, որը դրսևորվեց Խորհրդային Միության փլուզման ժամանակ։ Դա բռնություն էր, դատաստան, ոչ թե դատավարություն
-
Ասում են… Վստահ ենք, որ Հարավային Կովկասի երկրները, այդ թվում՝ Հայաստանը, հասկանում են, որ Բրյուսելի և Վաշինգտոնի ենթադրաբար բարի մտադրությունների հետևում թաքնված են սառը հաշվարկներ
-
Ասում են… Իրանի ուրանի պաշարների ոչնչացման և զրոյական հարստացմանն անցնելու ԱՄՆ պահանջներն անիրատեսական են։ Հրթիռային ծրագրի և դաշնակիցներին սատարելու վերաբերյալ պայմանները քննարկման ենթակա չեն։
Իրանը չի ենթարկվի դրսից պարտադրված թելադրանքին։ Մենք անկախ երկիր ենք և ինքներս ենք որոշում մեր ուղին
-
Ասում են… Մեզ բացարձակապես չի վերաբերում այն, ինչ կատարվում է Գրենլանդիայի հետ։ Բայց մենք Միացյալ Նահանգների հետ նմանատիպ հարցեր լուծելու փորձ ունենք:
19-րդ դարում, կարծեմ՝ 1867 թվականին, ինչպես գիտենք, Ռուսաստանը վաճառեց Միացյալ Նահանգներին, իսկ Միացյալ Նահանգները մեզնից գնեց Ալյասկան
-
Ասում են Մենք գիտեինք, որ կանոնների վրա հիմնված միջազգային կարգի պատմությունը մասամբ կեղծ էր։ Որ ուժեղագույններն իրենց կազատեն պարտավորություններից այն ժամանակ, երբ ճիշտ համարեն։ Որ առևտրային կանոնները կիրառվում էին անհամաչափորեն։ Եվ որ միջազգային իրավունքը կիրառվում էր տարբեր խստությամբ՝ կախված մեղադրյալի կամ զոհի ինքնությունից
-
Ասում են… Այս պահին մենք ապրում ենք մեր պատմության ամենածանր փուլերից մեկը: ՈՒկրաինայի վրա ճնշումը հիմա առավելագույնն է։ ՈՒկրաինան կարող է կանգնել չափազանց բարդ ընտրության առաջ` կա՛մ արժանապատվության կորուստ, կա՛մ հիմնական գործընկերոջ հնարավոր կորուստ։ Կա՛մ բարդ 28 կետերի ընդունում, կա՛մ անչափ ծանր ձմեռ
-
Ասում են… Ինչո՞ւ մենք 2020 թվականին այդ պատերազմը չկանխեցինք։ Չէ՞ որ կարող էինք կոշտ զգուշացնել Ադրբեջանին, որ ուժային լուծում թույլ չենք տա։ Եվ ոչինչ էլ չէր լինի
Տարածաշրջանային
