«Մեծ թռիչքի» պատրանքն ու էկոլոգիական աղետը կամ պատմության չինական դասերը
12.10.2026 | 11:16
2026 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Ամուլսարի հանքի պաշտոնական բացումն էր, իսկ երեկոյան ազդարարվեց Երևանում ամենաբարձրահարկ՝ 50-հարկանի երկնաքերի կառուցման նախագծի մեկնարկի մասին։ Շինարարական բում, բնակարանների գների աննախադեպ աճ, որը կառավարությունը որոշել է զսպել բնակարանային առաջարկի ավելացումը խրախուսելու միջոցով... Այս շարքն անվերջ կարելի է շարունակել և այս ամենը ներկայացնել որպես երկրի տնտեսական զարգացման ուղղակի վկայություններ։
Ես դա չեմ անի. ուղղակի կպատմեմ 1958 թվականին Չինաստանում Մաո Ցզեդունի նախաձեռնությամբ սկսված «Չորս վնասատուների դեմ պայքարի» մասին, որը հայտնի է «Մեծ ջարդի» արշավ անունով։ Այն «Մեծ թռիչք» տնտեսական ծրագրի բաղկացուցիչ մասն էր։ Չորս վնասատուների ցանկում ներառված էին ճնճղուկներն ու ագռավները, մոծակները, մկներն ու առնետները և, վերջապես, ճանճերը։ Արշավն ուղեկցվում էր աննախադեպ մասշտաբների պետական քարոզչությամբ։ Ամբողջ երկրում միլիոնավոր մարդիկ՝ դպրոցականներ, բանվորներ, գյուղացիներ, ներգրավված էին վնասատուների ոչնչացման գործում։
Որպեսզի պատկերացնեք, թե ինչ էր կատարվում. մարդիկ դուրս էին գալիս փողոցներ, հարվածում թմբուկներին, պղնձե ամաններին, աղմկում ու բղավում էին։ Նպատակն էր թույլ չտալ ճնճղուկներին ու ագռավներին նստել և հանգստանալ։ Վախեցած ու հյուծված թռչունները ժամեր շարունակ ստիպված էին օդում թռչել՝ մինչև ուժասպառ լինելն ու գետնին ընկնելը, որից հետո նրանց հեշտությամբ ոչնչացնում էին։
Արշավը սկզբում թվացյալ հաջողություն ունեցավ. միլիոնավոր ագռավներ, ճանճեր ու մկներ ոչնչացվեցին։ Միայն Պեկինում և մի քանի խոշոր քաղաքներում արշավի առաջին շաբաթների ընթացքում սպանվեց մոտ 200 հազար, իսկ ընդհանուր առմամբ ամբողջ երկրով մեկ՝ մոտ 2 միլիարդ թռչուն։ Ճանճերի ու մոծակների ոչնչացումը չափվում էր կիլոգրամներով և տոննաներով։ Դպրոցականներն ու բանվորները պարտավոր էին ամեն օր հանձնել սպանված միջատների որոշակի քանակ, և պաշտոնական հաշվետվություններում հպարտությամբ նշվում էր տոննաներով հավաքված միջատների մասին։
Այս վիթխարի «զտման» արդյունքում խախտվեց բնական էկոհամակարգը։ Չինացի գիտնականների մի մասի ահազանգերը՝ կապված էկոլոգիական հավասարակշռության խախտման հետ, պարզապես անտեսվեցին։ Շատ շուտով ի հայտ եկան սարսափելի հետևանքները։ Արձանագրվեց թրթուրների ու մարախների հսկայական բազմացում, և հանկարծ պարզվեց, որ թռչունները հիմնականում սնվում էին ոչ թե հացահատիկով, այլ միջատներով՝ հատկապես մարախներով ու թրթուրներով։ Թռչունների զանգվածային ոչնչացումից հետո մարախների պոպուլյացիան անվերահսկելիորեն պայթեց։
Մարախների հսկա երամները հարձակվեցին դաշտերի ու այգիների վրա։ Ամբողջական դաշտերի և բերքի ոչնչացումը բառացիորեն րոպեներ էր տևում։ Սա դարձավ 20-րդ դարի ամենասարսափելի մարդածին աղետներից մեկի՝ 1959֊1961 թվականների Մեծ չինական սովի գլխավոր պատճառներից մեկը, որի հետևանքով շուրջ 20 միլիոն մարդ սովամահ եղավ։
...Ես և ինձ նման մարդիկ վհուկներ կամ կախարդներ չենք, ոչ էլ մեծ գուշակներ կամ մագեր, բայց երբ Մեծ կոմբինատորի և նրա արկածախնդիր թայֆախմբի «Տնտեսական մեծ վերելքի» այս փուչիկը պայթի, ձեր բնակարանների գները փլուզվեն, իսկ երկրի տնտեսությունը հայտնվի կոլապսի մեջ, հուսով եմ՝ մեզ կհիշեք սրանց ողջակիզելու կոչեր հնչեցնելու ժամանակ։ Իսկ հիմա կարող եք շարունակել անտեսել, վիրավորել կամ անիծել։
Վարդան ԲԱԼՅԱՆ
Մեկնաբանություններ
Ասում են...
.
.
-
Ասում են… Հայաստանում կրկին հակառուսական կեղծ և Արևմուտքի կողմից կառավարելի ալիք է ստեղծվել, թե ՀԱՊԿ-ը մեզ չօգնեց, և ՀԱՊԿ-ից պետք է դուրս գանք։ Նշում են նաև, թե Ռուսաստանը Հայաստանին անհուսալի դաշնակից է
-
Ասում են… Նա Ռուսաստանի բացահայտ թշնամի է, որը, մինչև որոշակի պահը, իշխանության գալով ստիպված էր քողարկել իր մտադրությունները, իր նպատակները։ Մենք թույլ տվեցինք մեզ «մոլորեցնել» հույսերով, թե ինչ-որ կերպ դա կանցնի-կգնա, բայց այդպես չեղավ
-
Ասում են… Հայաստանն իսկապես կատարել է իր աշխարհաքաղաքական ընտրությունը՝ դեմքով շրջվելու դեպի Եվրոպա։ Մենք չենք կարող գործել այնպես, կարծես դա գոյություն չունի։ Մենք՝ ֆրանսիացիներս, պետք է ընդունենք այդ ընտրությունը և հավատարիմ լինենք դրան
-
Ասում են… Զարմանալի է՝ Թրամփն ասաց, որ ոչ ոք իրեն չի ասել՝ Իրանը կարող է փակել Հորմուզի նեղուցը։
Յուրաքանչյուր ռազմական խաղային տեսության ժամանակ, որին ես մասնակցել եմ, առաջին բանը, որ մենք ենթադրել ենք, այն էր, որ Իրանը դա կանի
-
Ասում են… Հնարավոր չէ որևէ գերտերության թիկունքում գործարքներ կնքել, որոնց մասին ամենայն մանրամասնությամբ տեղյակ չլինեն մյուս գերտերությունները: Բոլոր գերտերություններն էլ տիրապետում են հետախուզական այնպիսի հզոր հնարավորությունների, որ փոքր երկրները հազիվ թե կարողանան նրանցից որևէ գաղտնիք թաքցնել
-
Ասում են… Ի տարբերություն Արևմուտքի, որը կոչ է անում Հայաստանին կրճատել Ռուսաստանի հետ իր հարաբերությունները, մենք չենք խոչընդոտում Հայաստանի առևտրատնտեսական կապերի զարգացմանը այլ երկրների, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի հետ
-
Ասում են… Պետք է անկեղծորեն խոստովանել, որ ընդդիմադիր կուսակցությունների միջև ամիսներ շարունակ ընթացող բանակցությունները ոչ մի համաձայնության չեն հանգեցրել: Այդ պարագայում, պառակտված ընդդիմությանը միավորելու միակ կարող ուժը Սամվել Կարապետյանն է
-
Ասում են… Իրանի հետ հարաբերությունները Հայաստանի համար այլընտրանք չունեն այդ հարաբերությունները կենսական նշանակություն ունեն թե՛ Հայաստանի, թե՛ Իրանի համար, և այս իրողությունը պետք է հասկացնել արևմտյան գործընկերներին
-
Ասում են… Բաքուն դատապարտեց Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության ինքնորոշման իրավունքը, որը դրսևորվեց Խորհրդային Միության փլուզման ժամանակ։ Դա բռնություն էր, դատաստան, ոչ թե դատավարություն
-
Ասում են… Վստահ ենք, որ Հարավային Կովկասի երկրները, այդ թվում՝ Հայաստանը, հասկանում են, որ Բրյուսելի և Վաշինգտոնի ենթադրաբար բարի մտադրությունների հետևում թաքնված են սառը հաշվարկներ
-
Ասում են… Իրանի ուրանի պաշարների ոչնչացման և զրոյական հարստացմանն անցնելու ԱՄՆ պահանջներն անիրատեսական են։ Հրթիռային ծրագրի և դաշնակիցներին սատարելու վերաբերյալ պայմանները քննարկման ենթակա չեն։
Իրանը չի ենթարկվի դրսից պարտադրված թելադրանքին։ Մենք անկախ երկիր ենք և ինքներս ենք որոշում մեր ուղին
-
Ասում են… Մեզ բացարձակապես չի վերաբերում այն, ինչ կատարվում է Գրենլանդիայի հետ։ Բայց մենք Միացյալ Նահանգների հետ նմանատիպ հարցեր լուծելու փորձ ունենք:
19-րդ դարում, կարծեմ՝ 1867 թվականին, ինչպես գիտենք, Ռուսաստանը վաճառեց Միացյալ Նահանգներին, իսկ Միացյալ Նահանգները մեզնից գնեց Ալյասկան
-
Ասում են Մենք գիտեինք, որ կանոնների վրա հիմնված միջազգային կարգի պատմությունը մասամբ կեղծ էր։ Որ ուժեղագույններն իրենց կազատեն պարտավորություններից այն ժամանակ, երբ ճիշտ համարեն։ Որ առևտրային կանոնները կիրառվում էին անհամաչափորեն։ Եվ որ միջազգային իրավունքը կիրառվում էր տարբեր խստությամբ՝ կախված մեղադրյալի կամ զոհի ինքնությունից
-
Ասում են… Այս պահին մենք ապրում ենք մեր պատմության ամենածանր փուլերից մեկը: ՈՒկրաինայի վրա ճնշումը հիմա առավելագույնն է։ ՈՒկրաինան կարող է կանգնել չափազանց բարդ ընտրության առաջ` կա՛մ արժանապատվության կորուստ, կա՛մ հիմնական գործընկերոջ հնարավոր կորուստ։ Կա՛մ բարդ 28 կետերի ընդունում, կա՛մ անչափ ծանր ձմեռ
-
Ասում են… Ինչո՞ւ մենք 2020 թվականին այդ պատերազմը չկանխեցինք։ Չէ՞ որ կարող էինք կոշտ զգուշացնել Ադրբեջանին, որ ուժային լուծում թույլ չենք տա։ Եվ ոչինչ էլ չէր լինի
Տարածաշրջանային
