Մեհմեդ էֆենդի. թուրքական ոստիկանության հայ բաշ-կոմիսարի գաղտնի ոդիսականը
07.11.2026 | 12:33
Անցյալ դարասկզբին Մուշում և Սասունում չկար մի հայ, որ չճանաչեր ու խորին ակնածանքով լցված չլիներ այս կոմիսարի հանդեպ։ Մեհմեդ էֆենդին՝ նույն ինքը` հայ ուսուցիչ Ավետիս Մարտիկյանը, անհավանական ու շատ հետաքրքիր կենսագրություն ունի:
Ծնվել է Մանազկերտի գյուղերից մեկում։ Պապենական տունը շեն և հարուստ լինելու պատճառով բազմիցս կողոպտվել է թուրքերի ու քրդերի կողմից: Իր հերթին Բաղեշի կուսակալ Հասան Թահսինը, իմանալով նրանց տան հարստության մասին, ձերբակալել է տալիս Ավետիսին, որպեսզի ազատ արձակելու դիմաց մեծ կաշառք կորզի։ Ավետիսը, տեսնելով, որ շարունակական կաշառքներ տալով` ունեցվածքից ոչինչ չի մնա, հնարամիտ միջոցի է դիմում:
Նա կուսակալին նամակ է գրում, որով հայտնում է, թե ցանկանում է իր կյանքը նվիրել պետությանը ծառայելուն: Նա խնդրում է իրեն ոստիկանական պաշտոն տալ ու ուղարկել հայ հեղափոխականների կենտրոնատեղի՝ Մուշ, որպեսզի բացահայտի ու պատժի նրանց։ Իբրև հավատարմության գրավական` նա կրոնափոխ է լինում և ընդունում մահմեդականություն։ Կուսակալը, նամակը կարդալով, ուրախանում է և Ավետիսին կնքելով նոր անունով՝ Մեհմեդ Խալըթ, ոստիկանի պաշտոնով ուղարկում է Մուշ:
Արդեն Մեհմեդ էֆենդի դարձած Ավետիսը թուրք և քուրդ պաշտոնակիցների մոտ իրեն միշտ ցույց է տալիս հայատյաց, բայց գաղտնի կապեր է հաստատում հայ ազատագրական ուժերի հետ: Նա հայտնում էր նրանց ոստիկանական և թուրքական զորքերի տեղաշարժերի վերաբերյալ կարևոր տեղեկություններ, բացահայտում հայ լրտեսների անունները` հետզհետե դառնալով Մուշի և Սասունի հայության սիրելին։
Երբ իր ծառայությունների համար հայերը որևէ նվեր կամ հյուրասիրություն էին մատուցում նրան, մերժում էր` ասելով, որ ինքն այդ ամենն անում է իր տանջվող ազգի համար։ Իրենց հերթին, հայերն էլ թուրքերի մոտ միշտ դաժան գույներով էին նկարագրում նրան, որպեսզի չբացահայտվի նրա հայասիրությունը։ Իր երեխաներին նա գաղտնի մկրտել էր տվել և դաստիարակում էր որպես հայեր։
Մեհմեդ էֆենդին Մուշում մնում է մինչև 1908 թվականը, ապա բաշ-կոմիսարի պաշտոնով տեղափոխվում է Վան, այնուհետև՝ Մոսուլ, ուր 1915 թվականին օգնություն է ցուցաբերում հայ աքսորյալներին։ Դրանից հետո նրան տեղափոխում են Կոստանդնուպոլիս, որտեղ Մաքրի գյուղում վարում է մյուդիրի (գյուղապետի) պաշտոն...
Հետագա ճակատագիրն անհայտ է։
Թեհմինե ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ
Մեկնաբանություններ
Ասում են...
.
.
-
Ասում են… Հայաստանում կրկին հակառուսական կեղծ և Արևմուտքի կողմից կառավարելի ալիք է ստեղծվել, թե ՀԱՊԿ-ը մեզ չօգնեց, և ՀԱՊԿ-ից պետք է դուրս գանք։ Նշում են նաև, թե Ռուսաստանը Հայաստանին անհուսալի դաշնակից է
-
Ասում են… Նա Ռուսաստանի բացահայտ թշնամի է, որը, մինչև որոշակի պահը, իշխանության գալով ստիպված էր քողարկել իր մտադրությունները, իր նպատակները։ Մենք թույլ տվեցինք մեզ «մոլորեցնել» հույսերով, թե ինչ-որ կերպ դա կանցնի-կգնա, բայց այդպես չեղավ
-
Ասում են… Հայաստանն իսկապես կատարել է իր աշխարհաքաղաքական ընտրությունը՝ դեմքով շրջվելու դեպի Եվրոպա։ Մենք չենք կարող գործել այնպես, կարծես դա գոյություն չունի։ Մենք՝ ֆրանսիացիներս, պետք է ընդունենք այդ ընտրությունը և հավատարիմ լինենք դրան
-
Ասում են… Զարմանալի է՝ Թրամփն ասաց, որ ոչ ոք իրեն չի ասել՝ Իրանը կարող է փակել Հորմուզի նեղուցը։
Յուրաքանչյուր ռազմական խաղային տեսության ժամանակ, որին ես մասնակցել եմ, առաջին բանը, որ մենք ենթադրել ենք, այն էր, որ Իրանը դա կանի
-
Ասում են… Հնարավոր չէ որևէ գերտերության թիկունքում գործարքներ կնքել, որոնց մասին ամենայն մանրամասնությամբ տեղյակ չլինեն մյուս գերտերությունները: Բոլոր գերտերություններն էլ տիրապետում են հետախուզական այնպիսի հզոր հնարավորությունների, որ փոքր երկրները հազիվ թե կարողանան նրանցից որևէ գաղտնիք թաքցնել
-
Ասում են… Ի տարբերություն Արևմուտքի, որը կոչ է անում Հայաստանին կրճատել Ռուսաստանի հետ իր հարաբերությունները, մենք չենք խոչընդոտում Հայաստանի առևտրատնտեսական կապերի զարգացմանը այլ երկրների, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի հետ
-
Ասում են… Պետք է անկեղծորեն խոստովանել, որ ընդդիմադիր կուսակցությունների միջև ամիսներ շարունակ ընթացող բանակցությունները ոչ մի համաձայնության չեն հանգեցրել: Այդ պարագայում, պառակտված ընդդիմությանը միավորելու միակ կարող ուժը Սամվել Կարապետյանն է
-
Ասում են… Իրանի հետ հարաբերությունները Հայաստանի համար այլընտրանք չունեն այդ հարաբերությունները կենսական նշանակություն ունեն թե՛ Հայաստանի, թե՛ Իրանի համար, և այս իրողությունը պետք է հասկացնել արևմտյան գործընկերներին
-
Ասում են… Բաքուն դատապարտեց Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության ինքնորոշման իրավունքը, որը դրսևորվեց Խորհրդային Միության փլուզման ժամանակ։ Դա բռնություն էր, դատաստան, ոչ թե դատավարություն
-
Ասում են… Վստահ ենք, որ Հարավային Կովկասի երկրները, այդ թվում՝ Հայաստանը, հասկանում են, որ Բրյուսելի և Վաշինգտոնի ենթադրաբար բարի մտադրությունների հետևում թաքնված են սառը հաշվարկներ
-
Ասում են… Իրանի ուրանի պաշարների ոչնչացման և զրոյական հարստացմանն անցնելու ԱՄՆ պահանջներն անիրատեսական են։ Հրթիռային ծրագրի և դաշնակիցներին սատարելու վերաբերյալ պայմանները քննարկման ենթակա չեն։
Իրանը չի ենթարկվի դրսից պարտադրված թելադրանքին։ Մենք անկախ երկիր ենք և ինքներս ենք որոշում մեր ուղին
-
Ասում են… Մեզ բացարձակապես չի վերաբերում այն, ինչ կատարվում է Գրենլանդիայի հետ։ Բայց մենք Միացյալ Նահանգների հետ նմանատիպ հարցեր լուծելու փորձ ունենք:
19-րդ դարում, կարծեմ՝ 1867 թվականին, ինչպես գիտենք, Ռուսաստանը վաճառեց Միացյալ Նահանգներին, իսկ Միացյալ Նահանգները մեզնից գնեց Ալյասկան
-
Ասում են Մենք գիտեինք, որ կանոնների վրա հիմնված միջազգային կարգի պատմությունը մասամբ կեղծ էր։ Որ ուժեղագույններն իրենց կազատեն պարտավորություններից այն ժամանակ, երբ ճիշտ համարեն։ Որ առևտրային կանոնները կիրառվում էին անհամաչափորեն։ Եվ որ միջազգային իրավունքը կիրառվում էր տարբեր խստությամբ՝ կախված մեղադրյալի կամ զոհի ինքնությունից
-
Ասում են… Այս պահին մենք ապրում ենք մեր պատմության ամենածանր փուլերից մեկը: ՈՒկրաինայի վրա ճնշումը հիմա առավելագույնն է։ ՈՒկրաինան կարող է կանգնել չափազանց բարդ ընտրության առաջ` կա՛մ արժանապատվության կորուստ, կա՛մ հիմնական գործընկերոջ հնարավոր կորուստ։ Կա՛մ բարդ 28 կետերի ընդունում, կա՛մ անչափ ծանր ձմեռ
-
Ասում են… Ինչո՞ւ մենք 2020 թվականին այդ պատերազմը չկանխեցինք։ Չէ՞ որ կարող էինք կոշտ զգուշացնել Ադրբեջանին, որ ուժային լուծում թույլ չենք տա։ Եվ ոչինչ էլ չէր լինի
Տարածաշրջանային
Ադրբեջանը ձգտում է Հարավային Կովկասում հաստատել գերիշխող դիրք և տարածաշրջանային զարգացումները ենթարկել սեփական ռազմավարական շահերին
Այսօր թերևս խոսեմ «Pax Azerbaijana» եզրույթի մասին, որը ադրբեջանական գերիշխանության աշխարհաքաղաքական նախագիծ է: Կտեսնենք, որ այն այլևս «գետնի վրա» գոյություն ունեցող իրողություն է:Եվ ուրեմն, Pax Azerbaijana-ն կամ, որ նույնն է՝ «Ադրբեջանական խաղաղությունը», աշխարհաքաղաքական հասկացություն է, որն արտահայտում է Ադրբեջանի ձգտումը՝ Հարավային Կովկասում հաստատել գերիշխող դիրք և տարածաշրջանային զարգացումները ենթարկել սեփական ռազմավարական շահերին...
