Հուշերի մասնատուփ

Սկիզբը՝ այստեղ

(Գրող Դավիթ Մուրադյանը լուսանկարիչ Տիրան Մուրադյան-Քուպելյանի մասին)

Բժիշկ Գրիգոր Մուշյան․ Ծնվել է 1883 թվականին, Ակն քաղաքում։ Հայրը՝ Պողոս Մուշյան, դերձակ, մայրը՝ Եվգինե Մուշյան, վարժուհի։ Նախքան Առաջին համաշխարհային պատերազմը հիմնականում բնակվել է Խարբերդում։ Ծառայել է թուրքական բանակում՝ իբրև զինվորական բժիշկ։ 1915-18 թվականներին՝ Կիլիկիա, 1918 թվականից՝ Հալեպ։ Բժշկական գործունեությանը զուգահեռ վարել է հասարակական գործունեություն։ 1924 թվականին Հալեպից կարճ ժամանակով տեղափոխվել է Եգիպտոս, այնտեղից՝ Հայաստան՝ տանելով իր հետ քրոջը և նրա երեք զավակներին, որոնց խնամակալն էր ինքը։ Քույրը՝ Մարիամ Մուշյանը, այրին էր 1915-ին զոհված խարբերդցի փաստաբան Մուրադ Մուրադյանի։ Հայաստանում աշխատել է նախ Էջմիածնի, իսկ հետագայում՝ Երևանի թիվ 2-րդ բուժարանում։

1934-37 թվականներին բնակվել է Եղիշե Չարենցի հարևանությամբ և բժշկական ծառայություններ մատուցել նրան։ 1938 թվականին ձերբակալվել է, կես տարվա բանտարկությունից հետո ազատ արձակվել՝ շնորհիվ այն հանգամանքի, որ «մերկացվել և դատապարտվել էին եժովյան չարաշահումները»։ Մահացել է արյան զեղումից 1941 թվականի ապրիլին։ Այրին՝ Շաքե Մուշյանը, մահացել է 1962 թվականին։

Կան ծանր բեռներ՝ հիշողությունը։ Չգիտես ինչու՝ դարձավ համատարած թեմա։ Ստալինյան բանտ նստած, հետո «շտրաֆնիկների» ջոկատով ռազմաճակատ ուղարկված հորեղբայրս... Սեղանի շուրջ սիրում էր երգել։ Վերդի չէր երգում՝ ձայնը չէր բավի։ Երգում էր. «Գացեք, տեսեք՝ ով է կերել զէծ»։ Բայց աքսորի և պատերազմի հիշողություններ ուներ։ Իսկ կարող էր լռել ու ասել. «Բանտի համար չեմ ափսոսում, փորձանք էր, անցավ։ Ափսոսում եմ, որ հայրիկիս քիչ տեսա. ասկյարները սվինահարեցին»։ Դառը հիշողությունները նետենք և ապրենք հանգիստ։ Մեկը մի օր կհարցնի՝ մա՞րդ եք, թե՞ պարզապես երկոտանի։

Պոեմ նոյեմբերյան

Սպասվող իրիկունը գիտի, որ իրեն սպասում են։ Մութը չի կուրացնում, այլ արթնացնում է միտքը։ Իսկ միտքը փոխարինում է բաց աչքին։ Մանավանդ որ մանգաղակերպ լուսնյակ էր սպառնում։

Ի՞նչ էր մութը հին օրերին։ Սարասատե, «Գնչուական մեղեդիներ»։ Հայրս էր սիրում։ Ռադիոյի գեղարվեստական գունազարդումներ։ Նաև պասիանս՝ լամպի լույսի ներքո։ Դա էլ սիրում էր մայրս, բայց հետն էլ լսում էր Սարասատե։ Իսկ ես ուզում էի արև։ Դեռ ջահել էի։ Երբ մեծացա, հասկացա, որ մթան մեջ կարող եմ մի ամբողջ պատմվածք հյուսել մտովի։ Սակայն նշումներ չէի անում, ծույլ էի։ Հաջորդ օրը գրում էի ուրիշ պատմվածք, բայց կարևորը գրելն էր։

Նոյեմբեր ամսից երբեք չենք պրծնի։ Ինքը մարդկանց կարծիք չի հարցնում, որովհետև այդ ամսին նշվում է հոկտեմբերյան հեղափոխության օրը։ Այս տրագիկոմիկական աբսուրդն ասում է ամեն ինչ։ Եղել է հիշելի նոյեմբեր։ Հրավիրվել էի Գերմանիա՝ կինոփառատոն։ Ցուրտ չէր, բայց ամեն օր անձրև էր գալիս։ Պանսիոնատում, որտեղ բնակվում էին փառատոնի հյուրերը, կար մի գեր շուն։ Ուշադիր զննում էր հատկապես ինձ։ Ես էլ իրեն էի զննում։ Ուներ խոսող աչքեր։

Հորեղբորս մասին ասում էին, որ ծնվել է վառարան դնելու օրը։ Խարբերդցիները վառարան դրել են նոյեմբերի կեսերին։ Կոնկրետ ամսաթիվ չգիտեր, անշուշտ։ Պարադը չեմ հիշում։ Պարուհի մայրս իրավունք չուներ ոտքեր մրսեցնելու։ Հեռուստացույց չէինք միացնում, որ չլսենք, թե ոնց են Լենինին գովերգում։ Ի դեպ, այդպիսի պաթետիկ շքերթից մի երկու օր անց մեռավ Լեոնիդ Բրեժնևը։

Ահա և նոյեմբերյան պոեմ։

Երևան, 2025 թվական, հոկտեմբեր

Խարույկի կայծեր

Նախորդ դարի հիսունականներ։ Իմանալ, թե դա ինչ է, չէի կարող՝ մանկահասակ էի։ Բայց կային աղոտ նշաններ։ Խաղում եմ գորգի վրա նստած։ Աչքերիս առաջ կեղտոտ սապոգներ են հայտնվում։ Աքսորից վերադարձած հորեղբայրս է։

Իսկ ուսանողական ժամանակն այլ էր։ Ստալինը կանգնած չէր Երևանի գլխին։ Մենք ազատ էինք պողպատե շինելի ծանրությունից։ Առաջին սովետական սերունդը, որն ազատ շնչեց։ Եվ աղջիկները միանգամից սիրունացան։ Բաց թողնենք ժամանակը։ Այն միշտ արագ է փախչում՝ ըստ իր տգեղ սովորության։ Երեկ ուսանող էինք, մեկ էլ տեսանք՝ ընտանիքի տեր։ Այդ թվին լույս տեսավ առաջին գիրքս, բայց լավ կրճատված։ Խմբագրին զայրացրել էր «Քո տունն ու քո մահը» պատմվածքը։ Դրա հետ դեն նետվեց «Գարնանային տերևաթափը»։ Երկուսն էլ տասնհինգ տարի անց տպագրվեցին Մոսկվայում։ Եկել էր պերեստրոյկան։ Բայց մենք կարճ ուրախացանք։ Եղավ Սումգայիթ։ Հետո Երևան մտան Կարմիր բանակի տանկերը, ինչպես 20 թվին մտել էին նույն բանակի կիսաքաղց ձիերը։ Առաջին հանրապետության պահեստներում մնացած վարսակը հենց այդ ձիերը կերան։

Ռեզյումե. իմ սերնդի ուրախությունները մինչև օրս տևում են կարճ։

Երևան, նոյեմբեր 2025 թվական

Կիրակնօրյա տպավորություններ

Ագռավներն առայժմ չեն կռնչում։ Կենսաբանները պնդում են, որ այդ սև թևավորի հասուն ուղեղը հավասար է երեքամյա մանկիկի ուղեղին։ Բայց ագռավը հավերժորեն հիշաչար է։

Կիրակի օրերին Օպերայում ցերեկային ներկայացումներ էին երեխաների համար։ Բայց միայն երրորդ դասարանից սկսած. կրտսերները կարող էին աղմկել։ «Բժիշկ Այբոլիտ» բալետն ամենասիրվածն էր, որովհետև կոմիկական էր։ Կարող էինք մի կուշտ ծիծաղել։ Ամենից շատ ծիծաղում էինք չարամիտ Բառմալեյի վրա։ Այդ վատ մարդու դերը հորեղբայրս էր՝ Զարեհ Մուրադյանը։ Քայլվածքը, երբ նա մտնում էր բեմ, հարուցում էր բոլոր հանդիսատեսների, այդ թվում՝ երեխաների ծիծաղը։ Մի անգամ նա ասաց հայրիկիս. «Առանց խոսքի, միայն ժեստով ու դիմախաղով ծիծաղ առաջացնել սովորել եմ համր կինոյից»։

Ո՞նց չհիշես «ծերուկ Մարքսին»։ Այդ նա է գրել, որ մարդկությունն իր անցյալից բաժանվում է ծիծաղով։ Փաստորեն, այդպես հաղթահարվում է վատը։ Իսկ մարդն իր լավ հուշերը սիրում է և հոգու մեջ պահպանում սուրբ հիշատակներ։

Կիրակին օր էր, երբ հավաքվում էինք ազգականներով։ Անպայման գալիս էր ամենատարեց հորեղբայրս։ Նա պատերազմի հաշմանդամ էր։ Հաշմանդամի իրավունքով ստացած քաղցր ու խտացված կաթի տուփերը բերում էր ինձ։ Մայրս պատերազմ տեսած Տիրանի համար եփում էր նրա սիրելի կերակուրները։ Իսկ ծերացած հորեղբայրս միակն էր, ով հիշում էր իմ պապի դեմքը, խոսքն ու երգը։ Ավելի փոքրերը ոչինչ չեն մտապահել։ Գրիգոր Զոհրապի հետ միասին իրավաբանական կրթություն ստացած Մուրադ Մուրադյանին սվինահարել են Խարբերդում։

Ճաշից հետո մի ոչ մեծ բաժակ խաղողի օղի ըմպելով՝ պատերազմի վետերան ու հետո նկարիչ դարձած Տիրանն ասում էր. «Հայրիկիս երգը՝ «Միայն զենքով կա հային փրկություն»»։ Սակայն ցածրաձայն էր երգում։ Աջափնյակի նորակառույց շենքերի պատերը հաստ չէին, ամեն ինչ լսվում էր։ Սովետի օրոք էր, իսկ երգի տողն էլ՝ վտանգավոր։

Երևան, նոյեմբեր 2025 թվական

(շարունակելի)

Դավիթ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ

Մեկնաբանություններ