Ո՞վ կառուցեց ապագա հակառակորդներին. 3

Սկիզբը՝ այստեղ

Մաս 3

Ինչո՞ւ էր Արևմուտքը կառուցում Ստալինի արդյունաբերությունը

1920-ականների վերջին Եվրոպայում ձևավորվում էր մի իրավիճակ, որի հետևանքները ամբողջ աշխարհը զգալու էր ընդամենը մեկ տասնամյակ անց։

Արևմուտքում ֆինանսական կապիտալը մասնակցում էր Գերմանիայի տնտեսական վերականգնմանը։

Նույն ժամանակաշրջանում արևմտյան արդյունաբերական ընկերությունները տեխնոլոգիաներ, սարքավորումներ և ինժեներական գիտելիքներ էին փոխանցում Խորհրդային Միությանը։

Առաջին հայացքից՝ սովորական բիզնես։

Բայց ի՞նչ կլինի, եթե այդ գործընթացները դիտարկենք ոչ թե առանձին առևտրային գործարքների, այլ եվրոպական ուժային հավասարակշռության տեսանկյունից։

Գերմանիան ուներ զարգացած գիտատեխնիկական դպրոց, հզոր արդյունաբերական ավանդույթներ, բայց պարտվել էր Առաջին համաշխարհային պատերազմում և ենթարկվել տնտեսական ու ռազմական սահմանափակումների։

Խորհրդային Միությունն ուներ հսկայական տարածք, բնակչություն և բնական պաշարներ, բայց չուներ համարժեք զարգացած արդյունաբերական համակարգ։

Երկուսն էլ ձգտում էին վերածվել ինքնուրույն աշխարհաքաղաքական ուժերի։

Եվ երկուսն էլ ունեին մեկ ընդհանուր առանձնահատկություն. նրանց հզորացումը կարող էր փոխել Եվրոպայում հաստատված ուժային հավասարակշռությունը։

Այստեղ առաջանում է ռազմավարական հարց։

Եթե երկու մայրցամաքային տերությունների միավորումը կարող էր սպառնալ Եվրոպայի ուժային հավասարակշռությանը, ապա նրանց փոխադարձ բախումը ո՞ւմ շահերից կարող էր բխել։

Դիտարկենք փաստերը։

1924 թվականին Դաուեսի ծրագրով սկսվեց Գերմանիայի ֆինանսական վերականգնման նոր փուլը՝ ամերիկյան կապիտալի զգալի մասնակցությամբ։

1929 թվականին Ford-ը համաձայնագիր կնքեց ԽՍՀՄ-ի հետ՝ նպաստելով խորհրդային ավտոմոբիլաշինության զարգացմանը։

1930 թվականին Ալբերտ Կանի ամերիկյան ինժեներական ընկերությունը ներգրավվեց խորհրդային արդյունաբերական շինարարության լայնածավալ ծրագրում։

Միաժամանակ ամերիկյան General Motors-ը ձեռք էր բերում գերմանական Opel-ը, իսկ Standard Oil-ը տեխնոլոգիական համագործակցություն էր զարգացնում IG Farben-ի հետ։

Այս գործընթացները ստեղծում էին մի ուշագրավ պատկեր։

Արևմտյան տնտեսական ռեսուրսները մասնակցում էին երկու այնպիսի պետությունների հզորացմանը, որոնց միջև հետագայում ծագեց պատմության ամենակործանարար պատերազմներից մեկը։

Իհարկե, յուրաքանչյուր գործարք առանձին վերցրած ուներ տնտեսական բացատրություն։

Ford-ը ստանում էր պատվերներ։

Ամերիկյան բանկերը՝ տոկոսային եկամուտներ։

Ինժեներական ընկերությունները՝ խոշոր պայմանագրեր։

Բայց պատմության մեջ երբեմն առանձին գործարքների տնտեսական տրամաբանությունը չի բացահայտում դրանց հնարավոր ընդհանուր ռազմավարական հետևանքը։

Եվ այստեղ արժե հիշել բրիտանական աշխարհաքաղաքական մտածողության կարևոր սկզբունքներից մեկը՝ թույլ չտալ Եվրոպայում այնպիսի մայրցամաքային ուժի ձևավորում, որը կարող էր սպառնալ բրիտանական դիրքերին։

Այդ տրամաբանության մեջ հատկապես վտանգավոր կարող էր լինել գերմանական արդյունաբերական ներուժի և ռուսական տարածքների ու ռեսուրսների երկարաժամկետ համադրությունը։

Ուրեմն կարելի է առաջադրել հետևյալ վարկածը.

Իսկ եթե երկու պետությունների զուգահեռ հզորացումը որոշ ազդեցիկ ֆինանսաքաղաքական շրջանակների համար ընդունելի էր հենց այն պատճառով, որ նրանց միջև ապագա բախումը կարող էր կանխել եվրասիական միասնական ուժային կենտրոնի ձևավորումը։

Այն ստուգելու համար պետք է պարզել՝ արդյոք նույն ֆինանսական շրջանակները գիտակցաբար աջակցել են երկու կողմերի հզորացմանը, ինչ գիտեին ապագա հակամարտության հավանականության մասին, ինչպես են փոխել իրենց վարքագիծը 1933–1939 թվականներին և ինչ շահ են ստացել պատերազմի հետևանքներից։

Բայց արդեն հիմա կարելի է ձևակերպել հետազոտության հիմնական հարցը։

Արդյո՞ք արևմտյան կապիտալը պարզապես օգտվեց երկու հսկաների արդյունաբերականացումից, թե՞ նրանց ապագա բախումը որոշ շրջանակների համար ի սկզբանե հաշվարկված աշխարհաքաղաքական արդյունք էր։

Շարունակելի

Սերգեյ Ղարագյոզյան

Մեկնաբանություններ