Նյու Դելիի նոր ռազմավարությունը. ինչպես է Հնդկաստանն ընդլայնում իր ազդեցությունը մինչև Կովկաս

Համաշխարհային քաղաքականության մեջ Հնդկաստանն աստիճանաբար զբաղեցնում է մի դիրք, որը մինչև վերջերս հիմնականում վերապահված էր ավանդական գերտերություններին։ Ավելի քան 1.4 միլիարդ բնակչություն, արագ զարգացող տնտեսություն, միջուկային զենք, հզորացող ռազմարդյունաբերություն և ռազմավարական աշխարհագրական դիրք․ այս ամենը Նյու Դելիին վերածում է միջազգային քաղաքականության ինքնուրույն կենտրոններից մեկի։ Բայց Հնդկաստանի վերելքն ունի նաև մի հետաքրքիր առանձնահատկություն․ երկիրը չի ցանկանում ամբողջությամբ տեղավորվել ո՛չ արևմտյան, ո՛չ ռուսական, ո՛չ էլ որևէ այլ քաղաքական ճամբարում։ Այն համագործակցում է ԱՄՆ-ի հետ, շարունակում է ռազմական ու էներգետիկ կապերը Ռուսաստանի հետ, մրցակցում Չինաստանի հետ և միաժամանակ ընդլայնում իր ներկայությունը Մերձավոր Արևելքում ու Հարավային Կովկասում։ Հենց այս բազմավեկտոր քաղաքականությունն է Հնդկաստանին դարձնում կարևոր խաղացող նոր աշխարհակարգի ձևավորման գործընթացում։

Հնդկաստանի դաշնակիցներն ու հակառակորդները. աշխարհաքաղաքական հավասարակշռության քաղաքականություն

Հնդկաստանի արտաքին քաղաքականության մեջ ամենակարևոր հարաբերություններից մեկը Չինաստանի հետ հարաբերություններն են։ Երկու երկրներն ունեն միջուկային զինանոցներ, հսկայական տնտեսություններ և համաշխարհային հավակնություններ, սակայն նրանց միջև շարունակվում է մրցակցությունը Հիմալայների սահմանային տարածքների, Հնդկական օվկիանոսի և Ասիայում ազդեցության համար։ Միաժամանակ Հնդկաստանը խորացնում է համագործակցությունը ԱՄՆ-ի, Ճապոնիայի և Ավստրալիայի հետ՝ մասնակցելով Quad ձևաչափին, որի կարևոր նպատակներից է Հնդկա-խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանում ուժերի հավասարակշռության պահպանումը։ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները ևս առանձնահատուկ են․ Մոսկվան երկար տարիներ եղել է Հնդկաստանի հիմնական ռազմական մատակարարներից մեկը, իսկ ռուսական նավթը կարևոր նշանակություն է ստացել հնդկական էներգետիկ անվտանգության համար։ Այսպիսով, Հնդկաստանը ոչ այնքան դասական դաշնակցային համակարգ է կառուցում, որքան փորձում է տարբեր ուժային կենտրոնների հետ հարաբերություններն օգտագործել սեփական ռազմավարական ինքնուրույնությունն ամրապնդելու համար։

Հայաստան և Հնդկաստան. հարաբերություններ, որոնք դուրս են եկել ավանդական դիվանագիտության շրջանակներից

Հնդկաստանի ներկայությունը Հարավային Կովկասում հատկապես նկատելի է Հայաստանի հետ հարաբերությունների խորացմամբ։ Երկու երկրները դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել են 1992 թվականին, սակայն վերջին տարիներին համագործակցությունը ստացել է նոր՝ ռազմավարական նշանակություն։ Ամենակարևոր ուղղությունը պաշտպանական համագործակցությունն է։ Հայաստանը Հնդկաստանից ձեռք է բերել «Ակաշ» հակաօդային պաշտպանության համակարգեր, «Պինակա» համազարկային կրակի ռեակտիվ համակարգեր, հրետանային միջոցներ, ռադարներ և անօդաչու թռչող սարքեր։ Հնդկաստանի կառավարությանն առընթեր Միջազգային հարաբերությունների հնդկական խորհրդի (ICWA) 2026 թվականի ուսումնասիրության համաձայն՝ վերջին տարիներին Հայաստանը դարձել է Հնդկաստանի պաշտպանական արտադրանքի խոշորագույն արտահանման ուղղություններից մեկը։ Սա պարզապես զենքի վաճառք չէ․ այն ստեղծում է երկարաժամկետ ռազմատեխնիկական կապեր, մասնագետների փոխանակման և հնարավոր համատեղ արտադրության հիմքեր։

Սակայն Հնդկաստանի հետաքրքրությունը Հայաստանով չի սահմանափակվում ռազմական ոլորտով։ Նյու Դելիի համար Հայաստանը կարող է դառնալ կարևոր օղակ դեպի Եվրոպա և Սև ծով՝ հատկապես Հյուսիս-Հարավ միջազգային տրանսպորտային միջանցքի (INSTC) և Պարսից ծոց–Սև ծով հաղորդակցության հնարավորությունների համատեքստում։ Այս ճանապարհային նախագծերը Հնդկաստանին հնարավորություն են տալիս այլընտրանքային առևտրային ուղիներ զարգացնել՝ նվազեցնելով կախվածությունը ավանդական ծովային երթուղիներից։ Այստեղ Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը կարող է վերածվել տնտեսական առավելության։ Հնդկաստանի համար կարևոր են նաև հայկական շուկան, դեղագործությունը, տեղեկատվական տեխնոլոգիաները, հանքարդյունաբերությունն ու կրթական համագործակցությունը։

Ադրբեջան. տնտեսական շահեր, բայց քաղաքական տարաձայնություններ

Հնդկաստան–Ադրբեջան հարաբերությունները շատ ավելի բարդ են։ Բաքուն երկար տարիներ բացահայտ աջակցություն է ցուցաբերել Պակիստանին՝ Քաշմիրի հարցում, իսկ Հնդկաստանը դա ընկալել է որպես իր արտաքին քաղաքական շահերին հակասող դիրքորոշում։ Հատկապես լարվածություն է առաջացել 2025 թվականի հնդկա-պակիստանյան ռազմական սրացման ժամանակ, երբ Ադրբեջանը քաղաքական աջակցություն հայտնեց Պակիստանին։ Այդուհանդերձ, երկու երկրները չեն խզել հարաբերությունները և շարունակում են տնտեսական ու դիվանագիտական կապերը։ Ավելին՝ 2026 թվականի հոկտեմբերի 23-ին Հնդկաստանի արտգործնախարար Սուբրամանյամ Ջայշանկարը պաշտոնական այցով մեկնել է Բաքու և հանդիպել Ջեյհուն Բայրամովի հետ՝ քննարկելով երկկողմ հարաբերությունների զարգացումը։ Սա ցույց է տալիս, որ Նյու Դելին, չնայած քաղաքական տարաձայնություններին, չի ցանկանում հրաժարվել Ադրբեջանի հետ գործնական համագործակցությունից։

Տնտեսական շահերն այստեղ բավական շոշափելի են։ Հնդկական պետական ONGC Videsh ընկերությունը ավելի քան 1.2 միլիարդ դոլար է ներդրել ադրբեջանական «Ազերի–Չիրագ–Գյունեշլի» նավթային հանքավայրում և Բաքու–Թբիլիսի–Ջեյհան նավթամուղում մասնակցություն ձեռք բերելու համար։ Այսինքն՝ Հնդկաստանը Ադրբեջանում ոչ միայն նավթ է գնում, այլև ունի ուղղակի ներդրումային շահեր էներգետիկ ենթակառուցվածքներում։ Հնդկաստանի արտաքին գործերի նախարարության տվյալներով՝ 2025 թվականին երկու երկրների առևտրաշրջանառությունը կազմել է մոտ 401 միլիոն դոլար։ Հետևաբար, չնայած քաղաքական տարաձայնություններին, Ադրբեջանի հետ հարաբերությունները Նյու Դելիի համար շարունակում են ունենալ տնտեսական արժեք։

Պակիստան. Հնդկաստանի գլխավոր տարածաշրջանային հակառակորդը

Հնդկաստանի արտաքին քաղաքականության ամենախնդրահարույց ուղղություններից մեկը Պակիստանն է։ Երկու երկրների հակամարտության արմատները գալիս են 1947 թվականից, երբ Բրիտանական Հնդկաստանի բաժանումից ստեղծվեցին երկու անկախ պետություններ։ Սակայն գլխավոր վեճը դարձավ Քաշմիրը՝ տարածք, որի նկատմամբ երկու պետություններն էլ ունեն հավակնություններ։ Այդ ժամանակից ի վեր նրանք մի քանի պատերազմ են վարել, իսկ սահմանային բախումները պարբերաբար վերածվել են լայնածավալ ռազմական ճգնաժամերի։ Իրավիճակն ավելի վտանգավոր է դարձնում այն հանգամանքը, որ երկու երկրներն էլ միջուկային տերություններ են։

Լարվածության մյուս աղբյուրը ահաբեկչությունն է։ Հնդկաստանը Պակիստանին մեղադրում է իր տարածքում գործող զինված խմբավորումներին աջակցելու կամ նրանց գործունեությունը չկանխելու մեջ, ինչը Իսլամաբադը մերժում է։ 2025 թվականի ապրիլին Քաշմիրում զբոսաշրջիկների վրա հարձակումից հետո, որի հետևանքով զոհվեց 26 մարդ, երկու երկրների հարաբերությունները կրկին կտրուկ սրվեցին։ Հնդկաստանը մայիսին իրականացրեց «Սինդուր» ռազմական գործողությունը՝ հարվածներ հասցնելով Պակիստանի և Պակիստանի վերահսկողության տակ գտնվող տարածքների մի շարք թիրախների։ Հետագա ռազմական բախումներից հետո հաստատվեց հրադադար, սակայն հակամարտության հիմնարար պատճառները չվերացան։ 2026 թվականի ընթացքում ևս պահպանվել են լարվածությունը, փոխադարձ մեղադրանքներն ու ջրային անվտանգության շուրջ վեճերը՝ կապված Ինդոսի ջրերի բաշխման պայմանագրի հետ։

Այս հակամարտությունն անմիջականորեն կապվում է նաև Հարավային Կովկասի հետ։ Պակիստանը սերտ հարաբերություններ ունի Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ, իսկ վերջիններիս դիրքորոշումները Հայաստանի հետ հակամարտության տարիներին հաճախ հակասել են Հնդկաստանի շահերին։ Այսպիսով, Հարավային Ասիայի մրցակցությունն աստիճանաբար արտացոլվում է նաև մեր տարածաշրջանում․ Հնդկաստանը խորացնում է ռազմատեխնիկական հարաբերությունները Հայաստանի հետ, մինչդեռ Պակիստանը քաղաքական ու ռազմական համագործակցություն է զարգացնում Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ։ Սակայն այս հարաբերությունները չպետք է դիտարկել որպես ամբողջությամբ ձևավորված երկու ռազմական դաշինքների բախում․ յուրաքանչյուր պետություն ունի նաև սեփական, երբեմն տարբեր շահերը:

Ի՞նչ է իրականում ցանկանում Հնդկաստանը Հարավային Կովկասում

Հնդկաստանի տարածաշրջանային քաղաքականության հիմքում երեք կարևոր նպատակ կա՝ տրանսպորտային կապուղիներ, էներգետիկ անվտանգություն և ռազմավարական ազդեցություն։ Նյու Դելին ցանկանում է Պարսից ծոցից և Իրանից դեպի Հայաստան, Վրաստան ու Սև ծով տանող այլընտրանքային առևտրային ճանապարհներ զարգացնել։ Սա կարող է Հնդկաստանի ապրանքներին ավելի հարմար մուտք ապահովել դեպի եվրոպական շուկաներ՝ միաժամանակ մեծացնելով տարածաշրջանի տարանցիկ նշանակությունը։ Հյուսիս-Հարավ միջազգային տրանսպորտային միջանցքը և Պարսից ծոց–Սև ծով ուղղությունը հենց այդ ռազմավարության կարևոր բաղադրիչներն են։ Մյուս կողմից՝ Ադրբեջանը ևս կարևոր է Հնդկաստանի համար՝ նավթի, ներդրումների և Կասպից ծովի տարածաշրջանային կապուղիների տեսանկյունից։ Այսպիսով, Հնդկաստանը չի ցանկանում ամբողջությամբ ընտրություն կատարել Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև․ այն փորձում է պահպանել տնտեսական կապերը երկուսի հետ, բայց անվտանգության ու պաշտպանական ոլորտում ավելի խոր գործընկերություն է զարգացնում Հայաստանի հետ:

Հնդկաստանը՝ նոր աշխարհակարգի ձևավորման մասնակից

Հնդկաստանի քաղաքականությունը ցույց է տալիս, որ ժամանակակից աշխարհում ազդեցիկ պետություն լինելու համար պարտադիր չէ ունենալ միայն ավանդական դաշնակիցներ։ Նյու Դելին փորձում է միաժամանակ համագործակցել տարբեր ուժային կենտրոնների հետ, պաշտպանել սեփական տնտեսական շահերը և ընդլայնել ռազմավարական ներկայությունը նոր տարածաշրջաններում։ Հայաստանի համար Հնդկաստանի հետ հարաբերությունների խորացումը հնարավորություն է դիվերսիֆիկացնելու պաշտպանական գործընկերությունները, զարգացնելու նոր տնտեսական կապեր և ընդլայնելու արտաքին քաղաքական հնարավորությունները։

Սակայն պետք է հասկանալ նաև հակառակ կողմը․ Հնդկաստանը Հարավային Կովկաս չի գալիս միայն Հայաստանի շահերը պաշտպանելու համար։ Այն հետապնդում է սեփական աշխարհաքաղաքական, ռազմական և տնտեսական նպատակները։ Հայաստանի խնդիրն այդ շահերի համընկնումն արդյունավետ օգտագործելն է՝ առանց նոր կախվածությունների մեջ հայտնվելու։

Հնդկաստանի վերելքը Հարավային Կովկասում նոր իրողություն է ստեղծում․ մի տարածաշրջան, որը երկար ժամանակ հիմնականում դիտարկվում էր Ռուսաստանի, Թուրքիայի, Իրանի և Արևմուտքի շահերի բախման համատեքստում, այժմ աստիճանաբար հայտնվում է նաև Հնդկաստան–Պակիստան մրցակցության աշխարհաքաղաքական քարտեզում։

Ակնարկ Քաղաքականություն

Մեկնաբանություններ