«Ինչու՞ գրել տուիք, ես չէի ուզի, որ այդ մասին գրուէր լրագիրներու մէջ»

(հատված Բաբգէն եպիսկոպոս Կիւլեսէրեանի հուշագրությունից)

Եւ առաջին տեսութիւնս բոլորովին դիպուածաբար եղաւ և պաշտօնական։ 1910 հոկտ․ 24, Կիր․ Գիւտ Խաչին քարոզի հրաւիրուած էի Մայր եկեղեցւոյ (Վանքին) մէջ։ Մանթաշեան այդ օրն հոգեհանգստեան մը առթիւ եկեղեցի եկած և ինքն ալ պատահաբար լսած է քարոզը։

Մանթաշեանը տեսնելու փափաքս ծանօթ ըլլալով բարեկամներու շրջանակի մը, անոնցմէ մին՝ եկեղեցւոյ աւարտումէն ետքը, Առաջնորդարան հասաւ ետևէս և ըսաւ որ Մանթաշեան եկեղեցին էր, շատ գոհ եղած է քարոզէն․ հիմա Սաթունեան սրբազանը տեսնելու պիտի գայ, այս առթիւ կ՛ծանօթանաք իրեն։ Եկաւ Մանթաշեան Սաթունեան սրբազանին մօտ՝ պրն․ Ա․ Քալանթարի հետ։ Տեսակցութեան ներկայ եղայ, ծանօթացուցին զիս, այսչափ։ Ես ա՛լ պարզապէս ունկնդիր եղայ, և աւելի սևեռեցայ Մանթաշեանին վրայ՝ ուսումնասիրելու համար անոր խօսքերը, շարժումները, դիմագծերը։

Սաթունեան սրբազան – Աստուած հոգին լուսաւորէ – մեր առանձին տեսակցութեան մէջ քանի մը անգամ խօսած էր ինձ Մանթաշեանի մասին իր հասկցողութեամբ և բացատրած էր թէ ի՛նչպէս վստահութիւն շահած էր ինքը և միջնորդ եղած էր անոր բարեգործութեան, զոր օրինակ՝ Ներսէսեան Հոգևոր դպրանոցի նոր շինութեան համար, ևն։ Այդ տեսակցութեան միջոցին կ՛սպասէի որ հանգուցեալ սրբազանն իր իսկ տեսակէտով բոլորովին օգտակար ընծայէր այդպիսի թանկագին առիթ մը։ Պարզապէս ոչնչաբանութիւններ ըրաւ, քանիերորդ անգամ ըլլալով պատմեց թէ ի՛նչպէս իրմէ գումարներ շորթած են երիտասարդ մը, Ս․ Յ․ անունով և ուսանող մը, Երևանի թեմական դպրանոցէն, կեղծիքով մը, և ըսել կ՛ուզէր թէ ա՛լ աշխարհի վրայ ո՛չ ոք վստահելի էր։ Իսկ Մանթաշեան, որ շատ հետաքրքրութեամբ չէր հետևէր այս պատմութիւններուն, իրեն ուղղուած (Սաթունեանէ կողմէ) փափկանկատ հարցումներուն պատասխանելով ըսաւ թէ ինքզինքն առողջ չզգար և յարեց թէ ի՛նչ ժամանակներու և բարքերու հասեր ենք։ Եկեղեցւոյ մէջ՝ քարոզի ատեն, ատեանին մօտ տեղ մը բռնելու փափաքով ըսեր է իր առջևը կեցող պատանիի մը, որ քիչ մը անդին անցնի։ Պատանին բոլորովին խրոխտ շեշտով մը պատասխաներ է․ «Իրաւունք չունիս ինծի անդին անցիր ըսելու, դու՛ն անցիր»։ Մանթաշեան լռեր է։ Այս միջադէպով Մանթաշեան իր զարմանքի տպաւորութիւնները կ՛ուզէր արտայայտել և շեշտել երիտասարդներու կրթութեան մասին։ Քիչ մ՛ալ, օդի և ջուրի վրայ եղած տեսակէն ուրիշ խօսակցութիւններէ ետքը, ելաւ Մանթաշեան, մենք ալ միասին, և Սաթունեան ոտքի վրայ՝ շնորհակալութիւն յայտնեց Առաջնորդարանի նուիրած գեղեցիկ կառքին համար, և դիտել տրուեցաւ թէ

այս նուէրի մասին հրատարակութիւն եղած է թերթերու մէջ։ Մանթաշեան քիչ մը սրտնեղած՝ ըսաւ․ «Ինչու՞ գրել տուիք, ես չէի ուզիր որ այդ մասին գրուէր լրագիրներու մէջ»։ Մարդը չուզեր որ իր տուածը կամ տալիքը ոչ ոք գիտնայ։ Սրբազանը վրայէն նետեց՝ «գրած են» ըսելով, մինչդեռ ինքը բարեմտութեամբ քանի մը օր առաջ հոգ տարած էր որ լրագիրներու մէջ յիշատակուի Մանթաշեանի նուէրը։ Մանթաշեան Առաջնորդարանի մեջ սրահի դրան մօտեցած էր, երբ Սաթունեան յատակի տախտակամածը (parquet) մատնանշելով դիտել տուաւ թէ ինք միջոցը գտած և շինել տուած է զանոնք, թէ կ՛փափաքի սրահներու մէջ Կաթողիկոսներու և Առաջնորդներու միաձև պատկերները շարել 500 րուպլի ծախսելով, և յարեց թէ հարկաւ Աստուծով զայն ալ կ՛յաջողցնեմ։ Մանթաշեան, ազնիւ մարդ, անմիջապէս ըսաւ․ «Սրբազան, դուք պատկերները շինել տուէք, 500 րուպլին կ՛վճարուի»։ Սրբազանին ուրախութիւնը չափ չունէր։ Վերջապէս, շատ քաղաքավարի հրաժեշտով Մանթաշեան մեկնեցաւ Թիֆլիզի Հայոց Առաջնորդարանէն, և ես խորունկ հիասթափում մը կրեցի՝ անձամբ տեսնելով թէ ինչպէս պարապ անցան այն 30-40 վայրկեանները՝ Կովկասի ամէնէն կարևոր Առաջնորդութեան մը Առաջնորդի և Կովկասի ամէնէն մեծ հայ հարուստին մէջտեղ։

Խաչատուր Դադայան

Հեղինակի նյութեր

• Խրիմյան Հայրիկի անմահ պատգամը․ հիշատակի օր
• «Զվախճան մեծ բարերարի ազգիս»
• «Հոգին ալ ունի իւր պահանջները»
• «Հայկական կեանք»
• Ազնիվ արարք
• Կրթության նվիրյալը
• Հային խաբելու «արվեստը»
• Սգո քայլերգ
• Երկու ազգային բարերար և համեմատական դիտարկում
• Անպատիվ «Պատվո Լեգեոն»
• «Նրանք խորտակեցին էն հոյակապ տաճարը և մնացին դուրսը՝ իրենց ձեռքով արած աւերակների մէջ»
• Ադրբեջանական սադրանքին՝ ի պատասխան
• Ադրբեջանական սադրանքին՝ ի պատասխան
• Հաճելի լուր Ֆրանսիայից
• Թոշակս՝ ընդդեմ դրա
• Զորավար Անդրանիկից մինչև Պապիկյան, «Գարեգին Նժդեհից»՝ «Պատվո լեգեոն»
• Սրամիտ Հայրիկը
• Փղոսկրյա ավետարանը
• Չնքուշ
• «Նավթի իշխանը»

Մեկնաբանություններ