Աննա Պողիկյանը, նրա արվեստը և մեր մշակութային քննադատության իրավունքը
24.09.2026 | 15:33
Երբ արվեստագետի անունը դառնում է անձեռնմխելի, արվեստի փոխարեն սկսում ենք պաշտել հեղինակությունը։
Աննա Պողիկյանը միջազգային ճանաչում ունեցող եգիպտահայ-կանադացի արվեստագետ է՝ ծնված 1946 թվականին Կահիրեում։ Նրա ստեղծագործական գործունեությունն ընդգրկում է գծանկարչություն, քանդակ, ձեռակերտ գրքեր և լայնածավալ ինստալացիաներ։ Նրա աշխատանքները ներկայացվել են միջազգային խոշոր ցուցահանդեսներում, իսկ 2026 թվականին Հայաստանի ազգային պատկերասրահում բացվեց նրա առաջին անհատական ցուցահանդեսը Հայաստանում՝ «Հյուսելու մշակույթ» խորագրով։
Այս ամենը փաստ է։
Ինչպես փաստ է նաև այն, որ Պողիկյանի արվեստը դասական նկարչության շրջանակներում չի տեղավորվում։ Նրա ստեղծագործական լեզուն կառուցված է պատմության, հիշողության, առասպելաբանության, ճանապարհորդությունների, նյութական մշակույթի և տարբեր ժողովուրդների մշակութային հետքերի միախառնման վրա։
Նրա 2015 թվականի «Ani» աշխատանքը, օրինակ, սովորական կտավ չէ։ Այն բազմամաս ինստալացիա է՝ նոթատետրերով, գծանկարներով, թղթե թռչուններով և վարդերով։ Հեղինակն Անիի մասին ստեղծել է ճանապարհորդական գրառումների և հիշողությունների նմանվող տեսողական պատմություն՝ անդրադառնալով երբեմնի հայկական քաղաքի անցյալին, կորստին և հիշողությանը։
2026 թվականի «Հյուսելու մշակույթ» ցուցահանդեսն արդեն անմիջականորեն կապված էր Հայաստանի հետ։ 2025 թվականին Հայաստանում ստեղծագործական կեցության ընթացքում Պողիկյանն այցելել է գորգագործական արհեստանոցներ, հանդիպել Արցախից տեղահանված գորգագործ կանանց և այցելել Մեղրի։ Նրա՝ թղթի վրա արված պատկերները հետագայում վերածվել են գորգերի ու գոբելենների՝ տեղական բրդով և բազմաթիվ ներկանյութերով։ Ցուցահանդեսում ներկայացվել է 37 ձեռագործ գորգ և գոբելեն։
Այս ամենը կարելի է ուսումնասիրել, ներկայացնել, քննարկել և նույնիսկ բարձր գնահատել։
Բայց այստեղից սկսվում է այն հարցը, որի մասին, կարծես, Հայաստանում շատերը չեն ցանկանում խոսել։
Արդյո՞ք միջազգային ճանաչումը նշանակում է, որ մենք պարտավոր ենք հավանել արվեստագետի յուրաքանչյուր աշխատանք։ Ո՛չ։
Արդյո՞ք հեղինակավոր թանգարանում ցուցադրվելը նշանակում է, որ որևէ դիտող իրավունք չունի ասելու․ «Ես այս աշխատանքում գեղարվեստական արժեք չեմ տեսնում»։ Ո՛չ։
Արդյո՞ք մարդուն «տգետ» անվանելը փաստարկ է, եթե նա չի ընդունում որևէ ժամանակակից արվեստի գործ։ Նորից՝ ո՛չ։
Ես կարող եմ ընդունել, որ Աննա Պողիկյանը միջազգային ճանաչում ունեցող արվեստագետ է, կարող եմ ընդունել նրա կենսագրական փաստերը, նրա ցուցահանդեսները, նրա աշխատանքի պատմական ու մշակութային ենթատեքստը և միևնույն ժամանակ ասել․ «Ինձ նրա արվեստը չի համոզում»։
Սա արվեստ չհասկանալու ապացույց չէ։ Սա դիտողի կարծիքն է։
Արվեստի մասնագետը կարող է հակադարձել․ կարող է բացատրել կոմպոզիցիան, նյութի կիրառումը, գաղափարական կառուցվածքը, պատմական համատեքստը և ստեղծագործության ազդեցությունը։ Բայց երբ մասնագիտական բացատրության փոխարեն սկսվում է «դու տգետ ես, որովհետև սա չես հասկանում» մոտեցումը, մենք արդեն արվեստ չենք քննարկում, այլ պաշտպանում ենք հեղինակությունը։
Եվ սա՛ է ինձ անհանգստացնում։
Հայաստանին պետք է մշակութային հասարակություն, որտեղ արվեստագետը կարող է ստեղծագործել ազատ, իսկ հանդիսատեսը կարող է դիտել ազատ։
Որտեղ կարող ես ասել․ «Հիանալի է»։ Բայց կարող ես նաև ասել․ «Ինձ դուր չի գալիս»։ Կարող ես ասել․ «Գաղափարը հետաքրքիր է, բայց գեղարվեստական իրականացումն ինձ չի համոզում»։ Կարող ես ասել․ «Ես այստեղ պատմական արժեքը տեսնում եմ, բայց որպես նկար ինձ չի գրավում»։
Եվ դրա համար քեզ տգետ անվանելու իրավունք ոչ ոք չունի։
Նույնիսկ եթե տվյալ արվեստագետը համաշխարհային ճանաչում ունի։
Նույնիսկ եթե նրա գործերը գտնվում են խոշոր թանգարանների հավաքածուներում։
Նույնիսկ եթե նրան ներկայացնում են որպես ժամանակակից արվեստի կարևոր անուն։
Որովհետև արվեստի պատմությունը բաղկացած չէ միայն այն մարդկանց անուններից, որոնց մասին բոլորը պարտավոր են նույն կարծիքն ունենալ։
Իսկ արտաքին տե՞սքը
Այստեղ ևս պետք է պահպանել ողջամտությունը։ Յուրաքանչյուր մարդ իրավունք ունի ինքնուրույն որոշելու՝ ինչպես հագնվել, սանրվել, սափրվել կամ ներկայանալ հասարակությանը։ Արվեստագետը պարտավոր չէ համապատասխանել որևէ մեկի գեղեցկության կամ խնամվածության չափանիշին։
Բայց, մյուս կողմից, հասարակության անդամներն էլ կարող են ունենալ իրենց գեղագիտական ընկալումը։ Արտաքինի մասին կարծիք ունենալը դեռևս մարդու արժանիքը դատապարտել չէ։ Սակայն արտաքին տեսքը չպետք է խառնենք արվեստի գնահատականի հետ։
Եթե ուզում ենք քննադատել Պողիկյանի արվեստը, եկե՛ք խոսենք նրա արվեստից։ Եթե ուզում ենք քննարկել նրա արտաքին կերպարը, դա արդեն այլ թեմա է։ Իսկ եթե ուզում ենք նրան պաշտպանել, եկե՛ք պաշտպանենք նրա ստեղծագործությունը փաստարկներով, այլ ոչ թե քննադատներին «տգետ» անվանելով։
Հայաստանում մենք չափազանց շատ ենք սովորել հեղինակությունների առաջ լռելուն։
Մի անուն է հնչում՝ բոլորը ծափահարում են։ Մի միջազգային մրցանակ է հիշատակվում՝ բոլորը համաձայնում են։ Մի հայտնի թանգարան է հիշատակվում՝ կարծես սեփական աչքերն այլևս պետք չեն։
Բայց ես ուզում եմ տեսնել մի Հայաստան, որտեղ մարդը կարող է մտնել ցուցասրահ, նայել գործին և ինքնուրույն ասել․ «Այո՛, սա ինձ հուզեց»։ Կամ՝ «Ո՛չ, ես այստեղ այն արժեքը չեմ տեսնում, որի մասին ինձ ասում են»։
Երկուսն էլ քաղաքակիրթ հասարակության իրավունքներն են։
Արվեստագետին մեծարելը պարտադիր չէ դարձնել նրան անձեռնմխելի։ Քննադատելը պարտադիր չէ դարձնել վիրավորանք։ Իսկ չհավանելը պարտադիր չէ դարձնել տգիտություն։
Ոչ մի արվեստագետ այնքան մեծ չէ, որ նրա աշխատանքը չքննարկվի։ Ոչ մի ցուցահանդես այնքան հեղինակավոր չէ, որ դիտողը պարտավոր լինի հիանալ։ Եվ ոչ մի անուն այնքան բարձր չէ, որ նրա ստեղծագործությունը քննադատությունից վեր դասվի։
Արվեստը պետք է դիմանա հարցերին։ Պետք է դիմանա հակառակ կարծիքին։ Պետք է դիմանա նույնիսկ ամենապարզ հարցին․ «Իսկ ինչո՞ւ է սա լավ արվեստ»։
Եթե ունենք պատասխան՝ ներկայացնենք։ Եթե ունենք մասնագիտական հիմնավորում՝ բերենք։ Եթե ունենք պատմական և մշակութային փաստեր՝ ցույց տանք։
Բայց մարդուն մի՛ վիրավորեք նրա ճաշակի համար։ Որովհետև մշակույթը սկսվում է ոչ թե բոլորին նույնը սիրեցնելուց, այլ տարբեր կարծիքներ լսելու կարողությունից։
Եվ վերջապես․ Արվեստը պաշտամունք չէ։ Արվեստը ազատ մտածելու տարածք է։
Նարեկ ՊԱՊՈՆՑ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ
Մեկնաբանություններ
Ասում են...
.
.
-
Ասում են… Հայաստանում կրկին հակառուսական կեղծ և Արևմուտքի կողմից կառավարելի ալիք է ստեղծվել, թե ՀԱՊԿ-ը մեզ չօգնեց, և ՀԱՊԿ-ից պետք է դուրս գանք։ Նշում են նաև, թե Ռուսաստանը Հայաստանին անհուսալի դաշնակից է
-
Ասում են… Նա Ռուսաստանի բացահայտ թշնամի է, որը, մինչև որոշակի պահը, իշխանության գալով ստիպված էր քողարկել իր մտադրությունները, իր նպատակները։ Մենք թույլ տվեցինք մեզ «մոլորեցնել» հույսերով, թե ինչ-որ կերպ դա կանցնի-կգնա, բայց այդպես չեղավ
-
Ասում են… Հայաստանն իսկապես կատարել է իր աշխարհաքաղաքական ընտրությունը՝ դեմքով շրջվելու դեպի Եվրոպա։ Մենք չենք կարող գործել այնպես, կարծես դա գոյություն չունի։ Մենք՝ ֆրանսիացիներս, պետք է ընդունենք այդ ընտրությունը և հավատարիմ լինենք դրան
-
Ասում են… Զարմանալի է՝ Թրամփն ասաց, որ ոչ ոք իրեն չի ասել՝ Իրանը կարող է փակել Հորմուզի նեղուցը։
Յուրաքանչյուր ռազմական խաղային տեսության ժամանակ, որին ես մասնակցել եմ, առաջին բանը, որ մենք ենթադրել ենք, այն էր, որ Իրանը դա կանի
-
Ասում են… Հնարավոր չէ որևէ գերտերության թիկունքում գործարքներ կնքել, որոնց մասին ամենայն մանրամասնությամբ տեղյակ չլինեն մյուս գերտերությունները: Բոլոր գերտերություններն էլ տիրապետում են հետախուզական այնպիսի հզոր հնարավորությունների, որ փոքր երկրները հազիվ թե կարողանան նրանցից որևէ գաղտնիք թաքցնել
-
Ասում են… Ի տարբերություն Արևմուտքի, որը կոչ է անում Հայաստանին կրճատել Ռուսաստանի հետ իր հարաբերությունները, մենք չենք խոչընդոտում Հայաստանի առևտրատնտեսական կապերի զարգացմանը այլ երկրների, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի հետ
-
Ասում են… Պետք է անկեղծորեն խոստովանել, որ ընդդիմադիր կուսակցությունների միջև ամիսներ շարունակ ընթացող բանակցությունները ոչ մի համաձայնության չեն հանգեցրել: Այդ պարագայում, պառակտված ընդդիմությանը միավորելու միակ կարող ուժը Սամվել Կարապետյանն է
-
Ասում են… Իրանի հետ հարաբերությունները Հայաստանի համար այլընտրանք չունեն այդ հարաբերությունները կենսական նշանակություն ունեն թե՛ Հայաստանի, թե՛ Իրանի համար, և այս իրողությունը պետք է հասկացնել արևմտյան գործընկերներին
-
Ասում են… Բաքուն դատապարտեց Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության ինքնորոշման իրավունքը, որը դրսևորվեց Խորհրդային Միության փլուզման ժամանակ։ Դա բռնություն էր, դատաստան, ոչ թե դատավարություն
-
Ասում են… Վստահ ենք, որ Հարավային Կովկասի երկրները, այդ թվում՝ Հայաստանը, հասկանում են, որ Բրյուսելի և Վաշինգտոնի ենթադրաբար բարի մտադրությունների հետևում թաքնված են սառը հաշվարկներ
-
Ասում են… Իրանի ուրանի պաշարների ոչնչացման և զրոյական հարստացմանն անցնելու ԱՄՆ պահանջներն անիրատեսական են։ Հրթիռային ծրագրի և դաշնակիցներին սատարելու վերաբերյալ պայմանները քննարկման ենթակա չեն։
Իրանը չի ենթարկվի դրսից պարտադրված թելադրանքին։ Մենք անկախ երկիր ենք և ինքներս ենք որոշում մեր ուղին
-
Ասում են… Մեզ բացարձակապես չի վերաբերում այն, ինչ կատարվում է Գրենլանդիայի հետ։ Բայց մենք Միացյալ Նահանգների հետ նմանատիպ հարցեր լուծելու փորձ ունենք:
19-րդ դարում, կարծեմ՝ 1867 թվականին, ինչպես գիտենք, Ռուսաստանը վաճառեց Միացյալ Նահանգներին, իսկ Միացյալ Նահանգները մեզնից գնեց Ալյասկան
-
Ասում են Մենք գիտեինք, որ կանոնների վրա հիմնված միջազգային կարգի պատմությունը մասամբ կեղծ էր։ Որ ուժեղագույններն իրենց կազատեն պարտավորություններից այն ժամանակ, երբ ճիշտ համարեն։ Որ առևտրային կանոնները կիրառվում էին անհամաչափորեն։ Եվ որ միջազգային իրավունքը կիրառվում էր տարբեր խստությամբ՝ կախված մեղադրյալի կամ զոհի ինքնությունից
-
Ասում են… Այս պահին մենք ապրում ենք մեր պատմության ամենածանր փուլերից մեկը: ՈՒկրաինայի վրա ճնշումը հիմա առավելագույնն է։ ՈՒկրաինան կարող է կանգնել չափազանց բարդ ընտրության առաջ` կա՛մ արժանապատվության կորուստ, կա՛մ հիմնական գործընկերոջ հնարավոր կորուստ։ Կա՛մ բարդ 28 կետերի ընդունում, կա՛մ անչափ ծանր ձմեռ
-
Ասում են… Ինչո՞ւ մենք 2020 թվականին այդ պատերազմը չկանխեցինք։ Չէ՞ որ կարող էինք կոշտ զգուշացնել Ադրբեջանին, որ ուժային լուծում թույլ չենք տա։ Եվ ոչինչ էլ չէր լինի
Տարածաշրջանային
Աշխարհը պտտվում է երեք գերտերությունների շուրջ՝ ԱՄՆ, Չինաստան, Ռուսաստան
ՄԱԿ-ի գլխավոր ասամբլեայի 81-րդ նստաշրջանի գլխավոր թեման Մերձավոր Արևելքում և Ուկրաինայում ստեղծված իրավիճակներն են:Ընդհանուր ելույթներ, հասցեական ու անհասցե կոչեր և ոչ մի կոնկրետ առաջարկություն: ՄԱԿ-ը, որպես միջազգային թիվ մեկ կառույց, կորցնում է իր լրջությունն ու ազդեցիկությունը: Այն դարձել է պետությունների ղեկավարների հավաքատեղի, զրուցատաղավար, որտեղ դեռ ավանդույթի ուժով ձգտում են միջազգային պրոբլեմների համար համատեղ լուծումներ գտնել...
