Օվերտոնի պատուհանը. երբ անընդունելին սկսում է ներկայանալ որպես նորմ
25.09.2026 | 14:17
Աշխարհին՝ քանի դեռ հասարակական արթնացումը հնարավոր է:
Յուրաքանչյուր հասարակություն ունի սահմաններ, որոնց ներսում որոշ գաղափարներ համարվում են ընդունելի, իսկ մյուսները՝ անընդունելի, անհնար կամ նույնիսկ անհեթեթ։ Սակայն այդ սահմանները քարացած չեն. դրանք կարող են տեղաշարժվել։
Այս երևույթը քաղաքական գիտության մեջ հաճախ նկարագրվում է «Օվերտոնի պատուհան» հասկացությամբ՝ հանրային քննարկման և քաղաքականորեն ընդունելի համարվող գաղափարների շրջանակի փոփոխությամբ։ Սակայն այստեղ ամենակարևոր հարցը ոչ թե այն է, թե ինչ է ընդունելի այսօր, այլ այն, թե ինչպե՞ս է փոխվում այն, ինչ հասարակությունն ընդունելի է համարում։
Սկզբում գաղափարը կարող է համարվել անհնարին, հետո այն մտնում է քննարկման դաշտ: Դրանից հետո սկսում են դրա մասին խոսել որպես հնարավոր տարբերակի, իսկ հետագայում այն արդեն կարող է ներկայացվել որպես որոշակի պայմաններում ընդունելի լուծում։ Եթե հասարակությունն աստիճանաբար ընտելանում է դրան, նախկինում անընդունելի գաղափարը կորցնում է իր ցնցող բնույթը։
Այստեղ է թաքնված իրական վտանգը։
Խնդիրը միայն առանձին գաղափարը չէ, խնդիրը սահմանների փոփոխության մեխանիզմն է։ Երբ հասարակությունը դադարում է տարբերել «քննարկելը» «նորմալացնելուց», սկսվում է մի վտանգավոր գործընթաց։ Ինչ-որ բան սկզբում կարող է ներկայացվել պարզապես որպես հարց, հետո՝ որպես կարծիք, այնուհետև՝ որպես ընտրության իրավունք, իսկ վերջում՝ որպես հասարակության կողմից բնականոնորեն ընդունելի երևույթ։
Սակայն պետք է զգույշ լինել. Օվերտոնի պատուհանն ինքնին չի նշանակում, որ ցանկացած գաղափար անխուսափելիորեն կդառնա օրենք կամ հասարակական նորմ։ Հանրային կարծիքը ձևավորվում է բազմաթիվ գործոնների ազդեցությամբ՝ մշակույթ, ընտանիք, կրթություն, բարոյական պատկերացումներ, իրավական համակարգ, քաղաքական ինստիտուտներ, լրատվամիջոցներ և հասարակական դիմադրություն։
Ուստի իրական հարցը սա է. ո՞վ է ձևավորում այն սահմանները, որոնց ներսում մենք սկսում ենք մտածել։
Եթե կրթությունը մարդուն սովորեցնում է միայն պատրաստի ձևակերպումներ ընդունել և չի զարգացնում քննադատական մտածողությունը, ապա մարդը կարող է չնկատել նույնիսկ այն պահը, երբ իր արժեքային չափանիշները փոխվում են։
Եթե մեդիան որևէ երևույթ անընդհատ ներկայացնում է որպես սովորական, մարդը կարող է աստիճանաբար կորցնել դրա նկատմամբ նախկին զգայունությունը։
Եթե հասարակությունը հրաժարվում է բանավիճելուց և ցանկացած հարցի շուրջ քննարկումը փոխարինում է պիտակավորումով, ապա մտածելու տարածքը նեղանում է։ Եվ հենց այստեղ է սկսվում հասարակության իրական խոցելիությունը։
Պատկերացնենք ծայրահեղ հիպոթետիկ օրինակ։ Եթե մի օր որևէ հասարակությունում մարդակերության գաղափարը ներկայացվեր ոչ թե որպես սարսափելի ու անընդունելի արարք, այլ որպես «քննարկման ենթակա սոցիալական երևույթ», սկզբնական արձագանքը, բնականաբար, կլիներ մերժումը։ Բայց եթե այդ թեման տարիներ շարունակ ներկայացվեր տարբեր ձևերով, աստիճանաբար փոխվեր լեզուն, վերանայվեին դրա մասին պատկերացումները, և հասարակությանը սովորեցնեին այդ մասին խոսել առանց նախկին բարոյական սահմանների, ապա հենց այդ գործընթացը ցույց կտար, թե ինչպես կարող է փոխվել անընդունելիի ընկալման սահմանը։
Սա մարդակերության կանխատեսում չէ և ոչ էլ պնդում, որ նման բան անխուսափելիորեն տեղի կունենա։ Սա ծայրահեղ օրինակ է՝ ցույց տալու համար մեկ պարզ սկզբունք. հասարակության բարոյական սահմանները պաշտպանելու համար անհրաժեշտ է գիտակցել, թե ինչպես են այդ սահմանները ձևավորվում և ինչպես կարող են տեղաշարժվել։
Արթնացումը չի նշանակում ամեն ինչի նկատմամբ կասկածամտություն։ Արթնացումը նշանակում է հարց տալ.
Ո՞վ է ասում։
Ինչո՞ւ է ասում։
Ի՞նչ փաստերով է հիմնավորում։
Ի՞նչ բառերով է ներկայացնում։
Ի՞նչն է նախկինում անընդունելի եղել։
Ի՞նչն է այսօր ներկայացվում որպես սովորական։
Եվ ամենակարևորը՝ ի՞նչ ենք մենք կորցնում այդ փոփոխության ճանապարհին։
Հասարակությունը քանդվում է ոչ միայն այն ժամանակ, երբ նրա օրենքներն են խախտվում։ Այն կարող է քայքայվել նաև այն ժամանակ, երբ մարդիկ աստիճանաբար կորցնում են այն ներքին չափանիշները, որոնց միջոցով տարբերում են ընդունելին անընդունելիից, արժանապատիվը՝ նվաստացուցիչից, մարդասիրականը՝ անմարդկայինից։
Այդ պատճառով կրթությունը միայն գիտելիքի փոխանցում չէ։ Կրթությունը նաև արժեքների, քննադատական մտածողության և բարոյական դատողության ձևավորման տարածք է։ Եվ այստեղ ընտանիքը, դպրոցը, ուսուցիչը, գիտնականը, մշակույթը, մեդիան և պետությունը բոլորն ունեն պատասխանատվություն՝ յուրաքանչյուրն իր սահմաններում։
Մենք չպետք է վախենանք քննարկումից։ Մենք պետք է վախենանք այն հասարակությունից, որտեղ մարդիկ այլևս չեն կարողանում հասկանալ, թե ինչու որոշ բաներ չպետք է դառնան նորմ։
Օվերտոնի պատուհանի մասին խոսելը, հետևաբար, ոչ թե հասարակությանը վախեցնելու փորձ է, այլ հիշեցում. հասարակության սահմաններն ինքնուրույն չեն պահպանվում։ Դրանք պահպանվում են այն մարդկանց կողմից, ովքեր մտածում են, հարցնում են, ստուգում են, վիճում են և գիտակցաբար պաշտպանում իրենց արժեքները։
Քանի դեռ արթնացումը հնարավոր է, պետք է խոսել՝
ոչ թե ատելությամբ,
ոչ թե կուրորեն մերժելով ամեն նոր բան,
այլ գիտակցությամբ։
Որովհետև երբ հասարակությունը դադարում է հարցնել՝ «որտե՞ղ է սահմանը», ինչ-որ պահի կարող է արդեն չնկատել, որ սահմանն անցել է։
Նարեկ ՊԱՊՈՆՑ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ
Մեկնաբանություններ
Ասում են...
.
.
-
Ասում են… Հայաստանում կրկին հակառուսական կեղծ և Արևմուտքի կողմից կառավարելի ալիք է ստեղծվել, թե ՀԱՊԿ-ը մեզ չօգնեց, և ՀԱՊԿ-ից պետք է դուրս գանք։ Նշում են նաև, թե Ռուսաստանը Հայաստանին անհուսալի դաշնակից է
-
Ասում են… Նա Ռուսաստանի բացահայտ թշնամի է, որը, մինչև որոշակի պահը, իշխանության գալով ստիպված էր քողարկել իր մտադրությունները, իր նպատակները։ Մենք թույլ տվեցինք մեզ «մոլորեցնել» հույսերով, թե ինչ-որ կերպ դա կանցնի-կգնա, բայց այդպես չեղավ
-
Ասում են… Հայաստանն իսկապես կատարել է իր աշխարհաքաղաքական ընտրությունը՝ դեմքով շրջվելու դեպի Եվրոպա։ Մենք չենք կարող գործել այնպես, կարծես դա գոյություն չունի։ Մենք՝ ֆրանսիացիներս, պետք է ընդունենք այդ ընտրությունը և հավատարիմ լինենք դրան
-
Ասում են… Զարմանալի է՝ Թրամփն ասաց, որ ոչ ոք իրեն չի ասել՝ Իրանը կարող է փակել Հորմուզի նեղուցը։
Յուրաքանչյուր ռազմական խաղային տեսության ժամանակ, որին ես մասնակցել եմ, առաջին բանը, որ մենք ենթադրել ենք, այն էր, որ Իրանը դա կանի
-
Ասում են… Հնարավոր չէ որևէ գերտերության թիկունքում գործարքներ կնքել, որոնց մասին ամենայն մանրամասնությամբ տեղյակ չլինեն մյուս գերտերությունները: Բոլոր գերտերություններն էլ տիրապետում են հետախուզական այնպիսի հզոր հնարավորությունների, որ փոքր երկրները հազիվ թե կարողանան նրանցից որևէ գաղտնիք թաքցնել
-
Ասում են… Ի տարբերություն Արևմուտքի, որը կոչ է անում Հայաստանին կրճատել Ռուսաստանի հետ իր հարաբերությունները, մենք չենք խոչընդոտում Հայաստանի առևտրատնտեսական կապերի զարգացմանը այլ երկրների, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի հետ
-
Ասում են… Պետք է անկեղծորեն խոստովանել, որ ընդդիմադիր կուսակցությունների միջև ամիսներ շարունակ ընթացող բանակցությունները ոչ մի համաձայնության չեն հանգեցրել: Այդ պարագայում, պառակտված ընդդիմությանը միավորելու միակ կարող ուժը Սամվել Կարապետյանն է
-
Ասում են… Իրանի հետ հարաբերությունները Հայաստանի համար այլընտրանք չունեն այդ հարաբերությունները կենսական նշանակություն ունեն թե՛ Հայաստանի, թե՛ Իրանի համար, և այս իրողությունը պետք է հասկացնել արևմտյան գործընկերներին
-
Ասում են… Բաքուն դատապարտեց Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության ինքնորոշման իրավունքը, որը դրսևորվեց Խորհրդային Միության փլուզման ժամանակ։ Դա բռնություն էր, դատաստան, ոչ թե դատավարություն
-
Ասում են… Վստահ ենք, որ Հարավային Կովկասի երկրները, այդ թվում՝ Հայաստանը, հասկանում են, որ Բրյուսելի և Վաշինգտոնի ենթադրաբար բարի մտադրությունների հետևում թաքնված են սառը հաշվարկներ
-
Ասում են… Իրանի ուրանի պաշարների ոչնչացման և զրոյական հարստացմանն անցնելու ԱՄՆ պահանջներն անիրատեսական են։ Հրթիռային ծրագրի և դաշնակիցներին սատարելու վերաբերյալ պայմանները քննարկման ենթակա չեն։
Իրանը չի ենթարկվի դրսից պարտադրված թելադրանքին։ Մենք անկախ երկիր ենք և ինքներս ենք որոշում մեր ուղին
-
Ասում են… Մեզ բացարձակապես չի վերաբերում այն, ինչ կատարվում է Գրենլանդիայի հետ։ Բայց մենք Միացյալ Նահանգների հետ նմանատիպ հարցեր լուծելու փորձ ունենք:
19-րդ դարում, կարծեմ՝ 1867 թվականին, ինչպես գիտենք, Ռուսաստանը վաճառեց Միացյալ Նահանգներին, իսկ Միացյալ Նահանգները մեզնից գնեց Ալյասկան
-
Ասում են Մենք գիտեինք, որ կանոնների վրա հիմնված միջազգային կարգի պատմությունը մասամբ կեղծ էր։ Որ ուժեղագույններն իրենց կազատեն պարտավորություններից այն ժամանակ, երբ ճիշտ համարեն։ Որ առևտրային կանոնները կիրառվում էին անհամաչափորեն։ Եվ որ միջազգային իրավունքը կիրառվում էր տարբեր խստությամբ՝ կախված մեղադրյալի կամ զոհի ինքնությունից
-
Ասում են… Այս պահին մենք ապրում ենք մեր պատմության ամենածանր փուլերից մեկը: ՈՒկրաինայի վրա ճնշումը հիմա առավելագույնն է։ ՈՒկրաինան կարող է կանգնել չափազանց բարդ ընտրության առաջ` կա՛մ արժանապատվության կորուստ, կա՛մ հիմնական գործընկերոջ հնարավոր կորուստ։ Կա՛մ բարդ 28 կետերի ընդունում, կա՛մ անչափ ծանր ձմեռ
-
Ասում են… Ինչո՞ւ մենք 2020 թվականին այդ պատերազմը չկանխեցինք։ Չէ՞ որ կարող էինք կոշտ զգուշացնել Ադրբեջանին, որ ուժային լուծում թույլ չենք տա։ Եվ ոչինչ էլ չէր լինի
Տարածաշրջանային
Աշխարհը պտտվում է երեք գերտերությունների շուրջ՝ ԱՄՆ, Չինաստան, Ռուսաստան
ՄԱԿ-ի գլխավոր ասամբլեայի 81-րդ նստաշրջանի գլխավոր թեման Մերձավոր Արևելքում և Ուկրաինայում ստեղծված իրավիճակներն են:Ընդհանուր ելույթներ, հասցեական ու անհասցե կոչեր և ոչ մի կոնկրետ առաջարկություն: ՄԱԿ-ը, որպես միջազգային թիվ մեկ կառույց, կորցնում է իր լրջությունն ու ազդեցիկությունը: Այն դարձել է պետությունների ղեկավարների հավաքատեղի, զրուցատաղավար, որտեղ դեռ ավանդույթի ուժով ձգտում են միջազգային պրոբլեմների համար համատեղ լուծումներ գտնել...
