Լև Տոլստոյ․ մարդու, պատմության և խաղաղության փիլիսոփայությունը «Պատերազմ և խաղաղություն» վեպում

Լև Նիկոլաևիչ Տոլստոյը համաշխարհային գրականության և փիլիսոփայական մտքի պատմության այն բացառիկ ներկայացուցիչներից է, որի ստեղծագործական ժառանգությունը վաղուց դուրս է եկել ազգային գրականության սահմաններից և դարձել համամարդկային մշակութային արժեք։ Նրա գրականությունը մարդու, հասարակության, պատմության, բարոյականության, սիրո, ընտանիքի, պատերազմի և խաղաղության վերաբերյալ խորքային մտորումների ամբողջական համակարգ է, որտեղ գեղարվեստական պատումը մշտապես զուգորդվում է փիլիսոփայական որոնումների հետ։ Տոլստոյի ստեղծագործական աշխարհայացքի առավել ընդգրկուն և ամբողջական արտահայտություններից մեկը «Պատերազմ և խաղաղություն» վեպն է, որը ոչ միայն պատմական իրադարձությունների լայնածավալ գեղարվեստական վերարտադրություն է, այլև մարդու և պատմության փոխհարաբերության, հասարակական գիտակցության, ազգային ինքնության, մարդկային բարոյականության և խաղաղության գաղափարի համապարփակ ուսումնասիրություն։

«Պատերազմ և խաղաղություն» վեպի պատմական հիմքում ընկած են XIX դարի սկզբի Եվրոպայի և Ռուսաստանի պատմական իրադարձությունները, հատկապես Նապոլեոնյան պատերազմների ժամանակաշրջանը և 1812 թվականի Հայրենական պատերազմը։ Սակայն Տոլստոյի ստեղծագործության իրական նշանակությունը չի սահմանափակվում այդ պատմական ժամանակաշրջանի նկարագրությամբ։ Վեպի պատմական շրջանակը հեղինակի համար դառնում է մարդկային գոյության և պատմության խորքային հարցերի ուսումնասիրության միջոց։ Տոլստոյին հետաքրքրում է ոչ միայն այն, թե ինչ տեղի ունեցավ, այլև այն, թե ինչու տեղի ունեցավ, ով է իրականում ստեղծում պատմությունը, որքանով է անհատը կարողանում ազդել պատմական գործընթացների վրա և ինչ է տեղի ունենում մարդու հոգևոր աշխարհում այն ժամանակ, երբ պատմական իրադարձությունները ներխուժում են նրա անձնական կյանք։

Տոլստոյի պատմափիլիսոփայական հայացքի կարևորագույն առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ նա պատմության ընթացքը չի բացատրում միայն առանձին անհատների կամ այսպես կոչված «մեծ մարդկանց» գործունեությամբ։ Ավանդական պատմագրությունը հաճախ պատմական իրադարձությունները կապում է կայսրերի, թագավորների, զորավարների և քաղաքական առաջնորդների որոշումների հետ, մինչդեռ Տոլստոյը փորձում է ցույց տալ, որ պատմության իրական ընթացքը ձևավորվում է միլիոնավոր մարդկանց փոխկապակցված գործողությունների արդյունքում։ Յուրաքանչյուր մարդ, նույնիսկ իր գործողությունների պատմական նշանակությունը չգիտակցելով, որոշակի մասնակցություն ունի ընդհանուր գործընթացի ձևավորման մեջ։ Այս տեսանկյունից պատմությունը դառնում է ոչ թե մեկ անձի կամ մի քանի առաջնորդների կամքի արտահայտություն, այլ մարդկային բազմաթիվ կամքերի, ցանկությունների, վախերի, պատահականությունների և հանգամանքների բարդ փոխազդեցություն։

Այս գաղափարական համակարգում առանձնահատուկ նշանակություն ունի Նապոլեոնի կերպարը։ Տոլստոյը նրան ներկայացնում է ոչ միայն որպես պատմական անձ, այլև որպես պատմության «մեծ մարդու» գաղափարի խորհրդանիշ։ Նապոլեոնը ձգտում է իրեն ընկալել որպես պատմության գլխավոր գործող անձ, սակայն Տոլստոյի պատմափիլիսոփայական հայացքում նույնիսկ ամենահզոր առաջնորդը չի կարող ամբողջությամբ վերահսկել պատմական իրադարձությունների ընթացքը։ Նրա որոշումները, որքան էլ ազդեցիկ լինեն, գործում են բազմաթիվ այլ հանգամանքների և մարդկային գործողությունների համատեքստում։ Այսպիսով, Տոլստոյը պատմական մեծության ավանդական պատկերացումը ենթարկում է քննադատության՝ ցույց տալով, որ պատմության իրական շարժիչ ուժը շատ ավելի լայն և բարդ է, քան առանձին անհատի կամքը։

«Պատերազմ և խաղաղություն» վեպում մարդը միաժամանակ ներկայացվում է որպես պատմության մասնակից և պատմության ազդեցությունը կրող անհատ։ Սա ստեղծագործության ամենախորքային գաղափարական հակադրություններից մեկն է։ Մարդը չի կարող ընտրել պատմական բոլոր իրադարձությունները, որոնց մեջ հայտնվում է, սակայն նա ստիպված է ապրել դրանց հետևանքներով։ Պատերազմը կարող է սկսվել քաղաքական որոշումների արդյունքում, բայց դրա իրական հետևանքները հասնում են սովորական մարդկանց կյանքին՝ փոխելով ընտանիքների ճակատագրերը, բաժանելով հարազատներին, ստեղծելով կորուստներ և հոգեբանական ճգնաժամեր։ Միևնույն ժամանակ այդ նույն անհատների փոքր ու մեծ գործողությունների ամբողջությունն է ձևավորում պատմության ընդհանուր ընթացքը։

Այսպիսով, Տոլստոյի համար պատմությունը և մարդու անձնական կյանքը գոյություն չունեն միմյանցից անջատ։ Պատմական իրադարձությունները ներթափանցում են մարդու առօրյա կյանք, իսկ մարդկային անհատական գործողությունները միավորվում են պատմական ընդհանուր շարժման մեջ։ Այս փոխկապակցվածությունը վեպին հաղորդում է առանձնահատուկ մարդաբանական նշանակություն, քանի որ Տոլստոյը ուսումնասիրում է ոչ միայն պատերազմների և քաղաքական իրադարձությունների պատմությունը, այլև այն մարդկանց, ովքեր ապրում են այդ իրադարձությունների ներսում։

Վեպի անվանումը՝ «Պատերազմ և խաղաղություն», ինքնին արտահայտում է ստեղծագործության գլխավոր գաղափարական առանցքը։ Սակայն այստեղ «պատերազմը» և «խաղաղությունը» միայն երկու հակադիր պատմական իրավիճակներ չեն։ Դրանք նաև մարդկային գոյության երկու տարբեր վիճակներ են։ Պատերազմը մարմնավորում է բռնությունը, բաժանումը, մահը, վախը և մարդու կյանքի բնական ընթացքի խաթարումը, մինչդեռ խաղաղությունը կապված է կյանքի շարունակականության, սիրո, ընտանիքի, ստեղծագործ աշխատանքի, հոգևոր հանգստության և մարդկային հարաբերությունների վերականգնման հետ։

Տոլստոյի համար պատերազմը չի սահմանափակվում ռազմաճակատով։ Այն իր հետևանքներով ներթափանցում է ընտանիքներ, քաղաքներ, հասարակական հարաբերություններ և անհատի հոգեբանական աշխարհ։ Պատերազմը մարդուն կանգնեցնում է գոյության ամենածայրահեղ հարցերի առջև՝ կյանքի և մահվան, վախի և խիզախության, անձնական շահի և անձնազոհության, պարտականության և ազատ ընտրության միջև։ Այս առումով պատերազմը նաև մարդու իրական էությունը բացահայտող փորձություն է։ Խաղաղ պայմաններում մարդը կարող է ապրել հասարակական դիմակների, դիրքի և հեղինակության ազդեցության ներքո, սակայն պատերազմի պայմաններում հաճախ բացահայտվում են նրա իրական բարոյական արժեքները։

Տոլստոյի հակապատերազմական մտածողության առանձնահատկությունն այն է, որ նա պատերազմին չի հակադրում պարզապես ռազմական ուժի բացակայությունը։ Նրա համար խաղաղությունը շատ ավելի լայն և խորքային հասկացություն է։ Խաղաղությունը մարդու ներքին և արտաքին գոյության ներդաշնակությունն է, մարդկանց միջև փոխադարձ հարգանքի և վստահության առկայությունը, ընտանիքի ամբողջականությունը և հասարակական հարաբերությունների բնականոն ընթացքը։ Այս իմաստով խաղաղությունը ոչ միայն քաղաքական, այլև բարոյական և մշակութային արժեք է։

Վեպի կենտրոնական հերոսների կերպարների միջոցով Տոլստոյը ուսումնասիրում է մարդու հոգևոր զարգացման տարբեր ուղիներ։ Պիեռ Բեզուխովի կերպարը հատկապես կարևոր է ինքնության, կյանքի իմաստի և ներքին ճշմարտության որոնման տեսանկյունից։ Պիեռը մշտապես գտնվում է հոգևոր որոնումների մեջ։ Նրա կյանքը անցնում է տարբեր փուլերով, որոնց ընթացքում նա փորձում է հասկանալ իր գոյության իմաստը, իր տեղը հասարակության մեջ և մարդու իրական երջանկության աղբյուրը։ Նրա ներքին զարգացումը ցույց է տալիս, որ մարդու իրական վերափոխումը տեղի է ունենում ոչ միայն արտաքին հանգամանքների փոփոխության, այլև սեփական հոգևոր աշխարհի վերակառուցման միջոցով։

Պիեռի կերպարը հատկապես կարևոր է այն պատճառով, որ նա աստիճանաբար հեռանում է արտաքին հաջողության և հասարակական ճանաչման գաղափարից՝ մոտենալով կյանքի ավելի պարզ, մարդկային և բարոյական ընկալմանը։ Նրա ճանապարհը մարդու ինքնաճանաչման ճանապարհն է, որի վերջնական արժեքը ոչ թե իշխանության կամ փառքի ձեռքբերումն է, այլ կյանքի իմաստի և մարդկային կապերի գիտակցումը։

Անդրեյ Բոլկոնսկու կերպարը ներկայացնում է մեկ այլ հոգևոր ճանապարհ։ Նրա կերպարի միջոցով Տոլստոյը ուսումնասիրում է փառքի, հերոսության և հասարակական ճանաչման նկատմամբ մարդու վերաբերմունքը։ Անդրեյը սկզբում ձգտում է մեծության և փառքի, սակայն կյանքի և պատերազմի փորձառությունները աստիճանաբար փոխում են նրա պատկերացումները։ Նա սկսում է հասկանալ, որ արտաքին փառքը չի կարող ապահովել մարդու ներքին ամբողջականությունը։ Նրա հոգևոր ճանապարհը կապված է կյանքի, մահվան, սիրո և մարդկային արժեքների վերաիմաստավորման հետ։

Նատաշա Ռոստովայի կերպարը վեպում ներկայացնում է կյանքի բնական հոսքը, զգացմունքի ուժը, սիրո և ընտանիքի կենսական նշանակությունը։ Նրա կերպարի զարգացման միջոցով Տոլստոյը ցույց է տալիս, որ մարդու գոյության իմաստը կարող է բացահայտվել ոչ միայն մեծ գաղափարների կամ պատմական իրադարձությունների, այլև առօրյա մարդկային հարաբերությունների մեջ։ Նատաշայի կերպարը կապված է կյանքի շարունակականության և վերականգնման գաղափարի հետ։ Եթե պատերազմը խաթարում է կյանքի բնական ընթացքը, ապա սերը, ընտանիքը և մարդկային կապերը հնարավորություն են տալիս վերականգնելու կյանքի ամբողջականությունը։

Ընտանիքի գաղափարը «Պատերազմ և խաղաղություն» վեպում ունի առանձնահատուկ նշանակություն։ Պատմական մեծ իրադարձությունների ֆոնին ընտանիքը դառնում է մարդու հոգևոր կայունության և մշակութային հիշողության պահպանման հիմնական տարածքը։ Ընտանիքում փոխանցվում են արժեքները, ավանդույթները, հիշողությունները և սերունդների միջև կապը։ Այս իմաստով ընտանիքը ոչ միայն սոցիալական միավոր է, այլև մշակութային ժառանգության պահպանման և փոխանցման կարևորագույն միջավայր։

Տոլստոյի համար մարդկային հասարակության կայունությունը մեծապես կախված է այն բանից, թե ինչպիսի հարաբերություններ են ձևավորվում մարդկանց միջև։ Պետական կառույցները, քաղաքական համակարգերը և ռազմական ուժերը կարող են փոխվել, սակայն մարդկային կապերի հիմքում գտնվող սերը, ընտանիքը, փոխադարձ հոգատարությունը և պատասխանատվությունը շարունակում են մնալ կյանքի կայունության կարևոր հիմքեր։

Վեպում մեծ նշանակություն ունի նաև ժողովրդի և ազգային ինքնության խնդիրը։ Տոլստոյը պատմությունը դիտարկում է ոչ միայն քաղաքական իշխանությունների և ռազմական առաջնորդների տեսանկյունից, այլև ժողովրդի հավաքական փորձառության միջոցով։ 1812 թվականի իրադարձությունների ներկայացման ժամանակ նա ընդգծում է հասարակ մարդկանց համատեղ գործողությունների, դիմադրության և ազգային գիտակցության դերը։ Այս մոտեցմամբ ազգային ինքնությունը չի սահմանափակվում պետական սահմաններով կամ քաղաքական կառույցներով։ Այն ձևավորվում է ընդհանուր պատմական հիշողության, մշակույթի, լեզվի, ավանդույթների և միասնական փորձառության միջոցով։

Այս առումով «Պատերազմ և խաղաղություն» վեպը կարելի է դիտարկել նաև որպես մշակութային մարդաբանության կարևոր գրական աղբյուր։ Տոլստոյը ներկայացնում է հասարակության տարբեր շերտերի կյանքը, ընտանեկան հարաբերությունները, կենցաղը, սոցիալական վարքագիծը, հասարակական ծեսերը և արժեքային համակարգերը։ Վեպի միջոցով ընթերցողը հնարավորություն է ստանում ոչ միայն ծանոթանալու պատմական իրադարձություններին, այլև պատկերացնելու տվյալ ժամանակաշրջանի մարդու առօրյա կյանքը, մտածողությունը և հասարակական միջավայրը։

Տոլստոյի գրական մեթոդի առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ նա պատմական մեծ իրադարձությունները մշտապես կապում է անհատի ներաշխարհի հետ։ Նրա հերոսները ապրում են անձնական կյանքով, ունեն իրենց սեփական ցանկություններն ու խնդիրները, սակայն նրանց կյանքը մշտապես հատվում է պատմության հետ։ Այս երկակի կառուցվածքը ցույց է տալիս, որ մարդը միաժամանակ և՛ պատմության մասնակից է, և՛ պատմական իրադարձությունների ազդեցության կրող։

Այս գաղափարը հատկապես կարևոր է պատերազմի թեմայի ուսումնասիրության համար։ Մարդը կարող է չմասնակցել պատերազմի որոշումների կայացմանը, սակայն նրա կյանքը կարող է ամբողջությամբ փոխվել այդ որոշումների հետևանքով։ Նա կարող է կորցնել ընտանիքի անդամներին, հայրենի տունը, իր սոցիալական դիրքը կամ ապագայի նկատմամբ վստահությունը։ Հետևաբար պատերազմի իրական գինը չի կարող չափվել միայն ռազմական կորուստների թվով։ Այն ունի նաև հոգեբանական, սոցիալական, մշակութային և սերնդային հետևանքներ։

Տոլստոյի ստեղծագործության մեջ խաղաղությունը նույնպես պետք է հասկանալ բազմաշերտ իմաստով։ Խաղաղությունը միայն ռազմական գործողությունների դադար չէ։ Այն նաև մարդու ներքին խաղաղությունն է, ընտանիքի ամբողջականությունը, հասարակության կայունությունը և ժողովուրդների միջև փոխադարձ հարգանքի առկայությունը։ Այս իմաստով խաղաղության մշակույթը ձևավորվում է ոչ միայն պետական քաղաքականության, այլև կրթության, արվեստի, գրականության և մարդկային ամենօրյա հարաբերությունների միջոցով։

«Պատերազմ և խաղաղություն» վեպի ժամանակակից նշանակությունը հենց այս հանգամանքով է պայմանավորված։ Թեև ստեղծագործությունը նկարագրում է XIX դարի սկզբի պատմական իրադարձություններ, այն բարձրացնում է հարցեր, որոնք շարունակում են մնալ արդիական։ Ո՞վ է պատասխանատու պատմության համար։ Կարո՞ղ է մեկ մարդ փոխել պատմության ընթացքը։ Ինչո՞ւ են առաջանում պատերազմները։ Ի՞նչ է տեղի ունենում մարդու հոգեբանության հետ պատերազմի պայմաններում։ Ինչպե՞ս կարող է հասարակությունը վերականգնել խաղաղությունը։ Այս հարցերը շարունակում են մնալ մարդկության առջև կանգնած հիմնարար խնդիրների շարքում։

Տոլստոյի ստեղծագործության կարևորագույն գաղափարներից մեկն այն է, որ խաղաղությունը պետք է կառուցվի մարդու արժանապատվության և մարդկային կապերի վրա։ Միայն քաղաքական համաձայնությունը բավարար չէ, եթե հասարակության ներսում պահպանվում են ատելությունը, վախը և անհանդուրժողականությունը։ Իրական խաղաղությունը պահանջում է փոխադարձ ճանաչում, երկխոսություն, պատասխանատվություն և մարդկային կյանքի նկատմամբ հարգանք։

Այս տեսանկյունից գրականությունը կարող է ունենալ խաղաղարար և կրթական նշանակություն։ Գրական ստեղծագործությունը հնարավորություն է տալիս ընթերցողին տեսնել պատերազմը ոչ թե որպես վերացական պատմական իրադարձություն, այլ որպես կոնկրետ մարդկանց կյանքի ողբերգություն։ Այն հնարավորություն է տալիս հասկանալու ուրիշի ցավը, տեսնելու հակամարտության մարդկային հետևանքները և վերաիմաստավորելու խաղաղության արժեքը։

Լև Տոլստոյի «Պատերազմ և խաղաղություն» վեպի մեծագույն արժեքներից մեկն այն է, որ այն ընթերցողին ստիպում է պատմությունը դիտարկել միաժամանակ երկու մակարդակով՝ անհատական և համամարդկային։ Անհատական մակարդակում մենք տեսնում ենք մարդու ճակատագիրը, նրա սերը, տառապանքը, սխալները, կորուստները և հոգևոր աճը։ Համամարդկային մակարդակում մենք տեսնում ենք ժողովուրդների շարժը, պատերազմների առաջացումը, պատմական ուժերի փոխազդեցությունը և քաղաքակրթության զարգացման բարդ ընթացքը։

Այս երկու մակարդակների միասնությունն էլ ստեղծում է Տոլստոյի էպիկական մտածողության բացառիկ ուժը։ Նրա համար մարդու պատմությունը և մարդկության պատմությունը չեն կարող բաժանվել միմյանցից։ Յուրաքանչյուր մարդու կյանք ունի իր արժեքը, իսկ միլիոնավոր մարդկանց կյանքերի ամբողջությունն է ձևավորում մարդկության պատմությունը։

Տոլստոյի պատմափիլիսոփայական հայեցակարգը հատկապես կարևոր է նաև այն պատճառով, որ այն վերանայում է պատմության նկատմամբ մարդու պատասխանատվության հարցը։ Եթե պատմությունը ստեղծվում է ոչ միայն առաջնորդների, այլև միլիոնավոր մարդկանց գործողություններով, ապա յուրաքանչյուր մարդ որոշակի չափով կրում է պատասխանատվություն իր ընտրությունների և վարքագծի համար։ Այս գաղափարը խաղաղության մշակույթի տեսանկյունից ունի առանձնահատուկ նշանակություն, քանի որ խաղաղությունը նույնպես ձևավորվում է ոչ միայն քաղաքական որոշումների, այլև հասարակության յուրաքանչյուր անդամի վերաբերմունքի, վարքագծի և արժեքների միջոցով։

Տոլստոյի գրական ժառանգությունը ցույց է տալիս, որ պատերազմը կարող է փոխել պետությունների սահմանները, իշխանությունների կառուցվածքը և ժողովուրդների պատմական ընթացքը, սակայն խաղաղությունը կարող է փոխել մարդու ներաշխարհը։ Այդ պատճառով խաղաղության իրական հիմքը պետք է որոնել ոչ միայն քաղաքական համակարգերում, այլև մարդկային գիտակցության մեջ։

«Պատերազմ և խաղաղություն» վեպը, հետևաբար, կարելի է ընկալել որպես մարդու, պատմության և խաղաղության մասին համապարփակ փիլիսոփայական ուսումնասիրություն։ Այն ներկայացնում է պատմությունը ոչ որպես վերացական ուժերի գործողություն, այլ որպես միլիոնավոր մարդկանց կյանքի, ընտրությունների և փոխհարաբերությունների ամբողջություն։ Վեպի հերոսների միջոցով Տոլստոյը ցույց է տալիս, որ մարդու ամենամեծ հաղթանակը ոչ թե արտաքին փառքն է կամ ռազմական հաղթանակը, այլ ներքին ճշմարտության, սիրո, մարդկային արժանապատվության և կյանքի իմաստի գիտակցումը։

Լև Տոլստոյի «Պատերազմ և խաղաղություն» վեպը համաշխարհային գրականության այն բացառիկ ստեղծագործություններից է, որտեղ պատմությունը, փիլիսոփայությունը, հոգեբանությունը և մարդկային կյանքի ուսումնասիրությունը միավորվում են մեկ ամբողջական գաղափարական համակարգում։ Տոլստոյը պատմական իրադարձությունները վերածում է մարդու և մարդկության գոյության վերաբերյալ խորքային ուսումնասիրության՝ ցույց տալով, որ պատմության իրական շարժումը պայմանավորված է ոչ միայն մեծ առաջնորդների որոշումներով, այլև միլիոնավոր մարդկանց փոխկապակցված գործողություններով։

Վեպում պատերազմը ներկայացվում է որպես մարդկային կյանքի բնական ընթացքը խաթարող ուժ, իսկ խաղաղությունը՝ որպես կյանքի, սիրո, ընտանիքի, մարդկային կապերի և բարոյական արժեքների վերականգնման հնարավորություն։ Պիեռ Բեզուխովի, Անդրեյ Բոլկոնսկու և Նատաշա Ռոստովայի կերպարների միջոցով բացահայտվում են մարդու հոգևոր զարգացման, ինքնաճանաչման և կյանքի իմաստի որոնման տարբեր ճանապարհներ։

Տոլստոյի ստեղծագործության համամարդկային նշանակությունն այն է, որ նա պատերազմը և խաղաղությունը ներկայացնում է ոչ միայն որպես պատմական իրադարձություններ, այլև որպես մարդկային գիտակցության և հասարակական կյանքի երկու հակադիր վիճակներ։ Պատերազմը բաժանում է, իսկ խաղաղությունը միավորում է։ Պատերազմը խաթարում է մարդկային կապերը, իսկ խաղաղությունը վերականգնում է դրանք։ Պատերազմը մարդուն կանգնեցնում է գոյության սահմանային իրավիճակների առջև, իսկ խաղաղությունը հնարավորություն է տալիս վերադառնալ կյանքի բնական և ստեղծագործ ընթացքին։

Այսպիսով, «Պատերազմ և խաղաղություն»-ը պետք է դիտարկել ոչ միայն որպես պատմական վեպ, այլև որպես մարդու, պատմության և խաղաղության փիլիսոփայության համաշխարհային նշանակության աշխատություն։ Տոլստոյի ստեղծագործության գլխավոր ուղերձներից մեկն այն է, որ մարդկության պատմության իրական արժեքը չի կարող չափվել միայն ռազմական հաղթանակներով, քաղաքական ձեռքբերումներով կամ տարածքային փոփոխություններով։ Այն պետք է չափվի նաև մարդու՝ իր մարդկայնությունը պահպանելու, ուրիշի կյանքը հարգելու, սիրելու, ներելու և խաղաղություն կառուցելու կարողությամբ։

Տոլստոյի աշխարհայացքի այս ընկալումը «Պատերազմ և խաղաղություն» վեպը դարձնում է ոչ միայն գրական հուշարձան, այլև համամարդկային բարոյական և մշակութային ժառանգություն։ Նրա գաղափարները շարունակում են հնչել ժամանակակից աշխարհում՝ որպես հիշեցում այն մասին, որ պատմության ամենամեծ արժեքը ոչ թե պատերազմների հաղթանակներն են, այլ խաղաղության պահպանման և մարդու արժանապատվության պաշտպանության կարողությունը։

Նարեկ Պապոնց Առաքելյան

Մեկնաբանություններ