Ո՞վ կառուցեց ապագա հակառակորդներին. 4

Սկիզբը՝ այստեղ

Մաս 4

Ո՞վ վճարեց Ստալինի արդյունաբերականացման համար, և ո՞ւմ ձեռքում էին ֆինանսական լծակները

1929 թվական։ Միացյալ Նահանգներում սկսվում է Մեծ դեպրեսիան։

Ամերիկյան գործարանները կորցնում են պատվերները, բանկերը բախվում են ֆինանսական ճգնաժամի, միլիոնավոր մարդիկ մնում են առանց աշխատանքի։

Բայց աշխարհի մյուս ծայրում՝ Խորհրդային Միությունում, ընթանում էր բոլորովին հակառակ գործընթաց։

Ստալինը հսկայական պատվերներ էր տեղադրում արևմտյան արդյունաբերական ընկերություններում։

ԽՍՀՄ-ին անհրաժեշտ էին գործարաններ, հաստոցներ, էլեկտրակայաններ, ավտոմեքենաներ, տրակտորներ և արտադրության ժամանակակից տեխնոլոգիաներ։

Արևմտյան ընկերությունները պատրաստ էին դրանք վաճառել։

Սակայն այստեղ կար մի հիմնարար խնդիր։

Ինչո՞վ էր Խորհրդային Միությունը վճարելու այդ ամենի համար։

Խորհրդային ռուբլին միջազգային ազատ շրջանառություն չուներ։

Արտաքին առևտրի համար անհրաժեշտ էին դոլարներ, ֆունտեր, ոսկի կամ միջազգային շուկայում իրացվող ապրանքներ։

Եվ հենց այստեղ սկսվում է արդյունաբերականացման ֆինանսական պատմությունը։

ՆՅՈՒ ՅՈՐՔՈՒՄ ԳՈՐԾՈՂ ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ԿԱՌՈՒՅՑԸ

Դեռևս 1924 թվականին Նյու Յորքում ստեղծվել էր Amtorg Trading Corporation ընկերությունը՝ «Ամտորգը»։

Իրավական առումով այն ամերիկյան ընկերություն էր, բայց իրականում սպասարկում էր խորհրդային պետության արտաքին առևտրային շահերը։

Սա առանձնապես ուշագրավ է, որովհետև ԱՄՆ-ը Խորհրդային Միության հետ պաշտոնական դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատեց միայն 1933 թվականին։

Այսինքն՝ պետությունների միջև դիվանագիտական հարաբերություններ դեռ չկային, բայց խոշոր տնտեսական համագործակցությունն արդեն ընթանում էր։

Ամտորգի միջոցով կազմակերպվում էին խորհրդային պատվերները, պայմանագրերը, սարքավորումների գնումները և ֆինանսական հաշվարկները։

Այստեղ արդեն տեսնում ենք առաջին կարևոր մեխանիզմը։

Քաղաքական համակարգերը կարող էին միմյանց թշնամական համարել, մինչդեռ տնտեսական կապիտալը շարունակում էր գործել նրանց միջև։

Բայց Ամտորգը միայն պատվերների միջնորդ չէր։

Այն նաև խորհրդային պետության և ամերիկյան ֆինանսական համակարգի միջև կապող օղակ էր։

1929 թվականին խորհրդային իշխանությունները որոշեցին Ամտորգի ֆինանսական դիրքերն ամրապնդելու նպատակով նրա կապիտալին ուղղել 2 միլիոն դոլար՝ խորհրդային պետական բանկային համակարգի միջոցով։

Նպատակը միայն ընթացիկ վճարումները չէր։

Ամերիկյան շուկայում ֆինանսապես ավելի ամուր ընկերությունը կարող էր ավելի հեշտությամբ ձեռք բերել առևտրային վարկեր և բանակցել մատակարարների հետ։

Այլ կերպ ասած՝ ԽՍՀՄ-ը փորձում էր օգտագործել կապիտալիստական ֆինանսական համակարգի գործիքները սեփական արդյունաբերական անկախությունը կառուցելու համար։

ՈՐՏԵ՞Ղ ԷԻՆ ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ԲԱՆԿԵՐԸ

1930 թվականի խորհրդային առևտրային փաստաթղթերում հիշատակվում է ԽՍՀՄ Պետբանկի և ամերիկյան Chase National Bank-ի միջև դեռևս 1929 թվականին կնքված համաձայնագիրը։

Այն առնչվում էր խորհրդային արտաքին առևտրի ֆինանսավորման հարաբերություններին։

Սա կարևոր հանգամանք է։

Ամերիկյան բանկային համակարգը մասնակցում էր խորհրդային առևտրային գործարքների ֆինանսական սպասարկմանը։

Սակայն պետք է հասկանալ մի տարբերություն։

Բանկը կարող էր կազմակերպել վճարումներ, տրամադրել կարճաժամկետ վարկ, սպասարկել ակրեդիտիվներ կամ զեղչել առևտրային մուրհակներ։

Դրանցից յուրաքանչյուրը ֆինանսական մասնակցության տարբեր ձև է։

Եվ այդ մասնակցությունը պարտադիր չէ, որ նշանակեր խորհրդային գործարանների նկատմամբ սեփականության կամ քաղաքական վերահսկողության ձեռքբերում։

Բայց մեկ բան ակնհայտ է։

Խորհրդային արդյունաբերականացումը միայն ներքին տնտեսական գործընթաց չէր։ Այն կապված էր միջազգային ֆինանսական համակարգի հետ։

ՈՍԿԻ, ՀԱՑԱՀԱՏԻԿ ԵՎ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ԳԻՆԸ

ԽՍՀՄ-ը արևմտյան տեխնոլոգիաների դիմաց վճարելու համար օգտագործում էր արտահանման եկամուտները, ոսկին և արտաքին առևտրային վարկերը։

Արտահանվում էին հացահատիկ, նավթ, փայտանյութ և այլ ապրանքներ։

Այդ միջոցներն ուղղվում էին արդյունաբերական սարքավորումների ներմուծմանը։

Սակայն այս քաղաքականությունն ուներ ծանր հետևանքներ։

Գյուղատնտեսության հարկադիր կոլեկտիվացումը, պետական մթերումների քաղաքականությունը, գյուղացիական տնտեսությունների քայքայումը և 1932–1933 թվականների սովը ցույց տվեցին արդյունաբերականացման մարդկային ահռելի գինը։

Միլիոնավոր մարդիկ զոհվեցին սովի հետևանքով։

Սովի պատճառները բազմաշերտ էին, բայց պետական հարկադրական քաղաքականության դերը հիմնարար էր։

Այսպիսով՝ խորհրդային արդյունաբերականացման ֆինանսավորման զգալի բեռը կրում էր հենց խորհրդային հասարակությունը։

ԻՍԿ Ո՞ՐՆ ԷՐ ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՇԱՀԸ

Առանձին ընկերությունների համար պատասխանը պարզ էր՝ պատվերներ, եկամուտներ, տոկոսներ և նոր շուկաներ։

Բայց եթե հարցը դիտարկենք աշխարհաքաղաքական տեսանկյունից, պատկերը բարդանում է։

Նույն ժամանակաշրջանում արևմտյան ֆինանսական կապիտալը մասնակցում էր Գերմանիայի տնտեսական վերականգնմանը։

Իսկ արևմտյան տեխնոլոգիաներն ու առևտրային ֆինանսավորումը նպաստում էին ԽՍՀՄ-ի արդյունաբերական հզորացմանը։

Երկու մայրցամաքային տերություններ, որոնք ունեին հսկայական մարդկային, տարածքային և արտադրական ներուժ։

Եվ որոնց հնարավոր երկարաժամկետ համագործակցությունը կարող էր փոխել եվրոպական ուժային հավասարակշռությունը։

Այստեղ առաջանում է մեր հետազոտության գլխավոր վարկածը։

Իսկ եթե որոշ ազդեցիկ ֆինանսաքաղաքական շրջանակների համար երկու տերությունների զուգահեռ հզորացումը ընդունելի էր հենց այն պատճառով, որ նրանց ապագա բախումը կարող էր կանխել միասնական եվրասիական ուժային կենտրոնի ձևավորումը։

Նման ռազմավարության տեսական շահառուները կարող էին լինել այն ուժերը, որոնք ձգտում էին թույլ չտալ մայրցամաքային Եվրոպայում իրենցից անկախ գերիշխող կենտրոնի առաջացումը։

Բայց շահի առկայությունը դեռ չի ապացուցում ծրագրի գոյությունը։

Պետք է պարզել՝ արդյո՞ք այդ շրջանակները պարզապես օգտվում էին տնտեսական հնարավորություններից, թե՞ նրանց որոշումներում կարելի է գտնել ապագա բախմանը նպաստելու հետևողական վարքագիծ։

ԱՎԵԼԻ ԼԱՅՆ ՊԱՏԿԵՐԸ

Արևմտյան խոշոր ֆինանսական և արդյունաբերական խմբերի՝ Գերմանիայի հետ համագործակցության որոշ դրվագներին, մասնավորապես Ռոքֆելլերների Standard Oil-ի և գերմանական IG Farben-ի հարաբերություններին, արդեն անդրադարձել ենք նախորդ հրապարակումներում։

Հետևաբար չենք կրկնի դրանք։

Բայց այդ կապերը կարևոր են մեր հետազոտության ընդհանուր տրամաբանության համար։

Մի կողմից՝ արևմտյան տեխնոլոգիաներն ու ֆինանսական մեխանիզմները նպաստում էին խորհրդային արդյունաբերականացմանը։

Մյուս կողմից՝ արևմտյան կապիտալը շարունակում էր տնտեսական գործունեությունը Գերմանիայում, որտեղ հետագայում արդյունաբերական կարողությունների զգալի մասը ներգրավվեց ռազմական վերազինման գործընթացում։

Այսպիսով՝ հարցն արդեն միայն այն չէ, թե ով կառուցեց գործարանները։

Հարցն այն է, թե ինչպես էին ձևավորվում երկու ապագա հակառակորդների պատերազմ վարելու տնտեսական հնարավորությունները, և ովքեր էին այդ գործընթացների ֆինանսական ու տեխնոլոգիական շահառուները։

Շարունակելի

Սերգեյ Ղարագյոզյան

Մեկնաբանություններ