Լևոն Շանթ. թատերագրից մինչև խորհրդարանի փոխնախագահ և կրթության մշակ
28.10.2026 | 12:42
Լևոն Շանթի անունը մեզ համար առաջին հերթին կապվում է թատրոնի հետ։ «Հին աստվածները» պիեսը կարդացել է գրեթե յուրաքանչյուր հայ ուսանող, իսկ նրա երկերի հերոսների անունները դարձել են հասարակական անուններ։ Սակայն ինձ համար ավելի հետաքրքիր է մեկ այլ հարց. ի՞նչ է կատարվում գրողի հետ, երբ հայրենիքը վերջապես ունենում է պետականություն, և նա հայտնվում է խորհրդարանի նիստերի դահլիճում։ Շանթի կյանքն ուղիղ պատասխան է տալիս այդ հարցին, թեև հասանելի աղբյուրներն այդ պատասխանի մասին սակավ են խոսում։
Կոստանդնուպոլսից՝ Եվրոպա
Լևոն Շանթը (իսկական ազգանունը՝ Նահաշպետյան, ապա հոր՝ Սեղբոսի անունով՝ Սեղբոսյան) ծնվել է 1869 թվականի ապրիլի 6-ին Կոստանդնուպոլսում՝ գորգի վաճառականի ընտանիքում։ Վաղ հասակում զրկվելով ծնողներից՝ նա ծանր մանկություն է ունեցել։ Նախնական կրթությունը ստացել է Սկյուտարի ճեմարանում, 1884–1891 թվականներին սովորել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, իսկ 1892–1899 թվականներին ուսանել է Լայպցիգի, Յենայի և Մյունխենի համալսարաններում՝ մասնագիտանալով մանկավարժության ու հոգեբանության ոլորտում։
Վերդառնալով հայրենիք՝ նա դասավանդել է տարբեր կրթօջախներում, այդ թվում՝ Գայանյան օրիորդաց դպրոցում, Երևանի թեմական դպրոցում, Կենտրոնական և Եսայան վարժարաններում։ 1890-ական թվականներին նա արդեն հրատարակել էր բանաստեղծություններ և «Լերան աղջիկը» պոեմը, իսկ 1906–1907 թվականներին ակտիվորեն մասնակցում էր Թումանյանի «Վերնատուն» գրական շրջանակին։ Նրա գլուխգործոցը՝ «Հին աստվածները», լույս է տեսել Պոլսում 1912 թվականին, իսկ «Եսի մարդը» պիեսը թվագրվում է 1904 թվականով։ Նա հայերեն է թարգմանել նաև Հենրիկ Իբսենի «Ժողովրդի թշնամին» դրաման։
1919 թվական. վերադարձ և պետական գործունեություն
1915 թվականից Շանթն ապրում էր Եվրոպայում, սակայն 1919 թվականին վերադարձավ Հարավային Կովկաս։ Նա Հայ հեղափոխական դաշնակցության (ՀՀԴ) անդամ էր, և հենց այդ կուսակցությունն էր 1918 թվականի մայիսի 28-ին ստանձնել երկրի օրենսդիր ու գործադիր իշխանությունը՝ հռչակելով Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը։
Պատմական աղբյուրները նրա պետական պաշտոնների վերաբերյալ որոշակիորեն տարբեր տվյալներ են հաղորդում։ Ըստ մի վավերագրի՝ նա դեռ 1918 թվականին զբաղեցրել է Հայաստանի խորհրդի փոխնախագահի պաշտոնը։ Մեկ այլ աղբյուր նշում է, որ 1919 թվականին նա ընտրվել է խորհրդարանի փոխնախագահ։ Հանրապետության խորհրդարանի ղեկավարության մասին արխիվային նյութերում նշվում են նրա պաշտոնավարման հստակ ժամկետները՝ 1919 թվականի օգոստոսի 1-ից մինչև 1920 թվականի դեկտեմբերի 2-ը։
1920 թվական. մոսկովյան պատվիրակությունը
Այս շրջանի պետական գործունեությունից առավել հայտնի է մեկ առանցքային դրվագ։ 1920 թվականին՝ Ադրբեջանի խորհրդայնացումից (ապրիլի 28) հետո, Հայաստանի պաշտոնական պատվիրակությունը՝ Լևոն Շանթի գլխավորությամբ, մեկնեց Մոսկվա՝ Խորհրդային Ռուսաստանի ղեկավարության հետ բանակցելու։ Աղբյուրները ժամանակագրությունը տարբեր են նշում. մեկում մատնանշվում է մայիսը, մյուսներում՝ նույն տարվա ամառը։ Այս առաքելության վերաբերյալ կարող ենք արձանագրել հետևյալը. հանրապետության ղեկավարությունը որպես գրող և մանկավարժ մեծ հեղինակություն վայելող մարդուն վստահեց այդ օրերի ամենադժվար ու պատասխանատու դիվանագիտական առաքելություններից մեկը։
Խորհրդայնացումը և բանտարկությունը
1920 թվականի դեկտեմբերին Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո Շանթը բոլշևիկների կողմից ձերբակալվեց և բանտարկվեց Երևանի բերդում։ 1921 թվականի Փետրվարյան ապստամբության շնորհիվ նա ազատ արձակվեց և գաղափարակից ընկերոջ՝ Նիկոլ Աղբալյանի հետ ստիպված եղավ լքել Հայաստանը։
Տարագրություն. «Համազգայինն» ու Ճեմարանը
1921 թվականից սկսած Շանթն ապրել է վտարանդիության մեջ՝ Իրանում, Ֆրանսիայում և Եգիպտոսում՝ անդադար զբաղվելով ուսուցչությամբ ու գրական աշխատանքով։ 1928 թվականի մայիսի 28-ին Կահիրեում հիմնադրվեց «Համազգային հայ կրթական և հրատարակչական ընկերությունը» (այժմ՝ Համազգային հայ կրթական և մշակութային միություն)։ Հիմնադիրների շարքում էին Համո Օհանջանյանը, Լևոն Շանթը, Նիկոլ Աղբալյանը, Գասպար Իփեկյանը և Ստեփան Եսայանը։
Հետագայում Լիբանանի մայրաքաղաք Բեյրութում հիմնադրվեց Հայ ճեմարանը (որը հետագայում ստացավ բարերար Նշան Փալանճյանի անունը)։ Շանթը հաստատվեց Բեյրութում (1928 կամ 1929 թվականին) և ստանձնեց Ճեմարանի տնօրինությունը։ Այս տարիներին նա կազմեց հայոց լեզվի քերականության դասագրքեր, հեղինակեց գրականագիտական, մանկավարժական, հոգեբանական ու պատմագիտական արժեքավոր աշխատություններ։
Լևոն Շանթը կնքեց իր մահկանացուն 1951 թվականի նոյեմբերի 29-ին Բեյրութում։ Ի պատիվ մեծանուն գործչի՝ ներկայումս Երևանում նրա անունով է կոչվում թիվ 4 հիմնական դպրոցը։
Ամփոփում
Շանթն այն եզակի գրողներից է, ում կյանքը ներդաշնակորեն ընդգրկեց երեք տարբեր առաքելություններ՝ թատերագիր, պետական գործիչ և տարագրության մեջ հայապահպան կրթության հիմնադիր։ Եթե դիտարկենք այս երեք դերերը մեկ ամբողջության մեջ, ապա ակնհայտ է դառնում, որ նրա կյանքի հիմնական առանցքը մանկավարժությունն էր։ Նա կրթությամբ հոգեբան էր, նրա գործունեությունը մշտապես կապված էր դպրոցի հետ, և այն, ինչ նա արեց Բեյրութում, հայրենիքի դռները ստիպողաբար իր առջև փակվելուց հետո նրա մեծագույն առաքելության տրամաբանական շարունակությունն էր։
«Dzainarar - Ձայնարար»-ի ՖԲ էջից
Մեկնաբանություններ
Ասում են...
.
.
-
Ասում են… Հայաստանում կրկին հակառուսական կեղծ և Արևմուտքի կողմից կառավարելի ալիք է ստեղծվել, թե ՀԱՊԿ-ը մեզ չօգնեց, և ՀԱՊԿ-ից պետք է դուրս գանք։ Նշում են նաև, թե Ռուսաստանը Հայաստանին անհուսալի դաշնակից է
-
Ասում են… Նա Ռուսաստանի բացահայտ թշնամի է, որը, մինչև որոշակի պահը, իշխանության գալով ստիպված էր քողարկել իր մտադրությունները, իր նպատակները։ Մենք թույլ տվեցինք մեզ «մոլորեցնել» հույսերով, թե ինչ-որ կերպ դա կանցնի-կգնա, բայց այդպես չեղավ
-
Ասում են… Հայաստանն իսկապես կատարել է իր աշխարհաքաղաքական ընտրությունը՝ դեմքով շրջվելու դեպի Եվրոպա։ Մենք չենք կարող գործել այնպես, կարծես դա գոյություն չունի։ Մենք՝ ֆրանսիացիներս, պետք է ընդունենք այդ ընտրությունը և հավատարիմ լինենք դրան
-
Ասում են… Զարմանալի է՝ Թրամփն ասաց, որ ոչ ոք իրեն չի ասել՝ Իրանը կարող է փակել Հորմուզի նեղուցը։
Յուրաքանչյուր ռազմական խաղային տեսության ժամանակ, որին ես մասնակցել եմ, առաջին բանը, որ մենք ենթադրել ենք, այն էր, որ Իրանը դա կանի
-
Ասում են… Հնարավոր չէ որևէ գերտերության թիկունքում գործարքներ կնքել, որոնց մասին ամենայն մանրամասնությամբ տեղյակ չլինեն մյուս գերտերությունները: Բոլոր գերտերություններն էլ տիրապետում են հետախուզական այնպիսի հզոր հնարավորությունների, որ փոքր երկրները հազիվ թե կարողանան նրանցից որևէ գաղտնիք թաքցնել
-
Ասում են… Ի տարբերություն Արևմուտքի, որը կոչ է անում Հայաստանին կրճատել Ռուսաստանի հետ իր հարաբերությունները, մենք չենք խոչընդոտում Հայաստանի առևտրատնտեսական կապերի զարգացմանը այլ երկրների, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի հետ
-
Ասում են… Պետք է անկեղծորեն խոստովանել, որ ընդդիմադիր կուսակցությունների միջև ամիսներ շարունակ ընթացող բանակցությունները ոչ մի համաձայնության չեն հանգեցրել: Այդ պարագայում, պառակտված ընդդիմությանը միավորելու միակ կարող ուժը Սամվել Կարապետյանն է
-
Ասում են… Իրանի հետ հարաբերությունները Հայաստանի համար այլընտրանք չունեն այդ հարաբերությունները կենսական նշանակություն ունեն թե՛ Հայաստանի, թե՛ Իրանի համար, և այս իրողությունը պետք է հասկացնել արևմտյան գործընկերներին
-
Ասում են… Բաքուն դատապարտեց Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության ինքնորոշման իրավունքը, որը դրսևորվեց Խորհրդային Միության փլուզման ժամանակ։ Դա բռնություն էր, դատաստան, ոչ թե դատավարություն
-
Ասում են… Վստահ ենք, որ Հարավային Կովկասի երկրները, այդ թվում՝ Հայաստանը, հասկանում են, որ Բրյուսելի և Վաշինգտոնի ենթադրաբար բարի մտադրությունների հետևում թաքնված են սառը հաշվարկներ
-
Ասում են… Իրանի ուրանի պաշարների ոչնչացման և զրոյական հարստացմանն անցնելու ԱՄՆ պահանջներն անիրատեսական են։ Հրթիռային ծրագրի և դաշնակիցներին սատարելու վերաբերյալ պայմանները քննարկման ենթակա չեն։
Իրանը չի ենթարկվի դրսից պարտադրված թելադրանքին։ Մենք անկախ երկիր ենք և ինքներս ենք որոշում մեր ուղին
-
Ասում են… Մեզ բացարձակապես չի վերաբերում այն, ինչ կատարվում է Գրենլանդիայի հետ։ Բայց մենք Միացյալ Նահանգների հետ նմանատիպ հարցեր լուծելու փորձ ունենք:
19-րդ դարում, կարծեմ՝ 1867 թվականին, ինչպես գիտենք, Ռուսաստանը վաճառեց Միացյալ Նահանգներին, իսկ Միացյալ Նահանգները մեզնից գնեց Ալյասկան
-
Ասում են Մենք գիտեինք, որ կանոնների վրա հիմնված միջազգային կարգի պատմությունը մասամբ կեղծ էր։ Որ ուժեղագույններն իրենց կազատեն պարտավորություններից այն ժամանակ, երբ ճիշտ համարեն։ Որ առևտրային կանոնները կիրառվում էին անհամաչափորեն։ Եվ որ միջազգային իրավունքը կիրառվում էր տարբեր խստությամբ՝ կախված մեղադրյալի կամ զոհի ինքնությունից
-
Ասում են… Այս պահին մենք ապրում ենք մեր պատմության ամենածանր փուլերից մեկը: ՈՒկրաինայի վրա ճնշումը հիմա առավելագույնն է։ ՈՒկրաինան կարող է կանգնել չափազանց բարդ ընտրության առաջ` կա՛մ արժանապատվության կորուստ, կա՛մ հիմնական գործընկերոջ հնարավոր կորուստ։ Կա՛մ բարդ 28 կետերի ընդունում, կա՛մ անչափ ծանր ձմեռ
-
Ասում են… Ինչո՞ւ մենք 2020 թվականին այդ պատերազմը չկանխեցինք։ Չէ՞ որ կարող էինք կոշտ զգուշացնել Ադրբեջանին, որ ուժային լուծում թույլ չենք տա։ Եվ ոչինչ էլ չէր լինի
Տարածաշրջանային
Ադրբեջանը ձգտում է Հարավային Կովկասում հաստատել գերիշխող դիրք և տարածաշրջանային զարգացումները ենթարկել սեփական ռազմավարական շահերին
Այսօր թերևս խոսեմ «Pax Azerbaijana» եզրույթի մասին, որը ադրբեջանական գերիշխանության աշխարհաքաղաքական նախագիծ է: Կտեսնենք, որ այն այլևս «գետնի վրա» գոյություն ունեցող իրողություն է:Եվ ուրեմն, Pax Azerbaijana-ն կամ, որ նույնն է՝ «Ադրբեջանական խաղաղությունը», աշխարհաքաղաքական հասկացություն է, որն արտահայտում է Ադրբեջանի ձգտումը՝ Հարավային Կովկասում հաստատել գերիշխող դիրք և տարածաշրջանային զարգացումները ենթարկել սեփական ռազմավարական շահերին...
