Հանրահայտ հեղինակի անհայտ գրականությունը. Գուրգեն Յանիկյանի ժառանգությունը

Գուրգեն Յանիկյանի գրական ժառանգությունը վերադառնում է ընթերցողին․ լույս են տեսել վեցհատորյա ժողովածուի առաջին երկու հատորները

Գուրգեն Յանիկյանի անունը հայ իրականության մեջ առավել հաճախ հիշատակվում է 1973 թվականի հունվարի 27-ի Սանտա Բարբարայի դեպքերի կապակցությամբ։ Այդ իրադարձությունը տասնամյակներ շարունակ ձևավորել է նրա հասարակական կերպարը՝ նրան դարձնելով 20-րդ դարի հայ ազգային-քաղաքական պատմության ամենաքննարկվող դեմքերից մեկը։

Սակայն Յանիկյանի կյանքն ու գործունեությունը միայն այդ իրադարձությամբ չեն սահմանափակվում։

Նա ինժեներ էր, գրող, հրապարակախոս, մտածող, Հայոց ցեղասպանությունը վերապրած հայորդի։ Նրա աշխարհայացքի ձևավորման վրա խոր հետք են թողել 1915 թվականի ողբերգական իրադարձությունները, իսկ գրական և հրապարակախոսական ժառանգության մեջ նա անդրադարձել է ազգային հիշողության, արդարության, մարդկային պատասխանատվության, հավատքի, բարոյականության և պատմության բազմաթիվ հարցերի։

Եվ հենց այս՝ Յանիկյան գրողին ու մտածողին, ընթերցողին վերադարձնելու կարևոր փորձ է նրա ստեղծագործությունների վեցհատորյա ժողովածուի հրատարակությունը։

Յանիկյանի գրական ժառանգությունը՝ մեկ ամբողջության մեջ

Գուրգեն Յանիկյանի գրական ժառանգությունը հայ ընթերցողին ամբողջական տեսքով ներկայացնելու նախաձեռնությունը ստանձնել է «Հայաստանի Ժողովրդական Շարժում» ՀԿ-ն։ Հսկայածավալ աշխատանքը՝ նյութերի որոնումը, նախապատրաստումն ու հրատարակությունը, իրականացրել է Լիբանանի «Սփիւռք» շաբաթաթերթի հանրույթը՝ խմբագիր Սագօ Օգնայեանի գլխավորությամբ։

Արդեն լույս են տեսել ժողովածուի առաջին երկու՝ Ա և Բ հատորները՝ բանասիրական գիտությունների թեկնածու, ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ Կարո Վարդանյանի ներածական խոսքով։

Այս հատորներն ուշագրավ են ոչ միայն իրենց ծավալով, այլև ընդգրկումով։ Դրանք հնարավորություն են տալիս Յանիկյանին դիտելու ոչ միայն որպես պատմական իրադարձությունների հետ առնչվող քաղաքական դեմք, այլև որպես գրող, հրապարակախոս և ինքնատիպ աշխարհայացք ունեցող հեղինակ։

Հատորներում տեղ են գտել նրա կյանքին ու գործունեությանը վերաբերող պատկերներ ու նյութեր, Նրա բանաստեղծությունները, հրապարակագրական հոդվածներ, պատմվածքներ, նամակներ, ինչպես նաև ծավալուն գրական ստեղծագործություններ։

Ա հատորում, մասնավորապես, ընդգրկված են նաև նամակներ ու բազմաբնույթ գրական-հրապարակախոսական նյութեր, իսկ Բ հատորում ընթերցողին ներկայացվում են Յանիկյանի խոշորածավալ ստեղծագործություններից մի քանիսը՝ «Հուդա Իսկարիովտացու հաղթանակը», «Քրիստոսն, ով հարություն առավ» վեպերը և «Մեր մեսիան» թատերգությունը։

Այս ամբողջությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու հեղինակի մարդկային տեսակի, խառնվածքի, սկզբունքների, փիլիսոփայական հայացքների, գրական-գեղագիտական ընկալումների և լեզվամտածողության մասին։

«Հուդա Իսկարիովտացու հաղթանակը»․ ստեղծագործություն, որը բանավեճի առիթ դարձավ

Յանիկյանի գրական ժառանգության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի «Հուդա Իսկարիովտացու հաղթանակը» վեպը։

Ստեղծագործության ընտրած թեման ինքնին համարձակ է։ Հեղինակը դիմում է քրիստոնեական ավանդության ամենավիճահարույց կերպարներից մեկին՝ Հուդային, և փորձում է նրա կերպարը դիտարկել այլ տեսանկյունից՝ հարցականի տակ դնելով դարերով հաստատված մի շարք ընկալումներ։

Վեպը նախ հրատարակվել է ֆրանսերեն՝ Փարիզում, և արժանացել է հետաքրքրության, այնուհետև թարգմանվել է անգլերեն։ Ստեղծագործությունը բազմաթիվ արձագանքների ու բանավեճերի առիթ է դարձել։

Հեղինակի մտահղացման մասին խոսելիս կարևոր է նկատել, որ այստեղ գրականությունը վերածվում է նաև փիլիսոփայական հարցադրումների տարածքի։ Ո՞վ է դավաճանը։ Որտե՞ղ է սկսվում և ավարտվում մարդու պատասխանատվությունը։ Կարո՞ղ է պատմության մեջ դատապարտված կերպարը ներկայացվել այլ մեկնաբանությամբ։ Եվ որքանո՞վ են դարերի ընթացքում ձևավորված ընկալումները բացարձակ ու անփոփոխ։

Այս հարցերի շուրջ է կառուցվում ստեղծագործության հետաքրքրության մեծ մասը։

Վեպի նկատմամբ արձագանքների մասին խոսելիս հիշատակվում է նաև ֆրանսիական «Ֆիգարո» օրաթերթի անդրադարձը, որտեղ այն ներկայացվել է որպես Հուդայի կերպարի շուրջ մտորելու և բանավեճ առաջացնող աշխատանք։

Այս ամենը ցույց է տալիս, որ Յանիկյանը գրականության մեջ ևս ընտրում էր ոչ սովորական ճանապարհներ․ նա ձգտում էր վիճարկել հաստատված պատկերացումները և ընթերցողին կանգնեցնել բարոյական ու փիլիսոփայական բարդ հարցերի առաջ։

Ի՞նչ է սպասում ընթերցողին հաջորդ հատորներում

«Սփիւռք»-ի ներկայացրած տեղեկությունների համաձայն՝ վեցհատորյա ժողովածուի հաջորդ հատորներն ընդգրկելու են Յանիկյանի ստեղծագործական ժառանգության այլ կարևոր բաժիններ։

Գ հատորը նվիրված է կանանց վերաբերյալ ստեղծագործություններին, Դ հատորը՝ համամարդկային և Ամերիկայի հետ առնչվող գործերին, իսկ Ե և Զ հատորներում նախատեսվում է ներկայացնել 1973 թվականի գործողության վերաբերյալ նյութերը։

Այս կառուցվածքը կարևոր է նրան ամբողջականորեն ճանաչելու համար։ Եթե առաջին երկու հատորները մեծապես բացում են Յանիկյան գրողի, հրապարակախոսի և մտածողի կերպարը, ապա հետագա հատորները հնարավորություն կտան ավելի լայն համատեքստում դիտարկել նրա աշխարհայացքի ձևավորումը, հասարակական գործունեությունն ու պատմական դերը։

Ինչո՞ւ Յանիկյանին երբեմն անվանում են ԱՍԱԼԱ-ի «հոգևոր հայր»

Յանիկյանի անվան հետ կապվում է նաև «ԱՍԱԼԱ-ի հոգևոր հայր» բնորոշումը։ Պետք է նշել, որ սա պաշտոնական կոչում չէ, այլ պատմագիտական և հասարակական շրջաններում տարածված գնահատական։

Այդ բնորոշման հիմքում, առաջին հերթին, այն ընկալումն է, որ 1973 թվականի Յանիկյանի գործողությունը ազդեցություն ունեցավ հետագա հայկական զինյալ պայքարի գաղափարական միջավայրի վրա։ Հետագա տարիներին ձևավորվեցին հայկական զինված կազմակերպություններ, այդ թվում՝ ԱՍԱԼԱ-ն, և Յանիկյանի կերպարը որոշ շրջանակներում ընկալվեց որպես ազգային դիմադրության ու վրեժի գաղափարի խորհրդանիշ։

Այսպիսով, «հոգևոր հայր» արտահայտությունը պետք չէ հասկանալ որպես կազմակերպության ստեղծման կամ ղեկավարության հետ կապված պաշտոնական փաստ։ Այն առավելապես վերաբերում է նրա գործողության և գաղափարների ընկալվող ազդեցությանը հետագա շարժումների վրա։

Գրական ժառանգություն, որը երկար ժամանակ մնացել է ստվերում

Յանիկյանի դեպքում հետաքրքիր և միաժամանակ ցավալի իրողություն կա․ նրա պատմական ու քաղաքական կերպարը այնքան ուժեղ է, որ հաճախ ստվերում է թողնում նրա գրական գործունեությունը։

Մինչդեռ նրա ժառանգության մեջ կան վեպեր, թատերգություններ, պատմվածքներ, բանաստեղծություններ, հուշագրություններ, հրապարակախոսական և փիլիսոփայական բնույթի աշխատություններ։

Նրա ստեղծագործությունների առանցքում հաճախ հանդիպում են Հայոց ցեղասպանության հիշողությունը, ազգային արժանապատվությունը, հայրենասիրությունը, արդարության և պատասխանատվության գաղափարները, մարդու բարոյական ընտրությունը, հավատքն ու պատմության ազդեցությունը անհատի վրա։

Այս պատճառով Յանիկյանի գրական ժառանգությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում ոչ միայն գրականության, այլև հայ ազգային մտքի ու Սփյուռքի պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից։

Միևնույն ժամանակ, նրա գրական արժեքի գնահատումը պահանջում է առանձին, մասնագիտական ուսումնասիրություն։ Պատմական նշանակությունը և գրական գեղարվեստական արժեքը նույնական հասկացություններ չեն, և Յանիկյանի ստեղծագործությունների տեղը հայ գրականության պատմության մեջ, ըստ իս, դեռ կարող է դառնալ նոր ուսումնասիրությունների նյութ։

Անհայտությունից՝ դեպի ընթերցող

Գրքերի հրատարակությունը հատկապես կարևոր է նրանով, որ Յանիկյանի բազմաթիվ ստեղծագործություններ ու նյութեր երկար ժամանակ հայ ընթերցողի համար մնացել են դժվար հասանելի կամ գրեթե անհայտ։

Այժմ դրանք, աստիճանաբար, դուրս են գալիս այդ անհայտության մշուշից։

Ընթերցողը հնարավորություն է ստանում ոչ թե միայն լսելու Յանիկյան անունը և նրա շուրջ ձևավորված պատմական գնահատականները, այլև կարդալու հենց հեղինակին՝ ծանոթանալու նրա մտքերին, լեզվին, գրական աշխարհին, համոզմունքներին ու հակասություններին։

Եվ այստեղ է այս վեցհատորյա հրատարակության գլխավոր արժեքներից մեկը․ այն ընթերցողին հնարավորություն է տալիս Յանիկյանի մասին դատելու ոչ միայն նրա կենսագրության առանձին դրվագներով, այլև նրա թողած գրական ժառանգությամբ։

Մեծ ու շնորհակալ աշխատանք

Այս երկու հատորների լույսընծայումը, մեր համոզմամբ, պարզապես հերթական գրահրատարակչական իրադարձություն չէ։

Յանիկյանի ցրված ու դժվար հասանելի ժառանգությունը որոնել, հավաքել, դասակարգել, նախապատրաստել և բազմահատորյա ամբողջության մեջ ներկայացնելը հսկայական աշխատանք է պահանջում։ Այդ աշխատանքի կարևորությունը հատկապես մեծ է այն դեպքում, երբ խոսքը վերաբերում է մի հեղինակի, որի գրական ժառանգությունը երկար ժամանակ չի ունեցել այն հասանելիությունը, որը կարող էր ունենալ։

Ուստի արժանի է գնահատանքի նախաձեռնողների, կազմողների, հրատարակիչների և բոլոր նրանց աշխատանքը, ովքեր իրենց ներդրումն են ունեցել այս գրքերի ընթերցողին հասնելու գործում։

Հատկանշական է նաև այն հանգամանքը, որ հրատարակության տպագրական ծախսերը հոգացել է ամերիկաբնակ մի հայորդի, որը, իր խնդրանքով, ցանկացել է անանուն մնալ։ Անանուն մնացած բարերարի այս աջակցությունն էլ իր հերթին վկայում է, որ հայ գրական ժառանգության պահպանման ու տարածման գործը շարունակում է ունենալ իր նվիրյալներին։

Գուրգեն Յանիկյանի կերպարի շուրջ կարելի է ունենալ տարբեր գնահատականներ, կարելի է համաձայնել կամ չհամաձայնել նրա գաղափարների և պատմական գործողությունների հետ։ Սակայն նրա գրական ժառանգությունը ճանաչելու և ուսումնասիրելու անհրաժեշտությունը դրանից չի վերանում։

Այս առումով վեցհատորյա ժողովածուի առաջին երկու հատորների հրատարակությունը կարևոր քայլ է։

Այն հնարավորություն է տալիս մեկ անգամ ևս բացել մի հեղինակի գրական աշխարհը, որի անունը հայտնի է, սակայն որի ստեղծագործությունների զգալի մասը հայ ընթերցողի համար երկար ժամանակ մնացել էր անհայտ։

Գրքերը, փաստորեն, մեզ համար այդ անհայտությունից վեր են հառնում ՝ Յանիկյանին ներկայացնելով ոչ միայն որպես պատմական դեմք, այլև որպես գրող, հրապարակախոս և մտածող։

Մնում է մաղթել, որ նախաձեռնությունը շարունակվի նույն նվիրումով, և առաջիկա չորս հատորները ևս հասնեն ընթերցողին՝ ամբողջացնելով Գուրգեն Յանիկյանի գրական ու մտավոր ժառանգության այս նշանակալի հավաքածուն:

Գագիկ ԱՆՏՈՆՅԱՆ

Մեկնաբանություններ