«Ռուբիկոնը»՝ լուսնի, սիրո և քաղաքական «փուչիկների» միջև
11.09.2026 | 18:11
Լևոն Ջավախյանի «Ընկերոջս՝ Ավետիս Բաբաջանյանին» պատմվածքը միայն կենցաղային-էրոտիկ զավեշտ կամ հերթական քաղաքական սատիրա չէ։ Խորքային վերլուծության դեպքում Լևոնի այս գիրը բացահայտվում է որպես գոյաբանական դրամա, փիլիսոփայական մանիֆեստ և լեզվամտածողության աննախադեպ ազատագրում։
Պատմվածքի նախերգանքն արդեն իսկ սահմանում է դրամատիկ բարձր լարվածություն․ 77-ամյա գրողը, որը մեկ տարի լռել է ու սպասել մահվանը, հանկարծ զգում է «բառերի գլորվելը»։ Տարիքային այն շեմին, երբ թվում է՝ գրիչը միայն հանդարտ հուշեր պետք է քաղի, նրա խոսքը հանկարծ հոսում է շառաչուն առվի պես։
«Երկրորդ շնչառության» կամ «սրբազան խենթության» այն պահը գրականության մեջ, երբ գրելը դառնում է կենսաբանական ու հոգևոր գոյության միակ ապացույցը («Կապրեմ` քանի դեռ գրում եմ...»)։
Այդ տարիքում մարդն այլևս կորցնելու ոչինչ չունի. քանդված են բոլոր կաղապարները, կեղծ ամոթխածությունն ու սոցիալական տաբուները։ Կետ, որտեղից և ծնվում է չզտված, մերկ, տեղ-տեղ կոպիտ, բայց խորապես ճշմարիտ կյանքի պատառիկը։
Նա չի վախենում պատռել ձևական բարեպաշտության քողը։ Ջավախյանի գիրն առաջին հայացքից սկանդալային պատմություն է, բայց իրականում այն բարոյական ու քաղաքական խորը սատիրա է, որի առանցքում երկու «սրտիկների»՝ պուտանկայի և պսևդո-վարչապետի, ու երկու կարգի «սիրո» անողոք հակադրությունն է։
Ջավախյանն անողոք «վիրաբուժությամբ» զուգահեռներ է անցկացնում երկու «արհեստավարժների»՝ փողոցի մարմնավաճառի և երկրի ղեկավարի աթոռին բազմածի միջև։
Վարչապետ կոչվածի «սրտիկը» PR-ային դատարկություն է, որ ամեն առավոտ մատուցվում է էկրաններից, բայց որի հետևում չկա ո՛չ զգացմունք, ո՛չ պատասխանատվություն, ո՛չ էլ կենդանի հույզ։
«Օդից կախված լուրերի» շարքից «օդային» սեր՝ հասցեագրված անդեմ «ժողովրդին», որն իրականում ոչ մեկին չի ջերմացնում։ Ասել է՝ պոպուլիզմի, քաղաքական շողոքորթության և անբովանդակ ձևապաշտության կատարյալ խորհրդանիշ։
Մինչդեռ «պուտանկայի» սրտիկը մերկ է, կոպիտ, բայց իրական։ Նա չի խաբում, չի թաքցնում իր նպատակը․ առաջարկում է կիրք ու մարմնական վայելք՝ առանց բարոյախոսական դիմակների։ Նրա մատների շրջանակած սրտիկի մեջ կա կյանք, արյուն ու ջերմություն, այլ ոչ թե «վարչապետական օդ»։
Ջավախյանական այս սատիրայի խորքային պատգամը ցնցող է․ նույնիսկ մեղսալից, մարմնական կիրքն ու պարսավելի արհեստը հազարապատիկ ավելի ազնիվ են ու մոտ կյանքի ճշմարտությանը, քան պետական բարձր ամբիոններից մատուցվող «սրբապատկերային», բայց փուչ ու սուտ «սերը»։
Ջավախյանի հերոսը՝ «հեզ ու բանող եզան» պես ապրած, կնոջն ու կյանքի կանոններին հավատարիմ մարդը, հանկարծ հայտնվում է էկզիստենցիալ ճգնաժամի մեջ։ Շեքսպիրյան «լինե՞լ, թե՞ չլինելը», Չեռնիշևսկու «ի՞նչ անելը» և Կեսարի «Ռուբիկոնը» միահյուսվում են հայկական տոթ ամռան ու մարմնական գայթակղության հետ։
Ջավախյանի վրձնած «կտավի» այս հատվածն ընդամենը ծերունական կիրք կամ կենցաղային դավաճանության փորձ չէ, այլ մարդկային հոգու վերջին ըմբոստությունը՝ ընդդեմ կաղապարված, միօրինակ ու «հալալ», բայց «տոն»-ից զրկված գոյության։ Հերոսը հասկանում է, որ ամբողջ կյանքում եղել է օրենքների, սովորույթների ու հասարակական տաբուների հնազանդ կրողը։ Եվ ահա, կյանքի մայրամուտին, «շան աղջկա» գայթակղիչ ներկայությունը նրա մեջ արթնացնում է հոգու ու մարմնի անհագ պահանջը․
«Սիրտս արքայություն էր ուզում, հոգիս տոն էր ուզում, տոն...»։
Ջավախյանական հումորի հանճարեղությունն հենց այստեղ է․ փողոցով անցնող սովորական մարդու ներքին տատանումը նա հավասարեցնում է տիեզերական և պատմական մասշտաբների։ Ռուբիկոնը հատելն ու սեփական կաղապարները ջարդելը դառնում են Կեսարյան քայլ, իսկ մարմնական վայելքի ձգտումը՝ գոյաբանական ընտրություն։
Պատմվածքի ամենացայտուն հնարքը, թերևս, Նիլ Արմսթրոնգի և «պարոն Գրեցկու» քաղաքային լեգենդի ներհյուսումն է։ Հերոսի՝ անհնարինն անելը, «կյանքում կյանք չանելուց» հետո սեփական կրքի արգելքը հաղթահարելը հավասարեցվում է Լուսնի վրա ոտք դնելուն։
Դա նրա անձնական, փոքրիկ, բայց «մեծագույն քայլն է»՝ դուրս գալու տարիների կաղապարից։
Ջավախյանը տիեզերական մասշտաբի իրադարձությունը հանճարեղորեն կապում է մարդկային ամենաանձնական, թաքուն ու անհնարին թվացող ձգտման հետ։
Արմսթրոնգը թռչում է Լուսին՝ ապացուցելու, որ սիրո ու կամքի առաջ անհնարին ոչինչ չկա, իսկ 77-ամյա գրողը հատում է սեփական վախերի ու տաբուների սահմանը՝ գոնե մեկ անգամ ճաշակելու համար իսկական, չզտված վայելքը։ Քայլ, որը նրա անձնական թռիչքն է դեպի «Լուսին»։
Եվ ահա, այդ տիեզերական բարձունքից էլ ծնվում է պատմվածքի վերջնական, ցնցող հանգուցալուծումը․
«Ես անկարելին կարելի էի դարձրել, մնում է նույնը ցանկանալ փուչ սրտերին․
- Ձեզ հաջողություն եմ ցանկանում, պարոն վարչապետ․․․»։
Այս մի քանի տողն էլ դառնում է պատմվածքի փիլիսոփայական ու քաղաքական կուլմինացիան։
Գրողը, որ հաղթահարեց սեփական «Ռուբիկոնը» և ճանաչեց իրական կյանքի ու զգացմունքի գինը, Արմսթրոնգի նման տիեզերական բարձրությունից, թեթև հեգնանքով հաջողություն է մաղթում «պարոն վարչապետին» և նրա նման «փուչ սրտերին», ովքեր այդպես էլ մնացին PR-ային դատարկության, կեղծիքի ու անբովանդակ «մատիկների» ուրվագծած ունայն հորիզոնում։
Իսկ ի՞նչ անի ժողովուրդը, որն ամեն առավոտ բորբոքվում է մաշող ու թունավորող պաշտոնական «սրտիկների» կլոունադայից։
Ջավախյանի պատասխանը դաժան է, բայց սթափեցնող․ հրաժարվել կեղծիքին հավատալուց և անցնել սեփական «Ռուբիկոնը»։
Քանի դեռ հասարակությունը սպասում է պաշտոնական ամբիոններից մատուցվող օդային խոստումներին ու փուչ «սրտիկներին», նա դատապարտված է մնալու կախյալ, խաբված ու հոգեպես շահագործված զոհի կարգավիճակում։ Ժողովրդի փրկությունը ոչ թե «վերևներից» մատուցվող PR-ային սիրո, այլ սեփական աչքերը բացելու և իրականությունը մերկությամբ տեսնելու մեջ է։
Ինչպես Օհան Դուրյանը 1997-ին ինձ տված հարցազրույցում (հղումը՝ https://www.irates.am/hy/1789116741) արձանագրեց միջակության դավադիր հաղթարշավը, այնպես էլ Լևոն Ջավախյանն այսօր պատռում է պաշտոնական շողոքորթության շղարշը։
Ժողովրդի միակ ելքը փուչ «սրտիկների» թակարդից դուրս գալն է, ձևական բարեպաշտությունից արթնանալն ու վերջապես իսկական մեծությունը դատարկ PR-ից տարբերելը։
Այլապես մենք անվերջ դատապարտված կլինենք ապրելու օդից կախված «սիրո» թույնով և կրկնելու նույն դառն անցյալը։
Փիրուզա ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ
Հ․Գ․
Որպես պատասխան արդեն իսկ հնչող ու «օդում կախված» հարցադրումներին․
- Այնուհանդերձ, ինչու՞ «Ընկերոջս՝ Ավետիս Բաբաջանյանին»․ չէ՞ որ վերնագիրն ու արծարծվող թեման առաջին հայացքից ընդհանրապես համահունչ չեն։
Պարզաբանման խնդրանքով դիմեցի հենց Լևոնին։ Գրողի պատասխանը, ինչպես միշտ, անզուսպ էր, «մերկ» ու ազնիվ․
- Սիրելի ընթերցողներ (իմ սերն, ի տարբերություն ոմանց, առանց «սրտիկների» թիթիզ ցուցադրության է), այս պատմվածքը գրվել է հենց Ավետիսի ուղղորդմամբ ու խորհրդով։ Սարսափելի նյարդայնանում էի էկրաններից հորդացող էդ զզվելի, փուչ սրտիկներից։ Ավոն էլ ասաց․
«Դե որ էդպես է, նստիր ու գրիր․ համեմատիր փողոցային մարմնավաճառի ազնիվ սրտիկը վերևում հայտնված վաճառականի կեղծիքի հետ»։
Ես էլ նստեցի ու գրեցի․․․
Ահա թե որտեղ է թաքնված պատմվածքի բուն գաղտնիքը․ նվիրումն ընկերոջը պատահականություն չէ, այլ երկու մտավորականի քաղաքացիական ըմբոստության համատեղ ծնունդ։
Ավետիս Բաբաջանյանի դիպուկ հուշումն ու Լևոն Ջավախյանի անխնա գրիչը միավորվեցին՝ ստեղծելու մեր օրերի ամենասուր ու անվախ գրական մանիֆեստը, որը պատռում է պաշտոնական շողոքորթության ամոթածածկույթը։
Հեղինակի նյութեր
Մեկնաբանություններ
Ասում են...
.
.
-
Ասում են… Հայաստանում կրկին հակառուսական կեղծ և Արևմուտքի կողմից կառավարելի ալիք է ստեղծվել, թե ՀԱՊԿ-ը մեզ չօգնեց, և ՀԱՊԿ-ից պետք է դուրս գանք։ Նշում են նաև, թե Ռուսաստանը Հայաստանին անհուսալի դաշնակից է
-
Ասում են… Նա Ռուսաստանի բացահայտ թշնամի է, որը, մինչև որոշակի պահը, իշխանության գալով ստիպված էր քողարկել իր մտադրությունները, իր նպատակները։ Մենք թույլ տվեցինք մեզ «մոլորեցնել» հույսերով, թե ինչ-որ կերպ դա կանցնի-կգնա, բայց այդպես չեղավ
-
Ասում են… Հայաստանն իսկապես կատարել է իր աշխարհաքաղաքական ընտրությունը՝ դեմքով շրջվելու դեպի Եվրոպա։ Մենք չենք կարող գործել այնպես, կարծես դա գոյություն չունի։ Մենք՝ ֆրանսիացիներս, պետք է ընդունենք այդ ընտրությունը և հավատարիմ լինենք դրան
-
Ասում են… Զարմանալի է՝ Թրամփն ասաց, որ ոչ ոք իրեն չի ասել՝ Իրանը կարող է փակել Հորմուզի նեղուցը։
Յուրաքանչյուր ռազմական խաղային տեսության ժամանակ, որին ես մասնակցել եմ, առաջին բանը, որ մենք ենթադրել ենք, այն էր, որ Իրանը դա կանի
-
Ասում են… Հնարավոր չէ որևէ գերտերության թիկունքում գործարքներ կնքել, որոնց մասին ամենայն մանրամասնությամբ տեղյակ չլինեն մյուս գերտերությունները: Բոլոր գերտերություններն էլ տիրապետում են հետախուզական այնպիսի հզոր հնարավորությունների, որ փոքր երկրները հազիվ թե կարողանան նրանցից որևէ գաղտնիք թաքցնել
-
Ասում են… Ի տարբերություն Արևմուտքի, որը կոչ է անում Հայաստանին կրճատել Ռուսաստանի հետ իր հարաբերությունները, մենք չենք խոչընդոտում Հայաստանի առևտրատնտեսական կապերի զարգացմանը այլ երկրների, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի հետ
-
Ասում են… Պետք է անկեղծորեն խոստովանել, որ ընդդիմադիր կուսակցությունների միջև ամիսներ շարունակ ընթացող բանակցությունները ոչ մի համաձայնության չեն հանգեցրել: Այդ պարագայում, պառակտված ընդդիմությանը միավորելու միակ կարող ուժը Սամվել Կարապետյանն է
-
Ասում են… Իրանի հետ հարաբերությունները Հայաստանի համար այլընտրանք չունեն այդ հարաբերությունները կենսական նշանակություն ունեն թե՛ Հայաստանի, թե՛ Իրանի համար, և այս իրողությունը պետք է հասկացնել արևմտյան գործընկերներին
-
Ասում են… Բաքուն դատապարտեց Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության ինքնորոշման իրավունքը, որը դրսևորվեց Խորհրդային Միության փլուզման ժամանակ։ Դա բռնություն էր, դատաստան, ոչ թե դատավարություն
-
Ասում են… Վստահ ենք, որ Հարավային Կովկասի երկրները, այդ թվում՝ Հայաստանը, հասկանում են, որ Բրյուսելի և Վաշինգտոնի ենթադրաբար բարի մտադրությունների հետևում թաքնված են սառը հաշվարկներ
-
Ասում են… Իրանի ուրանի պաշարների ոչնչացման և զրոյական հարստացմանն անցնելու ԱՄՆ պահանջներն անիրատեսական են։ Հրթիռային ծրագրի և դաշնակիցներին սատարելու վերաբերյալ պայմանները քննարկման ենթակա չեն։
Իրանը չի ենթարկվի դրսից պարտադրված թելադրանքին։ Մենք անկախ երկիր ենք և ինքներս ենք որոշում մեր ուղին
-
Ասում են… Մեզ բացարձակապես չի վերաբերում այն, ինչ կատարվում է Գրենլանդիայի հետ։ Բայց մենք Միացյալ Նահանգների հետ նմանատիպ հարցեր լուծելու փորձ ունենք:
19-րդ դարում, կարծեմ՝ 1867 թվականին, ինչպես գիտենք, Ռուսաստանը վաճառեց Միացյալ Նահանգներին, իսկ Միացյալ Նահանգները մեզնից գնեց Ալյասկան
-
Ասում են Մենք գիտեինք, որ կանոնների վրա հիմնված միջազգային կարգի պատմությունը մասամբ կեղծ էր։ Որ ուժեղագույններն իրենց կազատեն պարտավորություններից այն ժամանակ, երբ ճիշտ համարեն։ Որ առևտրային կանոնները կիրառվում էին անհամաչափորեն։ Եվ որ միջազգային իրավունքը կիրառվում էր տարբեր խստությամբ՝ կախված մեղադրյալի կամ զոհի ինքնությունից
-
Ասում են… Այս պահին մենք ապրում ենք մեր պատմության ամենածանր փուլերից մեկը: ՈՒկրաինայի վրա ճնշումը հիմա առավելագույնն է։ ՈՒկրաինան կարող է կանգնել չափազանց բարդ ընտրության առաջ` կա՛մ արժանապատվության կորուստ, կա՛մ հիմնական գործընկերոջ հնարավոր կորուստ։ Կա՛մ բարդ 28 կետերի ընդունում, կա՛մ անչափ ծանր ձմեռ
-
Ասում են… Ինչո՞ւ մենք 2020 թվականին այդ պատերազմը չկանխեցինք։ Չէ՞ որ կարող էինք կոշտ զգուշացնել Ադրբեջանին, որ ուժային լուծում թույլ չենք տա։ Եվ ոչինչ էլ չէր լինի
Տարածաշրջանային
«Թուրքիայի բարեկամը կշահի, իսկ նրա նկատմամբ թշնամանք տածողը՝ կկորցնի»
Ես չեմ գրում սոցցանցերում երկար տեքստեր, բայց էսօր խախտում եմ այդ "ավանդույթը" ․․․ Եթե Թուրքիայի այսօրվա արտաքին քաղաքականությամբ հետաքրքրված եք, ապա հետաքրքրիր կլինի այս վերլուծությունը․Այսօր՝ սեպտեմբերի 7-ին, Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի ելույթից առանձին հատվածներ բավական արագ տարածվեցին հայկական տեղեկատվական և սոցիալական մեդիայում...
