Ցեղասպանությունից փրկված հայության ամենամեծ մասունքը
25.09.2026 | 14:10
«Մշո ճառընտիր» (կամ «Մշո մագաղաթյա մատյան»), հայկական ձեռագրական մշակույթի ամենախոշոր, ամենահայտնի և դրամատիկ ճակատագիրն ունեցող հուշարձաններից մեկն է: Այն հսկայական չափերի մագաղաթյա ժողովածու է (տոնացույց-վարքաբանական հավաքածու):
1. Ընդհանուր տվյալներ և նկարագրություն
• Ստեղծման ժամանակն ու վայրը. Գրվել է 1200–1202 թվականներին Երզնկա գավառի Ավագ վանքում:
• Պատվիրատուն և հեղինակները. Պատվիրել է Աստվածատուր անունով մի հարուստ քաղաքացի: Գրիչն է Վարդան Կարնեցին, իսկ ծաղկողը (նկարազարդողը)՝ Ստեփանոսը:
• Ծավալը և չափսերը.
* Բնօրինակն ունեցել է 757 թերթ (1514 էջ):
* Յուրաքանչյուր թերթի չափսն է մոտավորապես 53.5 × 70.5 սմ:
* Ձեռագիրը կշռում էր շուրջ 27.5 կիլոգրամ:
* Մեկ ձեռագրի պատրաստման համար օգտագործվել է մոտ 600–700 հորթի կամ էրինջի մորթի (մագաղաթ):
• Բովանդակությունը. Պարունակում է ճառեր, վարքագրություններ, վկայաբանություններ, պատմական քաղվածքներ և տոնական քարոզներ, որոնք ընթերցվել են եկեղեցական տարվա տոների ժամանակ:
2. Պատմական ճակատագիրը և «Ոդիսականը»
«Մշո ճառընտիրի» պատմությունը լի է ողբերգական ու հերոսական դրվագներով.
• Գանձումն ու փրկագնումը (1204 թ.). Գրվելուց կարճ ժամանակ անց սելջուկ-թուրքերը սպանում են պատվիրատուին և հափշտակում ձեռագիրը: 1204 թվականին Մշո Առաքելոց վանքի միաբանները, ժողովրդի հանգանակած միջոցներով (4000 արծաթե դրամով), փրկագնում են այն և տեղափոխում Մուշ: Ձեռագիրն այնտեղ է պահվում ավելի քան 700 տարի, որտեղից էլ ստանում է իր անունը՝ «Մշո ճառընտիր»:
• Հայոց ցեղասպանությունը և փրկությունը (1915 թ.). Մեծ եղեռնի օրերին Առաքելոց վանքի տարածքից փախչող երկու հայ գաղթական կանայք վանքում գտնում են հսկայական ձեռագիրը: Քանի որ այն անհնար էր ամբողջությամբ տեղափոխել, նրանք ձեռագիրը բաժանում են երկու մասի.
* Առաջին մասը կանայք, իրենց մեջքին կրելով, սովի ու գաղթի ծանր պայմաններով հասցնում են Էջմիածին:
* Երկրորդ մասը թաղում են Էրզրումի (Կարին) ձորում՝ բակի տարածքում:
• Երկրորդ մասի գտնվելը. Հետագայում ռուսական բանակի հայ սպա Անդրեաս Ամիրխանյանը գտնում է թաղված մասը և տեղափոխում Թիֆլիս, որտեղից էլ այն նույնպես հասցվում է Էջմիածին:
3. Ներկայիս վիճակը
• Ձեռագրի հիմնական պահպանված մասը (601 թերթ) այժմ պահվում է Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում (ձեռագիր № 7729):
• Ձեռագրից 17 թերթ պահվում է Վենետիկի Մխիթարյանների հավաքածուում, իսկ 1 թերթ՝ Վիեննայում:
• 19 թերթ մինչ օրս համարվում է կորած:
«Մշո ճառընտիրը» ոչ միայն հայկական միջնադարյան գրչության, մանրանկարչության և կազմարվեստի գլուխգործոց է, այլև հայ ժողովրդի գոյատևման, մշակութային ժառանգության հանդեպ անսահման նվիրումի և հերոսական փրկության խորհրդանիշ:
Հրայր ԿԱՄԵՆԴԱՏՅԱՆ
Մեկնաբանություններ
Ասում են...
.
.
-
Ասում են… Հայաստանում կրկին հակառուսական կեղծ և Արևմուտքի կողմից կառավարելի ալիք է ստեղծվել, թե ՀԱՊԿ-ը մեզ չօգնեց, և ՀԱՊԿ-ից պետք է դուրս գանք։ Նշում են նաև, թե Ռուսաստանը Հայաստանին անհուսալի դաշնակից է
-
Ասում են… Նա Ռուսաստանի բացահայտ թշնամի է, որը, մինչև որոշակի պահը, իշխանության գալով ստիպված էր քողարկել իր մտադրությունները, իր նպատակները։ Մենք թույլ տվեցինք մեզ «մոլորեցնել» հույսերով, թե ինչ-որ կերպ դա կանցնի-կգնա, բայց այդպես չեղավ
-
Ասում են… Հայաստանն իսկապես կատարել է իր աշխարհաքաղաքական ընտրությունը՝ դեմքով շրջվելու դեպի Եվրոպա։ Մենք չենք կարող գործել այնպես, կարծես դա գոյություն չունի։ Մենք՝ ֆրանսիացիներս, պետք է ընդունենք այդ ընտրությունը և հավատարիմ լինենք դրան
-
Ասում են… Զարմանալի է՝ Թրամփն ասաց, որ ոչ ոք իրեն չի ասել՝ Իրանը կարող է փակել Հորմուզի նեղուցը։
Յուրաքանչյուր ռազմական խաղային տեսության ժամանակ, որին ես մասնակցել եմ, առաջին բանը, որ մենք ենթադրել ենք, այն էր, որ Իրանը դա կանի
-
Ասում են… Հնարավոր չէ որևէ գերտերության թիկունքում գործարքներ կնքել, որոնց մասին ամենայն մանրամասնությամբ տեղյակ չլինեն մյուս գերտերությունները: Բոլոր գերտերություններն էլ տիրապետում են հետախուզական այնպիսի հզոր հնարավորությունների, որ փոքր երկրները հազիվ թե կարողանան նրանցից որևէ գաղտնիք թաքցնել
-
Ասում են… Ի տարբերություն Արևմուտքի, որը կոչ է անում Հայաստանին կրճատել Ռուսաստանի հետ իր հարաբերությունները, մենք չենք խոչընդոտում Հայաստանի առևտրատնտեսական կապերի զարգացմանը այլ երկրների, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի հետ
-
Ասում են… Պետք է անկեղծորեն խոստովանել, որ ընդդիմադիր կուսակցությունների միջև ամիսներ շարունակ ընթացող բանակցությունները ոչ մի համաձայնության չեն հանգեցրել: Այդ պարագայում, պառակտված ընդդիմությանը միավորելու միակ կարող ուժը Սամվել Կարապետյանն է
-
Ասում են… Իրանի հետ հարաբերությունները Հայաստանի համար այլընտրանք չունեն այդ հարաբերությունները կենսական նշանակություն ունեն թե՛ Հայաստանի, թե՛ Իրանի համար, և այս իրողությունը պետք է հասկացնել արևմտյան գործընկերներին
-
Ասում են… Բաքուն դատապարտեց Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության ինքնորոշման իրավունքը, որը դրսևորվեց Խորհրդային Միության փլուզման ժամանակ։ Դա բռնություն էր, դատաստան, ոչ թե դատավարություն
-
Ասում են… Վստահ ենք, որ Հարավային Կովկասի երկրները, այդ թվում՝ Հայաստանը, հասկանում են, որ Բրյուսելի և Վաշինգտոնի ենթադրաբար բարի մտադրությունների հետևում թաքնված են սառը հաշվարկներ
-
Ասում են… Իրանի ուրանի պաշարների ոչնչացման և զրոյական հարստացմանն անցնելու ԱՄՆ պահանջներն անիրատեսական են։ Հրթիռային ծրագրի և դաշնակիցներին սատարելու վերաբերյալ պայմանները քննարկման ենթակա չեն։
Իրանը չի ենթարկվի դրսից պարտադրված թելադրանքին։ Մենք անկախ երկիր ենք և ինքներս ենք որոշում մեր ուղին
-
Ասում են… Մեզ բացարձակապես չի վերաբերում այն, ինչ կատարվում է Գրենլանդիայի հետ։ Բայց մենք Միացյալ Նահանգների հետ նմանատիպ հարցեր լուծելու փորձ ունենք:
19-րդ դարում, կարծեմ՝ 1867 թվականին, ինչպես գիտենք, Ռուսաստանը վաճառեց Միացյալ Նահանգներին, իսկ Միացյալ Նահանգները մեզնից գնեց Ալյասկան
-
Ասում են Մենք գիտեինք, որ կանոնների վրա հիմնված միջազգային կարգի պատմությունը մասամբ կեղծ էր։ Որ ուժեղագույններն իրենց կազատեն պարտավորություններից այն ժամանակ, երբ ճիշտ համարեն։ Որ առևտրային կանոնները կիրառվում էին անհամաչափորեն։ Եվ որ միջազգային իրավունքը կիրառվում էր տարբեր խստությամբ՝ կախված մեղադրյալի կամ զոհի ինքնությունից
-
Ասում են… Այս պահին մենք ապրում ենք մեր պատմության ամենածանր փուլերից մեկը: ՈՒկրաինայի վրա ճնշումը հիմա առավելագույնն է։ ՈՒկրաինան կարող է կանգնել չափազանց բարդ ընտրության առաջ` կա՛մ արժանապատվության կորուստ, կա՛մ հիմնական գործընկերոջ հնարավոր կորուստ։ Կա՛մ բարդ 28 կետերի ընդունում, կա՛մ անչափ ծանր ձմեռ
-
Ասում են… Ինչո՞ւ մենք 2020 թվականին այդ պատերազմը չկանխեցինք։ Չէ՞ որ կարող էինք կոշտ զգուշացնել Ադրբեջանին, որ ուժային լուծում թույլ չենք տա։ Եվ ոչինչ էլ չէր լինի
Տարածաշրջանային
Ադրբեջանը ձգտում է Հարավային Կովկասում հաստատել գերիշխող դիրք և տարածաշրջանային զարգացումները ենթարկել սեփական ռազմավարական շահերին
Այսօր թերևս խոսեմ «Pax Azerbaijana» եզրույթի մասին, որը ադրբեջանական գերիշխանության աշխարհաքաղաքական նախագիծ է: Կտեսնենք, որ այն այլևս «գետնի վրա» գոյություն ունեցող իրողություն է:Եվ ուրեմն, Pax Azerbaijana-ն կամ, որ նույնն է՝ «Ադրբեջանական խաղաղությունը», աշխարհաքաղաքական հասկացություն է, որն արտահայտում է Ադրբեջանի ձգտումը՝ Հարավային Կովկասում հաստատել գերիշխող դիրք և տարածաշրջանային զարգացումները ենթարկել սեփական ռազմավարական շահերին...
