Միջնադարյան որմնանկարի ամենամեծ գաղտնիքը գուցե հենց այստեղ է
16.09.2026 | 11:33
Ախթալայի Սուրբ Մարիամ Աստվածածին վանքի որմնանկարների շարքում առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի Սեբաստիայի քառասուն մանուկների նահատակության տեսարանը։ Առաջին հայացքից այն ընդամենը քրիստոնեական նահատակության հերթական պատկերագրական դրվագն է։ Սակայն ավելի ուշադիր դիտելու դեպքում այդ տեսարանը սկսում է խոսել ոչ միայն Ավետարանի, այլև իր ժամանակի, մարդկանց ու իշխանության մասին։
Քառասուն զինվորների պատմությունը քրիստոնեական հիշողության մեջ նախ և առաջ հավատարմության պատմություն է։ Նրանք հրաժարվեցին իրենց հավատը փոխանակել ժամանակավոր անվտանգության հետ եւ գերադասեցին մահը՝ ուրանալուց։ Նրանց նահատակությունը, հետեւաբար, ոչ այնքան մահվան, որքան ընտրության մասին է. մարդը երբեմն կանգնում է այնպիսի սահմանագծի առջև, որտեղ իշխանությունը պահանջում է հնազանդություն, իսկ խիղճը՝ հավատարմություն։
Սակայն Ախթալայի որմնանկարը հետաքրքիր է նաեւ մեկ այլ պատճառով։
Տեսարանի մեջ առանձնանում են երկու տղամարդկային կերպարներ՝ իրենց դեմքերի խորհրդավոր արտահայտությամբ, երկար մորուքներով եւ վայելուչ, գրեթե իշխանական կեցվածքով։ Նրանք կարծես դուրս են գալիս նահատակների բազմությունից եւ դիտորդի հայացքը ստիպում ուղղվել դեպի իրենց։
Ովքե՞ր են նրանք։
Արվեստաբանության և պատմական ավանդության մեջ շրջանառվել է այն տեսակետը, որ այդ երկու կերպարները կարող են լինել Զաքարյան իշխանական տան նշանավոր ներկայացուցիչներ՝ Իվանե և Զաքարե Զաքարյանները։ Սա, իհարկե, չի կարելի ներկայացնել որպես վերջնականապես հաստատված փաստ։ Որմնանկարի հեղինակային գրությունը, եթե այդպիսի նույնականացումն ուղղակիորեն հաստատող վկայություն չկա, մեզ թույլ չի տալիս անվերապահորեն ասել՝ ահա այստեղ հենց Իվանեն է, իսկ կողքին՝ Զաքարեն։
Բայց պատմական ենթադրությունը ինքնին ուշագրավ է։
Ախթալայի վանքը գտնվում էր այնպիսի ժամանակաշրջանի կենտրոնում, երբ Հայոց աշխարհի քաղաքական և հոգևոր իրականությունը վերաձևավորվում էր։ XII-XIII դարերի սահմանագծին Զաքարյան իշխանների իշխանությունը տարածվում էր Հայաստանի զգալի հատվածի վրա, իսկ Ախթալան վերածվում էր ոչ միայն հոգևոր, այլև մշակութային ու քաղաքական նշանակություն ունեցող կենտրոնի։
Եվ հենց այստեղ է, որ որմնանկարի հնարավոր «դիմանկարային» բնույթը դառնում է հետաքրքիր։
Եթե իսկապես այդ երկու կերպարները Զաքարյան եղբայրներն են, ապա նկարիչը նրանց պարզապես չի տեղադրել որպես պատմական անձանց պատկերներ։ Նա նրանց տեղադրել է նահատակության պատմության մեջ։ Այսինքն՝ աշխարհիկ իշխանությունը ներկայացրել է քրիստոնեական վկայության կողքին։
Սա պատահական զուգադիպությո՞ւն է, թե՞ գաղափարական ծրագիր։
Հարցը բաց է մնում։
Բայց միջնադարյան արվեստում բացարձակապես սովորական երևույթ չէր, որ իշխանական անձը հայտնվեր սրբապատկերային կամ աստվածաշնչյան տեսարանի մեջ։ Այդպիսի պատկերումը կարող էր ունենալ հիշատակի, նվիրատվության, հովանավորության կամ քաղաքական-աստվածաբանական մի քանի իմաստ։ Իշխանը ոչ միայն կառուցում կամ հովանավորում էր սրբավայրը, այլև իր անունն ու կերպարը ներառում էր այն հիշողության մեջ, որը պետք է ապրեր իրենից երկար։
Եվ այստեղ Ախթալայի որմնանկարը մեզ տալիս է մի շատ հետաքրքիր դաս։
Միջնադարյան մարդը պատմությունը չէր բաժանում այնպես, ինչպես մենք ենք բաժանում այսօր՝ քաղաքականություն, կրոն, արվեստ, մշակույթ։ Նրա համար այդ ամենը մեկ ամբողջություն էր։ Եկեղեցին սոսկ աղոթքի վայր չէր, իշխանությունը՝ սոսկ վարչական կառույց, իսկ արվեստը՝ սոսկ գեղեցկության ստեղծում։ Այդ երեքը միահյուսված էին և միասին էին ձևավորում հասարակության հիշողությունը։
Սեբաստիայի քառասուն մանուկները մահանում են՝ չուրանալու համար Քրիստոսին։
Իսկ եթե նրանց կողքին իսկապես պատկերված են Զաքարյան եղբայրները, ապա նրանց ներկայությունը կարծես մեկ այլ հարց է առաջադրում՝ ի՞նչ է անում իշխանությունը հավատի կողքին։
Պաշտպանո՞ւմ է այն։
Ծառայո՞ւմ է նրան։
Թե՞ փորձում է ինքն իրեն հավերժացնել նրա միջոցով։
Միջնադարյան որմնանկարի ամենամեծ գաղտնիքը գուցե հենց այստեղ է։ Այն մեզ չի տալիս պատրաստի պատասխաններ։ Այն թողնում է դեմքեր, հայացքներ և լռություն։ Իսկ այդ լռության մեջ մենք փորձում ենք վերականգնել մի ամբողջ դարաշրջան։
Ախթալայի որմնանկարները, հետևաբար, պետք չէ դիտել միայն որպես XII-XIII դարերի քրիստոնեական արվեստի բացառիկ նմուշներ։ Դրանք պատմական փաստաթղթեր են՝ գրված ոչ թե մագաղաթի, այլ պատի վրա։ Եվ երբ կանգնում ենք այդ երկու խորհրդավոր դեմքերի առջև, մենք իրականում կանգնում ենք մի ամբողջ դարաշրջանի առջև։
Գուցե նրանք Իվանեն ու Զաքարեն են։
Գուցե՝ այլ իշխանական կամ հոգևոր անձինք։
Բայց նույնիսկ եթե նրանց անունները երբեք վերջնականապես չհաստատվեն, նրանց ներկայությունը մեզ հիշեցնում է մի պարզ ճշմարտություն. մարդը կարող է փորձել իր դեմքը թողնել պատմության մեջ, բայց պատմությունն է որոշում՝ ինչ իմաստ է տալու այդ դեմքին։
Իսկ Ախթալայի քարե պատերը, ավելի քան ութ դար անց, շարունակում են լռությամբ պահպանել այդ հարցի պատասխանը։
Եվ գուցե հենց այդ պատճառով է, որ Ախթալայում պատկերված յուրաքանչյուր դեմք ոչ միայն նայում է մեզ, այլև հարցնում է՝ մենք ի՞նչ ենք տեսնում։
Տեր Հեթում քահանա ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ
Մեկնաբանություններ
Ասում են...
.
.
-
Ասում են… Հայաստանում կրկին հակառուսական կեղծ և Արևմուտքի կողմից կառավարելի ալիք է ստեղծվել, թե ՀԱՊԿ-ը մեզ չօգնեց, և ՀԱՊԿ-ից պետք է դուրս գանք։ Նշում են նաև, թե Ռուսաստանը Հայաստանին անհուսալի դաշնակից է
-
Ասում են… Նա Ռուսաստանի բացահայտ թշնամի է, որը, մինչև որոշակի պահը, իշխանության գալով ստիպված էր քողարկել իր մտադրությունները, իր նպատակները։ Մենք թույլ տվեցինք մեզ «մոլորեցնել» հույսերով, թե ինչ-որ կերպ դա կանցնի-կգնա, բայց այդպես չեղավ
-
Ասում են… Հայաստանն իսկապես կատարել է իր աշխարհաքաղաքական ընտրությունը՝ դեմքով շրջվելու դեպի Եվրոպա։ Մենք չենք կարող գործել այնպես, կարծես դա գոյություն չունի։ Մենք՝ ֆրանսիացիներս, պետք է ընդունենք այդ ընտրությունը և հավատարիմ լինենք դրան
-
Ասում են… Զարմանալի է՝ Թրամփն ասաց, որ ոչ ոք իրեն չի ասել՝ Իրանը կարող է փակել Հորմուզի նեղուցը։
Յուրաքանչյուր ռազմական խաղային տեսության ժամանակ, որին ես մասնակցել եմ, առաջին բանը, որ մենք ենթադրել ենք, այն էր, որ Իրանը դա կանի
-
Ասում են… Հնարավոր չէ որևէ գերտերության թիկունքում գործարքներ կնքել, որոնց մասին ամենայն մանրամասնությամբ տեղյակ չլինեն մյուս գերտերությունները: Բոլոր գերտերություններն էլ տիրապետում են հետախուզական այնպիսի հզոր հնարավորությունների, որ փոքր երկրները հազիվ թե կարողանան նրանցից որևէ գաղտնիք թաքցնել
-
Ասում են… Ի տարբերություն Արևմուտքի, որը կոչ է անում Հայաստանին կրճատել Ռուսաստանի հետ իր հարաբերությունները, մենք չենք խոչընդոտում Հայաստանի առևտրատնտեսական կապերի զարգացմանը այլ երկրների, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի հետ
-
Ասում են… Պետք է անկեղծորեն խոստովանել, որ ընդդիմադիր կուսակցությունների միջև ամիսներ շարունակ ընթացող բանակցությունները ոչ մի համաձայնության չեն հանգեցրել: Այդ պարագայում, պառակտված ընդդիմությանը միավորելու միակ կարող ուժը Սամվել Կարապետյանն է
-
Ասում են… Իրանի հետ հարաբերությունները Հայաստանի համար այլընտրանք չունեն այդ հարաբերությունները կենսական նշանակություն ունեն թե՛ Հայաստանի, թե՛ Իրանի համար, և այս իրողությունը պետք է հասկացնել արևմտյան գործընկերներին
-
Ասում են… Բաքուն դատապարտեց Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության ինքնորոշման իրավունքը, որը դրսևորվեց Խորհրդային Միության փլուզման ժամանակ։ Դա բռնություն էր, դատաստան, ոչ թե դատավարություն
-
Ասում են… Վստահ ենք, որ Հարավային Կովկասի երկրները, այդ թվում՝ Հայաստանը, հասկանում են, որ Բրյուսելի և Վաշինգտոնի ենթադրաբար բարի մտադրությունների հետևում թաքնված են սառը հաշվարկներ
-
Ասում են… Իրանի ուրանի պաշարների ոչնչացման և զրոյական հարստացմանն անցնելու ԱՄՆ պահանջներն անիրատեսական են։ Հրթիռային ծրագրի և դաշնակիցներին սատարելու վերաբերյալ պայմանները քննարկման ենթակա չեն։
Իրանը չի ենթարկվի դրսից պարտադրված թելադրանքին։ Մենք անկախ երկիր ենք և ինքներս ենք որոշում մեր ուղին
-
Ասում են… Մեզ բացարձակապես չի վերաբերում այն, ինչ կատարվում է Գրենլանդիայի հետ։ Բայց մենք Միացյալ Նահանգների հետ նմանատիպ հարցեր լուծելու փորձ ունենք:
19-րդ դարում, կարծեմ՝ 1867 թվականին, ինչպես գիտենք, Ռուսաստանը վաճառեց Միացյալ Նահանգներին, իսկ Միացյալ Նահանգները մեզնից գնեց Ալյասկան
-
Ասում են Մենք գիտեինք, որ կանոնների վրա հիմնված միջազգային կարգի պատմությունը մասամբ կեղծ էր։ Որ ուժեղագույններն իրենց կազատեն պարտավորություններից այն ժամանակ, երբ ճիշտ համարեն։ Որ առևտրային կանոնները կիրառվում էին անհամաչափորեն։ Եվ որ միջազգային իրավունքը կիրառվում էր տարբեր խստությամբ՝ կախված մեղադրյալի կամ զոհի ինքնությունից
-
Ասում են… Այս պահին մենք ապրում ենք մեր պատմության ամենածանր փուլերից մեկը: ՈՒկրաինայի վրա ճնշումը հիմա առավելագույնն է։ ՈՒկրաինան կարող է կանգնել չափազանց բարդ ընտրության առաջ` կա՛մ արժանապատվության կորուստ, կա՛մ հիմնական գործընկերոջ հնարավոր կորուստ։ Կա՛մ բարդ 28 կետերի ընդունում, կա՛մ անչափ ծանր ձմեռ
-
Ասում են… Ինչո՞ւ մենք 2020 թվականին այդ պատերազմը չկանխեցինք։ Չէ՞ որ կարող էինք կոշտ զգուշացնել Ադրբեջանին, որ ուժային լուծում թույլ չենք տա։ Եվ ոչինչ էլ չէր լինի
Տարածաշրջանային
