Պարզ պատասխանների որոնումը Արտեմ Փաթափությանին հասցրեց գիտության ամենաբարձր պարգևին՝ Նոբելյան մրցանակին

Երբևէ մտածե՞լ եք՝ ինչպե՞ս է մեր մարմինը հասկանում, որ ինչ-որ մեկը դիպել է մեր ձեռքին, ինչո՞ւ ենք զգում ճնշումը, կամ ինչպե՞ս ենք կարողանում փակ աչքերով որոշել մեր մարմնի դիրքը։ Այս ամենն այնքան բնական է թվում, որ հազվադեպ ենք խորհում դրանց հիմքում ընկած բարդ գիտական մեխանիզմների մասին։ Սակայն հենց այս հարցերի պատասխանների որոնումն Արտեմ Փաթափությանին հասցրեց գիտության ամենաբարձր պարգևին՝ Նոբելյան մրցանակին։

Արտեմ Փաթափությանը հայազգի աշխարհահռչակ մոլեկուլային կենսաբան և նյարդաբան է։ Նա ծնվել է 1967 թվականին Բեյրութում՝ հայ ընտանիքում, և մեծացել Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի ծանր տարիներին։

Պատերազմական իրադարձություններն ու անորոշությունը մեծ ազդեցություն են ունեցել նրա կյանքի վրա։ 1986 թվականին՝ տասնութ տարեկան հասակում, նա եղբոր հետ տեղափոխվել է Միացյալ Նահանգներ։ Սկզբնական շրջանը հեշտ չէր․ նա աշխատել է տարբեր աշխատանքներում, հարմարվել նոր միջավայրին և աստիճանաբար գտել իր իսկական կոչումը։ Լոս Անջելեսի Կալիֆոռնիայի համալսարանում սովորելու տարիներին հետաքրքրությունը կենսաբանության հանդեպ վերածվել է գիտությամբ զբաղվելու վճռական ցանկության։ Հետագայում նա դոկտորի գիտական աստիճան է ստացել Կալիֆոռնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտում՝ Կալտեխում։ Այսօր նա աշխատում է Կալիֆոռնիայի Scripps Research գիտահետազոտական կենտրոնում։ Աղբյուրներ՝ UCLA, Scripps Research

Բայց ո՞րն էր այն հայտնագործությունը, որը Փաթափությանին բերեց համաշխարհային ճանաչում։ Գիտնականներին երկար ժամանակ հետաքրքրում էր մի կարևոր հարց․ ինչպե՞ս են բջիջները վերածում ֆիզիկական ազդեցությունը՝ հպումը, ճնշումը կամ ձգումը, նյարդային ազդանշանի։ Փաթափությանն իր հետազոտական խմբի հետ ուսումնասիրեց մեխանիկական ազդեցությունների նկատմամբ զգայուն բջիջները և հայտնաբերեց երկու կարևոր իոնային անցուղիներ՝ PIEZO1 և PIEZO2։ Պատկերացրեք դրանք որպես մանրադիտակային դռներ բջջի թաղանթում․ երբ բջիջը ենթարկվում է մեխանիկական ճնշման, այդ դռները բացվում են, իոնների շարժում է տեղի ունենում, և առաջանում է ազդանշան, որը բջիջը կարող է փոխանցել ու մշակել։ Այս մեխանիզմներն օգնում են մեր մարմնին ընկալել հպումը, ինչպես նաև զգալ մարմնի դիրքն ու շարժումը։ Այսպիսով, մի պարզ թվացող գործողության՝ ձեռքով առարկային դիպչելու հետևում բացահայտվեց կենսաբանության մի ամբողջ աշխարհ։ Նոբելյան մրցանակի պաշտոնական բացատրությունը

2021 թվականին Արտեմ Փաթափությանն ու ամերիկացի գիտնական Դեյվիդ Ջուլիուսը համատեղ արժանացան ֆիզիոլոգիայի և բժշկության Նոբելյան մրցանակին՝ ջերմաստիճանի և հպման ընկալիչների վերաբերյալ իրենց հայտնագործությունների համար։ Ջուլիուսը բացահայտեց ջերմության ընկալման կարևոր մեխանիզմներ, իսկ Փաթափությանն իր հետազոտություններով բացեց մեխանիկական զգացողությունների՝ հատկապես հպման ընկալման գաղտնիքներից մեկը։ Նրանց աշխատանքները խորացրին պատկերացումները, թե ինչպես է մարդու օրգանիզմը փոխազդում արտաքին աշխարհի հետ։ Այս հայտնագործությունները կարևոր են նաև հետագա հետազոտությունների համար, որոնք ուսումնասիրում են ցավի, զգացողությունների և տարբեր ֆիզիոլոգիական գործընթացների մեխանիզմները։

Փաթափությանի պատմությունն ուշագրավ է ոչ միայն գիտական նվաճմամբ, այլև նրա անցած ճանապարհով։ Նա մի առիթով պատմել է, որ պատանեկության տարիներին իրեն գիտնական չէր պատկերացնում։ Նոբելյան մրցանակը, սակայն, ցույց տվեց, թե ինչի կարող է հասնել մարդը, երբ հետաքրքրասիրությունը միավորում է համառությանն ու երկարատև աշխատանքին։ Գիտնականը նաև կարևորել է իր հետազոտական խմբի ներդրումը՝ ընդգծելով, որ մեծ հայտնագործությունները հաճախ բազմաթիվ մարդկանց համատեղ աշխատանքի արդյունք են։ Նրա հաջողությունը դարձավ ուրախության առիթ ինչպես հայկական, այնպես էլ լիբանանյան համայնքների համար։ Փաթափությանը հայկական ծագում ունեցող առաջին Նոբելյան մրցանակակիրն է։ Scripps Research-ի հարցազրույցը գիտնականի հետ

Արտեմ Փաթափությանի ուղին հիշեցնում է, որ երբեմն մարդկության համար ամենակարևոր բացահայտումները ծնվում են ամենապարզ հարցերից։ Ինչպե՞ս ենք զգում աշխարհը։ Ինչպե՞ս է մեր մարմինը հաղորդակցվում շրջապատի հետ։ Այս հարցերին պատասխանելու նրա ձգտումը ոչ միայն փոխեց գիտական պատկերացումները, այլև օրինակ դարձավ այն երիտասարդների համար, որոնք երազում են գիտությամբ փոխել աշխարհը։ Նրա պատմությունը հայ ժողովրդի մտավոր ներուժի մասին ևս մեկ վկայություն է՝ ապացույց, որ գիտելիքը, հետևողականությունն ու ստեղծագործ միտքը կարող են հաղթահարել նույնիսկ ամենաբարդ ճանապարհները։

Ակնարկ Հայեր

Մեկնաբանություններ