Ակամա պատասխան մարտնչող անանուն տգետին

«Ակամա պատասխան ընտանիքին առանձնապես նվիրվածներին» վերնագրով հոդվածում («Ազգ», 23.10.2015, 30.10.2015) Երվանդ Տեր-Խաչատրյանը, խախտելով գիտական բանավեճի մշակույթը, անձնական վիրավորանք է հասցեագրել ինչպես Վարդան Դևրիկյանին, այնպես էլ տողերիս հեղինակին, այն դեպքում, երբ մեր գրախոսությունների մեջ վիրավորական մեկ բառ անգամ չի գործածվել նրա անձի մասին: «Բարեկիրթ գիտնականը» իրեն թույլ է տվել պարոն Վարդան Դևրիկյանին անվանել «շուկայի միջնորդ», «ստրկամիտ», «պիոներ», իսկ ինձ` «անամոթ ստախոս», «անազնիվ» և այլն: Ոճը մարդն է. Երվանդ Տեր-Խաչատրյանի ոճը իր մարդկային բնութագիրն է, ուստի մեզ հասցեագրված վիրավորանքները բումերանգի պես վերադարձնում ենք դրանց իսկական հասցեատիրոջը:

Ինձ իբր վիրավորելու համար անվանում է գյուղացի, Արցախում բնակվող Վ. Աթանեսյանին աուլի բնակիչ` չգիտակցելով մեր առավելությունը քաղքենու` երվանդացած իր տեսակից:
«Եվ ի՜նչ անամոթ ստեր, հերյուրանքներ, ստոր բամբասանքներ էին տարածում մարդիկ իբր թե Գրականության ինստիտուտ հասնող խանձած խոզերի, մեղրի և գյուղապետական մառանի այլ բարիքների հարահոսի մասին: Այն մասին, որ գիտության դոկտորը, ճիշտ է, այն ժամանակ դեռևս ապագա դոկտոր, իրենց գյուղում ակադեմիկոսի համար իր սեփական ծախքով առանձնատուն է կառուցել և այլն, և այլն»,- գրում է «ազնիվ գիտնականը»: Նախ` ես գիտության դոկտոր եմ դարձել 2007 թ. հոկտեմբերին, երբ գիտխորհրդի նախագահը եղել է իսկապես հայտնի անկաշառ Ազատ Եղիազարյանը, երկրորդ` Սերգեյ Սարինյանն իմ գյուղում առանձնատուն չունի: Իմ դոկտոր դառնալուց մոտ 3 տարի անց, երբ դեռ ես գյուղապետ էի, Սարինյանի փեսան` Ա. Ասատրյանը, 13. 04. 2010 թ. գնել է տնամերձ հողամաս և իր միջոցներով կառուցել մի կիսակառույց առանձնատուն, որը Ձեզ նման բամբասասերների կողմից ստորապատումի տեսքով դրվել է շրջանառության մեջ: Կարող եք ստուգել փաստերը. կան ասածս հաստատող բոլոր փաստաթղթերը, որոնք կարող եք պահանջել ազգային արխիվից և գյուղապետարանից: Նենգաբար գրում եք. «Հանգիստ եղեք, ձեր խոսքը վստահաբար տեղ է հասել, ձեր պաշտոնին ոչ մի վտանգ չի սպառնում: Ով գիտի, գուցե և ավելի բարձր պաշտոն ստանաք»: Ստում եք նաև այստեղ. այժմ Ձեր ասած պաշտոնը չունեմ, որ այն բարձրանա, կամ նրան վտանգ սպառնա, նույնիսկ հրաժարվել եմ ՎՊՀ պրոռեկտորի պաշտոնից, որ վարում էի գյուղապետի պաշտոնից հետո: Անկեղծ ասած, հոդվածի` ինձ հասցեագրված մասում չգտա որևէ գիտական հարցադրում, որի պատասխանը պիտի տայի. այն ամբողջությամբ հայհոյախառն մի ողորմելի շարադրանք է` կենցաղային բամբասանքների յուրօրինակ ստորապատում, ինչին պատասխանելն անիմաստ է և անհարիր գիտությանը:
Բնականաբար, ես չեմ իջնելու այդ ստորին ոճին, որ որդեգրել է Երվանդ Տեր-Խաչատրյանը, սակայն որոշ գիտական հարցեր իսկապես անդրադարձի կարիք ունեն:
Սարինյանն իրավացիորեն այն կարծիքին է, որ աշուղական երգարվեստը չի կարելի ենթարկել գրական որևէ ուղղության, ինչը չի հասկանում պարոն Ե. Տեր-Խաչատրյանը և փորձում է իբր հեգնել, սակայն դադաիզմի հարցում էլ փայլում է անգիտության մեջ: Աշուղությունն ունի իր յուրահատուկ տիպաբանական առանձնահատկությունները (այս մասին մանրամասն տե՛ս Գարեգին Լևոնյան, Երկեր, Ե., 1963, 50-284): Ի դեպ, եթե ծանոթ լինեիք Գ. Լևոնյանի գրքին, կիմանայիք, որ ոչ միայն Սերգեյ Սարինյանը, այլև նրանից առաջ Գարեգին Լևոնյանը Պաղտասար Դպիրի «Ի ննջմանէդ արքայական» տաղը սիրո երգ են համարում (տե՛ս նույն տեղում, էջ 299-300): Թեև դրանից հետո Շ. Նազարյանը, ապա նաև Ա. Մնացականյանը, 1708 թ. 25-ամյա երիտասարդի գրած այս տաղը համարել են հայրենասիրական, այլաբանական երգ, սակայն վերջիններս Դպիրին համարել են նաև սիրո երգիչ, ինչը հետագայում ընդհանրապես չի ընդունում Հ. Բախչինյանը (այս մասին տե՛ս Պաղտասար Դպիր, Տաղեր, աշխ. Հենրիկ Բախչինյանի, Ե., 2007, էջ 59-66): Նկատենք, որ Պաղտասար Դպիրի այս տաղի հայրենասիրական բնույթի մասին կարծիքը վերջերս հանդիպել է նաև առարկության (տե՛ս Դ. Գասպարյան, Հայ հին և միջնադարյան գրականության պատմություն, Ե., 2009, էջ 829): Դ. Գասպարյանը գրում է, թե այս տաղի գովելին «Տիրամոր խորհրդանշանով մարմնավորված կինն է` որպես քրիստոնեական սիրո բարձրագույն արտահայտություն» (նույն տեղում, էջ 830): Իսկ Դուք մեղադրում եք Վարդան Դևրիկյանին, ով ընդամենը ներկայացրել է այս հարցի շուրջ եղած այլ կարծիքներ, բայց քանի որ չի նշել կարծիքի հեղինակներին, Ձեզ անտեղյակությամբ թվացել է, թե ինքն է առաջ քաշել Տիրամոր վարկածը: ՈՒստի ոգևորված գրում եք. «Բանասիրության հարգարժան դոկտոր Վ. Դևրիկյանը կարո՞ղ է համաշխարհային ողջ գրականությունից գոնե մեկ օրինակ բերել, որի մեջ պատկերված լինի քնած Տիրամայրը, և գալիս է մեկը և նրան ասում է` զարթնիր: Ո՞վ է գալիս` Հովսե՞փը, Գաբրիել հրեշտա՞կը, ո՞վ... Թող գրի ու մատնացույց անի»:
Դուք պարզապես փայլում եք անտեղյակության ու տգիտության ասպարեզում: Եվ դա այն դեպքում, երբ գրում եք. «Ես զզվանք ու հակակրանք ունեմ տգիտության, տխմարության, անգրագիտության և նման բաների հանդեպ, և մանավանդ, մանավանդ մանր քծնանքի, շողոքորթության, պնակալեզության, սեփական մանր շահը հետապնդող զանազան չարանենգ և խարդախամիտ պատեհապաշտների հանդեպ»: Զզվեք Ձեզնից ինչքան ուզում եք, նաև նրա համար, որ հարգալից բանավիճային հոդվածն անվանել եք հարձակում և վիրավորել նաև իմ անձը:
Պարոն Ե. Տեր-Խաչատրյան, իմ դավանանքը գրականությանն ու գրականագիտությանը ծառայելն է, ոչ թե որևէ ընտանիքի կամ խմբավորման, իսկ Դուք օրը ցերեկով խեղաթյուրում եք Մանուկ Աբեղյանին և, ցավալի է, որ համառորեն շարունակում եք նույնը նաև Ձեր պատասխան հոդվածում, այն դեպքում, երբ մենք արդեն ուղղակիորեն մեջբերել ենք այն հատվածը, որտեղ Աբեղյանը շատ հստակ գրում է. «…մեր նոր գրականությունն սկսվում է 17-րդ դարում» (Մանուկ Աբեղյան, Երկեր, հ. Դ., Երևան, 1970, էջ 547): Սա մի կողմ թողած` կրկին շարունակում եք անիմաստ տեղապտույտը. առանց հղման մեջբերում եք անում Աբեղյանից, երբ Ձեր մեջբերման կողքին նման մի նշում պետք է լիներ` Մանուկ Աբեղյան, Երկեր, հ. Դ. Երևան, 1970, էջ 549 (դա գիտական շարադրանքի համար պարտադիր է, մինչդեռ Դուք այդ մասին կարծես մոռացել եք), որպեսզի ընթերցողը տեսնի, որ Ձեր ասածը գտնվում է «Բանաստեղծության վիճակը 19-րդ դարու առաջին երեսնամյակում» գլխում և ամենևին չի ժխտում 2 էջ առաջ Աբեղյանի արած հստակ դիտարկումը, թե մեր նոր գրականությունը սկսվում է 17-րդ դարում: Ապա շարունակում եք պնդել, թե Աբովյանն է մեր նոր գրականության հիմնադիրը: Եվ դա փորձում եք հիմնավորել այս անգամ էլ Վահան Տերյանի խոսքով: Պարոն «գրականագետ», Վահան Տերյանը մեծ բանաստեղծ է, ոչ թե գիտնական, իսկ խոսքն այստեղ գիտության մասին է: Վ. Դևրիկյանին դիմելով` Դուք եք գրում` խոսքն այստեղ «գիտության և իմացության մասին է»: Նկատի ունեցեք, որ գիտնականին բանաստեղծի խոսքով հերքելը գիտության հետ կապ չունի, ավելին` հակագիտական մեթոդ է:
Այժմ Ձեզ առավել քան հուզող Ռայնգոլդի, նաև ռապսոդների, տրուբադուրների` ժողովրդական արվեստի ուղղության մասին:
«Հին Հունաստանում` ռապսոդները, Արևելքում` աշըղները, Գերմանիայում` մինեզինգերներն ու մեյստերզինգերները, Ֆրանսիայում` տրուբադուրները, տրուվերները և տուլերները, Հունգարիայում` տրուտատորները, Գալլիայում` բարդերը, Անգլիայում` սկոպները, Իռլանդիայում` ֆիլերը, Սկանդինավիայում` հին սկապենները, սկոյլդները, սլավոն ազգերի մեջ` բայաները, գուսլյարները, բանդուրիստները, կոբզարները, կալիկները, իսկ մեզանում գուսաններն ու վարձակները դարերով կատարել են բացառիկ դեր ժողովրդի հոգևոր զարգացման գործում` հանդես գալով որպես բանաստեղծ, երաժիշտ, երգիչ, դերասան» (Վ. Եղիազարյան, Հայ հին գրականության պատմություն, Ե., 2014, էջ 24): Ահա մի հատված իմ գրքից, որը խմբագրել է ակադեմիկոս Սարինյանը, իսկ Դուք պնդում եք, թե «Ակադեմիկոսը գրում է, որ ռապսոդն ու տրուբադուրը ժողովրդական արվեստի ուղղություններ են»: Նույն Սարինյանը դեռևս «Հայկական ռոմանտիզմը» գրքում թվարկել է գրական ուղղությունները` կլասիցիզմ, ռոմանտիզմ, սենտիմենտալիզմ, ռեալիզմ, նատուրալիզմ, սիմվոլիզմ, իմպրեսիոնիզմ և այլն, բայց Ձեր հիշատակած «ուղղությունները» չի նշել: Երբ Սարինյանը գրում է, թե «Աշուղական պոեզիայի և Սայաթ-Նովայի համեմատական դրվածքով ընդհանրություններ են նշմարվում եվրոպական ժողովրդական արվեստի ուղղությունների հետ` հունական ռապսոդներ, ֆրանսիական տրուբադուրներ, գերմանական մինեզինգերներ և այլն», Դուք մի կարծեք, թե խոսքը գրական ուղղության մասին է, այլ փորձեք «ուղղություն» բառն ընկալել այլ իմաստով, քանի որ այն բազմիմաստ բառ է, նշանակում է նաև «կերպ, եղանակ»: Այս դեպքում, բնականաբար, խոսքն այն մասին է, որ ընդհանրություններ ունեն ռապսոդների, տրուբադուրների և Սայաթ-Նովայի երգերը` որպես ժողովրդական արվեստի տեսակներ, ինչի մասին գրել է նաև Պարույր Սևակը (տե՛ս Պարույր Սևակ, Սայաթ-Նովա, Ե., 1987, էջ 105): Ընկալե՛ք այսպես, և ամեն ինչ իր տեղը կընկնի: Բայց քանի որ Դուք շատ եք ուզում, որ Սարինյանը սխալ բան ասած լինի, ընկալեք` ինչպես ուզում եք: Դա Ձեր խնդիրն է:
Դուք իսկապես նաև բառիմաստի ընկալման խնդիր ունեք, քանի որ գրում եք. «Ես, պարոն Վ. Եղիազարյան, ակադեմիկոս Սերգեյ Սարինյանի դեմ երբևիցե որևէ տող չեմ գրել» (քիչ մնաց հավատայի), ապա քիչ անց շարունակում եք. «Ես ՄԵԿ, ՄԻԱՅՆ ՄԵԿ գրախոսություն եմ գրել 2006 թվականին, ինը տարի առաջ, Սարինյանի «Ի հեճուկս» խորագրով գրքի մասին: Ինը տարի հետո ես գրախոսել եմ Գրականության ինստիտուտի հրատարակած հատորը: Սա «պարբերաբար» Սարինյանի դեմ գրե՞լ է: Եթե տղամարդ եք և ստախոս չեք, գրիչ վերցրեք և ցույց տվեք Ձեր ասած պարբերականությունը: Չեք կարող, որովհետև նման բան չկա»: Պարզվում է, այս պարոնը երկրորդ անգամ էլ գրախոսել է Գրականության ինստիտուտի հրատարակած հատորը, սակայն, չգիտես ինչու, կենտրոնացել է Սարինյանի «Լևոն Շանթ» մենագրության «վրիպումների» վրա:
Հարգելի պարոն, պարզվում է, որ Դուք նույնիսկ առաջին անգամ էլ չեք գրել Սարինյանի դեմ, էլ ուր մնաց` երկրորդ անգամ: Պարզվում է` Դուք գրել եք Ձեր ասած Գյուլնազ տատի դեմ, իսկ Սարինյանը պատասխանել է Ձեզ: Նույնիսկ այս հոդված կոչվածի վերջում էլ ակնարկել եք, որ հաջորդ հայհոյանքն ուղղված է լինելու կրկին Սարինյանին. ահա «Սև նշան գրականության ինստիտուտի Ջոն Սիլվերին» հայհոյագիրը, որտեղ Ձեր դաստիարակությունը թույլ է տալիս հեգնել նույնիսկ Սարինյանի հիվանդությունը: Հիմա երևի հասկացաք` ինչ է պարբերականությունը: Ի դեպ, պարոն Յուրա-Երվանդ, Ձեր պարբերաբար ինքնադրսևորվելու մասին առավել քան դիպուկ է գրել Սարինյանը. «Ավա՜ղ, փոխեց անունը, բայց անփոփոխ մնաց վարձկանի սոցիալական վիճակը։ Անփոփոխ մնաց նաև «քննադատի» իր ոճը, որ ուղղակի տառադարձությամբ կոչվում է «ստորապատում»» («Գրանիշ», 09.10.2015):
Եվ քանի որ հենց Դուք եք գրել, թե «Ամեն մարդու գիրը նախ իր մասին է», ուստի տղամարդու պես այս ամենից հետո պիտի ասեմ, որ Դուք «ձեր «պարբերաբար»-ը տարեք ձեր տուն և, եթե գրավոր խոսք չլիներ, կասեի, թե ինչ անեք, ինչպես գործածեք»: Իսկ ինձ մնում է, որ կրկին հետ նվիրեմ Ձեր մաղթանքը Ձեզ. «…մնում է, որ երբևիցե նաև գրականագետ ու բանասեր դառնաք: Վախենամ, որ այդ «երբևիցեն» այդպես էլ մնա «երբևիցե», որովհետև գրականության պարագային մի քիչ, գոնե մի աննշան չափով ազնվությունն ու բարոյականությունը ուղղակի պարտադիր են և անհրաժեշտ...»: Իսկ Դուք անազնվորեն գրում եք, թե իբր ես ընդունում եմ, որ գրախոսվող հատորը խոտան է, երբ ես նման կարծիք չեմ հայտնել:
Քննարկում եք «Հայոց գրականության պատմության» 3-րդ հատորը, սակայն, չգիտես ինչու, մեջբերում եք Ս. Սարինյանի՝ 1991 թ. տպագրված «Լևոն Շանթ» մենագրության մեջ տեղ գտած Ռայնգոլդի մասին Ձեր նկատած «վրիպումը»: Վստահ եղեք, որ եթե նույնիսկ այդ «վրիպումը» լինի «Լևոն Շանթ» մենագրության մեջ, ապա դրանից չի արժեզրկվում 2015 թ. տպագրված «Հայոց գրականության պատմության» 3-րդ հատորը: Իսկ Ռայնգոլդին շփոթելու մասին ասեմ, որ դա նույնն է, թե, ասենք, Սարինյանը գրի, որ Յուրա Խաչատրյանի մարդկային կերպարի ձևավորման վրա մեծապես ազդել են Ընկեր Փանջունին, Պարոնյանը, Օտյանը, Լեռ Կամսարը, իսկ գրախոս Ե. Տեր-Խաչատրյանը պնդի, թե Սարինյանը Ընկեր Փանջունուն շփոթել է հայ երգիծաբանների հետ:
Ինչ անուն տաս այն երևույթին, երբ գրախոսն անողոք ու համառ շարունակում է քննադատել «հայոց գրականություն» եզրույթը, սակայն ինքն իսկ մոռանում է իր առաջադրած սկզբունքի մասին և իր վերջին հոդվածում գրում. «Գրականության ինստիտուտի հրատարակած այս գրքում հայոց նոր գրականության նորոգությունը (ընդգծումն իմն է՝ Վ. Ե.) տեսնում են 16-17-րդ դարերում և հայ նոր գրականության սկիզբը համարում են 17-րդ դարը»: Այստեղ կրկին տեղին է հիշել Սարինյանի խոսքը. «Այսպիսին է մինի քննադատ Երվանդի, նույն ինքը Յուրա Խաչատրյանի դիմանկարի էսքիզը» («Գրանիշ», 09.10.2015):
Քննադատում եք այլոց վրիպումները, սակայն Ձեր շարադրանքը ևս զերծ չէ սխալներից. բերեմ ընդամենը մեկ օրինակ` «նախորդ սերունդի գիտնականներ»: Ավելորդ չէ ասել, որ անտեսել եք շեշտափոխական հնչյունափոխության կանոնը. պետք է լինի սերնդի, ոչ թե` սերունդի: ՈՒստի Վ. Դևրիկյանին ուղղված Ձեր խոսքը հետ եմ նվիրում Ձեզ. «Դա դպրոցական երեխան անգամ գիտի»:
«Համակարգչային աշխատանք է, ամեն բան կպատահի»,- կգրեք Դուք, երբ Վ. Աթանեսյանը ի ցույց կդնի Ձեր տառասխալները: Պարզվում է` Ձեզ կարելի է, իսկ մյուսները վրիպելու իրավունք չունեն:
Պարոն Երվանդ Տեր-Խաչատրյան, երբ հերոսական կեցվածք ընդունած այլոց մանրանդամ եք անվանում կամ զարմանում եք, որ Վ. Եղիազարյանը դոկտոր, պրոֆեսոր է, երբևէ մտածե՞լ եք` ո՞վ եք Դուք, ի՞նչ եք արել գիտության մեջ, թեև պատկառելի տարիք ունեք: Գիտական միջավայրում Ձեզ ճանաչում են իբրև Միքայել Նալբանդյանի արձանի շրջակայքում շրջագայողի, ում գործը գործ անողներին վատաբանելն է. Դուք այդպես եք մնալու պատմության մեջ: Իսկ ի հեճուկս Ձեզ` Սարինյանի անունը մնալու է հայ գրականագիտության մեծերի շարքում: Այդքանով նաև Սարինյանի կերպարը անմատչելի և անհաճո է Ձեզ: Անսխալականության բարդույթն ինքնին մեծ սխալ է, ինչով, ցավոք, տառապում եք: Մի՛ կարծեք, թե Դուք կամ ես անսխալ ենք: Սարինյանին քննադատելու փոխարեն գրականության պատմության այդպիսի մի հատոր էլ Դուք ստեղծեք. եթե սխալներ կամ թերություն ունենա, մենք կներենք, քանի որ անթերի բան չկա այս աշխարհում: Եթե Դուք մի հոդվածում այսքան մասնագիտական անտեղյակություն եք դրսևորում, ինչ բարոյականությամբ եք քննադատում այլոց «վրիպումները»:
Մի խոսքով, անիմաստ է երկար բանավիճել մարտնչող տգիտության հետ: Կարելի է նաև լուռ հետևել տգիտության մենապայքարին:
Մինչև Դուք չստեղծեք գրականության պատմության նման մի գիրք, ես դնում եմ Ձեր բաժին վերջակետը:

Վանո ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ
Բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր

Մեկնաբանություններ