Կինը, որի մեկ որոշումը փոխեց Հայաստանի պատմությունը

Եթե Աշխեն թագուհին այդ օրը այլ որոշում կայացներ, հնարավոր է՝ Հայաստանը երբեք չդառնար աշխարհի առաջին քրիստոնյա պետությունը։ Մինչ այսօր նրա անունը հաճախ մնում է Տրդատ III Մեծի և Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի ստվերում։ Սակայն միջնադարյան աղբյուրները պատմում են բոլորովին այլ պատմություն. Աշխենը ոչ միայն հայոց թագուհին էր, այլև այն մարդը, որը կանգնած էր Հայաստանի պատմության ամենամեծ շրջադարձի հենց կենտրոնում։

Օտարազգի արքայադուստր, որը դարձավ հայոց թագուհի։

Աշխենը ծնվել էր ալանների արքայական տոհմում։ Ըստ Մովսես Խորենացու, նա ալանների թագավոր Աշխադարի դուստրն էր։ Ալանները՝ ժամանակակից օսերի նախնիները, Հյուսիսային Կովկասի ամենահզոր ռազմական ուժերից էին։

Տրդատ III Մեծը նրան կնության առավ ոչ միայն որպես կին, այլև որպես մեծ քաղաքական դաշինքի խորհրդանիշ։ Այդ ամուսնությամբ Հայաստանը ապահովում էր իր հյուսիսային սահմանները և ձեռք բերում հզոր դաշնակից։

«Աշխեն» անունը իրանական-ալանական ծագում ունի և նշանակում է «կապուտաչյա», «փայլող», «հուրհրացող»։ Խորենացին նաև նշում է, որ նա բացառիկ գեղեցկությամբ, բարձրահասակ ու սլացիկ կին էր։

Բայց նրան պատմության մեջ անմահացրեց ոչ թե գեղեցկությունը։

Օտարազգի արքայադուստրը դարձավ Արշակունի։ Հայոց պատմության մեջ հազվադեպ են դեպքերը, երբ օտար արքայադստերը պաշտոնապես ընդունում էին արքայական տոհմ։

Մովսես Խորենացին գրում է.

«Տրդատը հրաման է արձակում՝ գրել Աշխենին Արշակունի տոհմի կանանց շարքը, հագցնել ծիրանի և կապել թագ, որպեսզի նա կոչվի թագուհի»։

Սա սովորական արարողություն չէր։

Այդ հրամանով Աշխենը դարձավ Արշակունիների տան լիիրավ անդամ։ Դա նշանակում էր, որ նրա ապագա զավակները, այդ թվում՝ գահաժառանգ Խոսրով Կոտակը, համարվում էին օրինական Արշակունիներ։

Երբ ամբողջ Հայաստանը սպասում էր հրաշքի…

Հետո եկավ պատմության ամենամութ շրջանը։ Հռիփսիմյանց կույսերի նահատակությունից հետո Տրդատ թագավորը ծանր հոգեկան հիվանդացավ։ Ագաթանգեղոսը այս վիճակը նկարագրում է որպես «խոզակերպություն»։ Երկիրը կանգնել էր անիշխանության եզրին։

Հենց այդ օրերին Հայաստանի ճակատագիրը հայտնվեց երկու կանանց ձեռքերում։ Աշխեն թագուհու։

Եվ արքայի քրոջ՝ Խոսրովիդուխտի։

Մի գիշեր Խոսրովիդուխտը տեսիլք է տեսնում։ Նրան հայտնվում է, որ միայն մեկ մարդ կարող է բժշկել թագավորին՝ Գրիգորը։

Բայց կար մեկ խնդիր։

Գրիգորին արդեն 13 տարի փակել էին Խոր Վիրապի խոր հորում։ Բոլորը համոզված էին, որ նա վաղուց մահացել է։

Սակայն Աշխենը հավատաց այդ տեսիլքին։

Նա և Խոսրովիդուխտը հրամայեցին անմիջապես բացել Խոր Վիրապը և այնտեղից դուրս բերել Գրիգորին։

Այդ մեկ հրամանը փոխեց ամբողջ հայ ժողովրդի պատմությունը։

Գրիգորը դուրս եկավ կենդանի։ Բժշկեց Տրդատին։

Իսկ քիչ անց Հայաստանը դարձավ աշխարհի առաջին պետությունը, որն ընդունեց քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն։

Ամալյա ՄԿՐՏՉՅԱՆ

Մեկնաբանություններ