Հորմուզի նեղուց. գլոբալ տնտեսության «զարկերակը»

Հորմուզի նեղուցը, որը միացնում է Պարսից ծոցը Օմանի ծոցին և Արաբական ծովին, իրենից ներկայացնում է երկրագնդի ամենանեղ, սակայն ռազմավարական տեսանկյունից ամենակարևոր ջրային անցումներից մեկը: Ամենանեղ հատվածում ընդամենը 21 մղոն (մոտ 39 կմ) լայնություն ունեցող այս միջանցքը դարեր շարունակ եղել է կայսրությունների բախման թատերաբեմ, իսկ ժամանակակից աշխարհում ձեռք է բերել գլոբալ «խցանման կետի» (Chokepoint) կարգավիճակ, որից կախված է համաշխարհային էներգետիկ անվտանգությունը:

Պատմական էվոլյուցիան. Ովքե՞ր են վերահսկել Հորմուզի նեղուցը.

Հորմուզի նեղուցի վերահսկողությունը պատմականորեն նշանակել է տիրապետություն Արևելքի և Արևմուտքի միջև առևտրային հիմնական երթուղիներին.

Անտիկ շրջան և Աքեմենյան Իրան. Հին դարերում նեղուցը գտնվել է Պարսկական կայսրության հսկողության տակ, ովքեր ապահովում էին Միջերկրական ծովի և Հնդկաստանի միջև ծովային առևտրի անվտանգությունը:

Միջնադարյան Հորմուզի թագավորություն (10-17-րդ դարեր). 10-րդ դարում հիմնադրված տեղական արաբա-պարսկական տերությունը դարձավ տարածաշրջանի առևտրային կենտրոնը: «Եթե աշխարհը մատանի լիներ, Հորմուզը դրա ակնը կլիներ» — այսպես էին նկարագրում քաղաք-պետության հարստությունը ժամանակակիցները:

Պորտուգալական տիրապետություն (1515–1622 թթ.). Աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների դարաշրջանում պորտուգալացի ծովակալ Աֆոնսու դե Ալբուկերկեն գրավեց Հորմուզ կղզին՝ կառուցելով հզոր ամրոց: Պորտուգալիան ավելի քան մեկ դար ամբողջությամբ վերահսկում էր Պարսից ծոցի ելքերն ու մուտքերը:

Պարսկա-բրիտանական դաշինք և Սեֆյան Իրան. 1622 թվականին պարսից Շահ Աբբաս I-ը, անգլիական «Արևելահնդկական ընկերության» (East India Company) նավատորմի աջակցությամբ, դուրս մղեց պորտուգալացիներին: Նեղուցի վերահսկողությունն անցավ Սեֆյան Իրանին, իսկ առևտրային հիմնական հանգույցը տեղափոխվեց Բանդար Աբբաս:

Բրիտանական կայսրության դարաշրջան (19-րդ դար – 1971 թ.). 19-րդ դարում Մեծ Բրիտանիան հաստատեց իր Pax Britannica-ն Պարսից ծոցում: Բրիտանական նավատորմը վերահսկում էր նեղուցը մինչև 1971 թվականը, երբ բրիտանական զորքերը վերջնականապես հեռացան Սուեզից արևելք ընկած տարածքներից:

Աշխարհաքաղաքական և էներգետիկ նշանակությունը.

Ժամանակակից աշխարհաքաղաքականության մեջ Հորմուզի նեղուցն ունի անփոխարինելի դերակատարում.

Էներգետիկ զարկերակ. Էներգետիկ տեղեկատվության վարչության (EIA) և Standard & Poor's (S&P Global) տվյալներով՝ Հորմուզի նեղուցով է անցնում համաշխարհային նավթի սպառման մոտ 20-21%-ը և հեղուկացված բնական գազի (LNG) գլոբալ արտահանման ավելի քան 25%-ը (հատկապես Կատարից):

Աշխարհագրական սահմանափակումներ.

Թեև նեղուցի ընդհանուր լայնությունը 39 կմ է, նավարկելի հատվածը բաղկացած է ընդամենը երկու երթուղուց՝ յուրաքանչյուրը 2 մղոն լայնությամբ (մեկը՝ մուտքի, մյուսը՝ ելքի համար), որոնք իրարից բաժանված են 2 մղոնանոց բուֆերային գոտիով:

Այլընտրանքների բացակայություն. Աշխարհում գոյություն ունեցող խողովակաշարերը (օրինակ՝ Սաուդյան Արաբիայի East-West խողովակաշարը կամ ԱՄԷ-ի Habshan-Fujairah խողովակաշարը) կարող են շրջանցել նեղուցը միայն մասամբ՝ տեղափոխելով նեղուցով անցնող նավթի ծավալի փոքր բաժինը:

Ներկայիս վիճակը. Ամերիկա-իրանյան հակամարտությունը և անվտանգային ճգնաժամը.

2018 թվականին ԱՄՆ-ի՝ Իրանի միջուկային համաձայնագրից (JCPOA) դուրս գալուց և «առավելագույն ճնշման» քաղաքականություն սկսելուց ի վեր, Հորմուզի նեղուցը դարձել է հիբրիդային և «ստվերային» պատերազմի առաջնագիծ.

Իրանի ռազմավարական լծակը. Թեհրանը Հորմուզի նեղուցի փակման սպառնալիքը դիտարկում է որպես զսպման հիմնական գործիք: Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի (IRGC) ծովային ուժերը կիրառում են «ասիմետրիկ պատերազմի» տակտիկա՝ արագընթաց մոտորանավակներ, ծովային ականներ, ԱԹՍ-ներ և ափամերձ հրթիռային համակարգեր:

Այս տարվա սկզբին իրանա-ամերիկյան պատերազմի ժամանակ իրանական ուժերը փակեցին Հորմուզի նեղուցը՝ հայտարարելով դրա նկատմամբ լիակատար ինքնիշխանություն և արգելափակելով առևտրային ու նավթատար նավերի անցումը: Ի պատասխան՝ ԱՄՆ-ն սահմանեց սեփական հակադարձ ծովային շրջափակումը:

Նավերի կալանավորումները և «տանկերային պատերազմը». Վերջին տարիներին նեղուցում պարբերաբար արձանագրվում են օտարերկրյա նավթատար նավերի կալանավորումներ, ականային հարձակումներ և անօդաչու թռչող սարքերի միջադեպեր:

Միջազգային ռազմածովային ներկայությունը. Նավարկության ազատությունն ապահովելու նպատակով ԱՄՆ-ն ստեղծել է International Maritime Security Construct (IMSC) կոալիցիան, իսկ Եվրոպական երկրները նախաձեռնել են EMASOH (European-led Maritime Awareness in the Strait of Hormuz) առաքելությունը:

Ամփոփում

Հորմուզի նեղուցը շարունակում է մնալ գլոբալ աշխարհաքաղաքականության ամենազգայուն «նյարդերից» մեկը: Ցանկացած լայնամասշտաբ ռազմական բախում այս տարածաշրջանում կամ նեղուցի փակման փորձ կարող է հանգեցնել նավթի համաշխարհային գների աննախադեպ ցնցման և գլոբալ տնտեսական ճգնաժամի, ինչի պատճառով միջազգային հանրությունը, չնայած քաղաքական տարաձայնություններին, շահագրգռված է այստեղ նվազագույն կայունության պահպանմամբ:

Ակնարկ Քաղաքականություն

Մեկնաբանություններ