Ճշմարտության ճգնաժամը և հոգևոր զանազանման խնդիրը

Խիղճը և ճշմարտության ներքին ներկայությունը

Ժամանակակից մտածողության մեջ խիղճը հաճախ ընկալվում է որպես մարդու անձնական համոզմունք կամ սուբյեկտիվ ներքին զգացում։ Սակայն քրիստոնեական ավանդության մեջ խիղճը շատ ավելի խոր իրականություն է։ Այն մարդու ներքին կարողությունն է՝ ճանաչելու բարին և արձագանքելու ճշմարտության կոչին։ Ս. Պողոսը գրում է, որ նույնիսկ նրանք, ովքեր չունեն գրված օրենքը, «իրենց սրտերում գրված օրենքն ունեն» (Հռոմ. 2:15)։ Սա նշանակում է, որ յուրաքանչյուր մարդու մեջ գործում է բարին ճանաչելու և նրա պահանջին արձագանքելու ներքին կարողություն։ Այդ պատճառով խիղճը պարզապես անձնական կարծիք կամ զգացում չէ, այլ մարդու հոգևոր կյանքի հիմնարար բաղադրիչներից մեկը։ Սակայն խիղճը չի ստեղծում ճշմարտությունը, այլ կոչված է ճանաչելու այն։ Այն ճշմարտության վկան է մարդու ներաշխարհում։ Հետևաբար խիղճը չի կարող ընկալվել որպես ինքնաբավ բարոյական չափանիշ, որը հիմնվում է միայն անձնական ցանկությունների կամ նախասիրությունների վրա։

Այստեղ կարևոր է տարբերակել երկու հասկացություն՝ խղճի ազատությունը և խղճի կամայականությունը։ Առաջինը քրիստոնեական ավանդությունը պաշտպանում է, քանի որ մարդուն չի կարելի ստիպել գործել իր խղճի դեմ։ Երկրորդը, սակայն, մերժվում է, որովհետև մարդը չի կարող իր անձնական ցանկությունները կամ նախասիրությունները ներկայացնել որպես խղճի ձայն և դրանով իսկ դրանք վերածել բարոյական չափանիշի։ Ուստի խիղճը մշտապես ձևավորման և դաստիարակության կարիք ունի։ Ինչպես ֆիզիկական տեսողությունը կարող է թուլանալ կամ աղավաղվել, այնպես էլ մարդու բարոյական տեսողությունը կարող է խամրել, եթե այն չի լուսավորվում ճշմարտությամբ։ Ուստի խղճի «հասունացումը» հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ մարդը բաց է մնում ճշմարտության առաջ և պատրաստ է իր կյանքը համապատասխանեցնել դրան։

Մարդու սրտի երկակիությունը

Սուրբ Գիրքը մարդուն ներկայացնում է որպես մի էակ, որի մեջ միաժամանակ առկա են Աստծու պատկերը և մեղանչման հետևանքով առաջացած անկման վերքը։ Մարդը կոչումն առ Աստված է, սակայն միևնույն ժամանակ կրում է իր բնության խոցելիությունն ու մեղքի հետևանքները։ Այս ներքին երկակիությունն արտահայտվում է մարդու մշտական պայքարում՝ Աստծուն ուղղված կոչման և մեղքի ձգողականության միջև։ Այս իրողությունը հիմնարար նշանակություն ունի հոգևոր զանազանման համար։ Մարդը կարող է անկեղծորեն սխալվել։ Նա կարող է անկեղծորեն ցանկանալ բարին, սակայն չտեսնել դրա ամբողջականությունը կամ մոլորվել այն իրագործելու ճանապարհին։ Այդ պատճառով քրիստոնեական զանազանումը չի հիմնվում մարդկանց պարզ բաժանման՝ «բարու» և «չարի» վրա։ Ավելի կարևոր է հասկանալ, թե ինչ ուղղությամբ է շարժվում մարդու սիրտը և ինչն է ձևավորում նրա ընտրություններն ու որոշումները։

Այս համատեքստում առանձնահատուկ նշանակություն ունի Օգոստինոսի ordo amoris («սիրո կարգ») հասկացությունը։ Նրա ուսմունքի համաձայն՝ մարդու կյանքի հիմնական խնդիրը ոչ թե պարզապես սիրելն է, այլ ճիշտ սիրելը։ Մարդը միշտ սիրում է ինչ-որ բան, սակայն վճռորոշ հարցն այն է, թե արդյոք նրա սերն ուղղված է դեպի բարձրագույն Բարին՝ Աստծուն, թե դեպի ստեղծված բարիքները, որոնք նա վերածում է իր կյանքի վերջնական նպատակի։ Երբ սիրո կարգը խախտվում է, նույնիսկ ինքնին բարի բաները կարող են դառնալ կուռքեր՝ հեռացնելով մարդուն Աստծուց։ Այսպիսով, հոգևոր զանազանումը նաև սիրո զանազանում է։ Այն օգնում է բացահայտել ոչ միայն մարդու արտաքին գործերը, այլև նրա սրտի խորքային ուղղվածությունը, քանի որ հենց սերն է ձևավորում մարդու մտածողությունը, որոշումները և կյանքի ընթացքը։ Քրիստոնեական ավանդության համաձայն՝ մարդու հոգևոր հասունությունն առաջին հերթին արտահայտվում է ոչ թե նրա գիտելիքների կամ արտաքին հաջողությունների, այլ սիրո ճիշտ կարգավորման մեջ, որն առաջնորդում է նրան դեպի Աստված՝ որպես բարձրագույն Բարի և կյանքի վերջնական նպատակ։

Ճշմարտությունը և սերը որպես միասնական չափանիշ

Ժամանակակից մշակույթում ճշմարտությունն ու սերը հաճախ ներկայացվում են որպես միմյանց հակադիր իրականություններ։ Մի կողմից՝ պնդում կա, որ ճշմարտությունը չափազանց խիստ է, մինչդեռ սերը՝ ներողամիտ և ընդունող։ Մյուս կողմից՝ երբեմն սերն ընկալվում է որպես թուլություն, իսկ ճշմարտությունը՝ անզիջում խստություն։

Քրիստոնեական հայտնությունը մերժում է այս հակադրությունը։ Ճշմարտությունն առանց սիրո կարող է վերածվել դատապարտման, իսկ սերը, եթե կտրված է ճշմարտությունից, կարող է վերածվել կեղծ կարեկցանքի կամ խաբեության։ Այս երկուսը հակադիր չեն, այլ փոխլրացնում են միմյանց։

Քրիստոսի անձի և փրկագործության մեջ ճշմարտությունն ու սերը հասնում են իրենց կատարյալ միասնությանը։ Խաչը այդ միասնության բարձրագույն արտահայտությունն է. Աստված չի անտեսում մեղքի իրականությունը, սակայն չի հրաժարվում նաև մեղավոր մարդուն սիրելուց և նրան փրկություն պարգևելուց։ Այդ պատճառով խաչը միաժամանակ բացահայտում է և՛ Աստծո արդարությունը, և՛ Նրա անսահման ողորմությունը։

Այս տեսանկյունից հոգևոր զանազանման չափանիշը չի կարող սահմանափակվել միայն արտաքին հաջողությամբ կամ նույնիսկ միայն բարի մտադրությամբ։ Անհրաժեշտ է մշտապես հարցնել.

•Արդյո՞ք այս կամ այն քայլը մարդուն ավելի է մոտեցնում ճշմարտությանը։

•Արդյո՞ք այն խորացնում է նրա սիրելու կարողությունը։

•Արդյո՞ք այն բացում է նրան Աստծո և մերձավորի հանդեպ։

Եթե այս հարցերի պատասխանը բացասական է, ապա նույնիսկ արտաքինից բարեկիրթ կամ օգտակար թվացող ընտրությունը կարող է թաքցնել հոգևոր աղավաղում։ Իսկական զանազանումը բացահայտում է ոչ միայն արարքների արտաքին ձևը, այլև դրանց ներքին ուղղվածությունն ու նպատակը։

Հետևաբար հարաբերականության ճգնաժամի հիմքում ընկած է ոչ միայն գաղափարների պայքարը, այլև մարդու ազատության մասին հիմնարար հարցը։ Մարդը ցանկանում է լինել ազատ, սակայն հաճախ մոռանում է, որ ազատությունն իր լիարժեք իմաստը գտնում է միայն ճշմարտության հետ հարաբերության մեջ։

Քրիստոնեական հավատքի համաձայն՝ մարդը ազատ է ոչ թե այն ժամանակ, երբ ազատված է բոլոր սահմաններից, այլ այն ժամանակ, երբ կարողանում է ճանաչել և սիրել այն, ինչը իսկապես բարի է։ Այդ պատճառով ազատությունն ու ճշմարտությունը հակադիր չեն. ճշմարտությունը ոչ թե սահմանափակում, այլ ուղղորդում և լիարժեք է դարձնում մարդու ազատությունը։

Հոգևոր զանազանումը սկսվում է այն պահից, երբ մարդը խոնարհությամբ ընդունում է, որ ճշմարտությունն իր կողմից ստեղծված չէ, այլ Աստծու պարգևն է, որի մեջ ինքը կոչված է ապրել։ Միայն այդպիսի վերաբերմունքի շնորհիվ է հնարավոր խղճի ճիշտ ձևավորումը, սիրո կարգավորումը և այնպիսի ազատության ձեռքբերումը, որը մարդուն առաջնորդում է Աստծու հետ լիակատար հաղորդակցության։ Այսպիսով, հարաբերականության հաղթահարումը միայն տեսական կամ փիլիսոփայական խնդիր չէ, այլ մարդու ամբողջ գոյությունը վերափոխող հոգևոր ճանապարհ։

Տ. Իսահակ եպիսկոպոս Պողոսյան

Մեկնաբանություններ